Котормочунун бир күнү — Bir Çevirmenin Günü

Айгерим ойгонгондо Бишкек али уктап жаткан; көчө фонарлары гана күзгү туманды сары жарыгы менен тешип турган. Ал он эки жылдан бери түрк жана кыргыз тилдеринин ортосунда жашайт: кээде конференция залдарында, кээде ооруканаларда, кээде болсо, бүгүнкүдөй, алма бактарынын арасында. Анын оюнча, котормочу — көпүрөнүн үстүндө турган адам эмес, көпүрөнүн өзү: эки жээкти кармап, эки тараптын тең салмагын көтөргөн жыгач. Бүгүн аны Кемин районундагы бир айылда түрк агроному Хасан бей күтүп турат. Хасан бей Испарта тараптан келген, өмүр бою алма өстүргөн киши; ал жергиликтүү багбандарга тамчылатып сугаруу ыкмасын көрсөтмөк.

Жолдо, машинанын арткы отургучунда, Айгерим дептерин карап чыкты. Анда жылдар бою чогулган "котормочунун жалган достору" — эки тилде окшош угулуп, бирок ар башка мааниге ээ сөздөрдүн тизмеси бар эле. Кыргызча "кечээ" — өткөн күн, ал эми түркчө "gece" — түн; кыргызча "ушак" — бирөөнүн артынан айтылган кеп, ал эми түркчө "uşak" — кызматчы. Мындай сөздөр жеңил күлкүгө гана себеп болот деп ойлогондор жаңылышат: бир жолу ооруканада "кечээ" менен "gece" чаташып, врач оорунун качан башталганын туура эмес жазып ала жаздаган. Ошондон бери Айгерим окшош сөздөргө баарынан аз ишенет.

Айылга жеткенде, бактын четинде Хасан бей жана он чакты дыйкан күтүп турушкан экен. Алардын арасында ак калпак кийген, таякка таянган бир карыя өзгөчө көзгө урунду. Анын аты Эсен ата болчу; айылда анын бактары эң эски, ал эми сөзү эң салмактуу экенин Айгерим кийин билди. Хасан бей түтүктөрдү, крандарды, ар бир дарактын түбүнө тамчы таштай турган майда тешикчелерди көрсөтүп, шыктануу менен түшүндүрө баштады. Айгерим анын ар бир сүйлөмүн кыргызчага өткөрүп, кээде техникалык терминдердин ордуна жөнөкөй салыштырууларды колдонду. Анткени "басымды жөнгө салгыч" дегенден көрө, "суунун күчүн тизгиндеп турган кран" деген сөз дыйкандардын кулагына тезирээк жетет.

Бир маалда Эсен ата колун көтөрдү. — Балам, — деди ал Хасан бейге карап, — биз мурун сууну арык менен бакка агызчу элек; суу көп, дарак кубанычтуу эле. — Эми сен тамчы менен сугар дейсиң. Тамчы деген эмне, ал даракка жетеби? Айгерим котормого киришти, бирок Эсен ата аны күтпөй сөзүн улантты: — Бирок биздин эл айтат: тамчы таш тешет. Айгерим бир аз тартынды. Макалды сөзмө-сөз которсо, анын жылуулугу жоголот; ал эми ага окшош түрк макалын издесе, карыянын сөзүн өзүнүкүндөй кылып жибериши мүмкүн. Ошол бир секундда — котормочунун эң узун секундунда — анын башынан миң вариант жылт этип өттү. Бирок ал оозун ачканча эле, Хасан бей күлүп жиберди. — Su damlaya damlaya taşı deler! — деди ал, карыянын колун кысып. Эсен ата которууну күткөн жок. Ал "damla" жана "taş" деген эки сөздү угуп эле баарын түшүндү да, ал да каткырып күлдү. Эки карыя — бири Испартадан, бири Кеминден — котормочусуз эле бири-бирин түшүнүп, ийиндеринен таптап турушту. Айгерим ошол учурда унчукпай коюуну туура көрдү.

Түшкү тамак бактын ичиндеги сөрүдө берилди. Дасторконго куурдак, жаңы нан, бал жана быйылкы алманын биринчи түшүмү коюлду. Хасан бей Испартадагы бактары жөнүндө, ал жакта гүл суусун кантип жасашарын айтып берди. Эсен ата болсо жаш кезинде алма көчөттөрүн Алматыдан ат менен ташыганын эскерди. Айгерим экөөнүн ортосунда отуруп, сөздөрдү бирден, кээде экиден ташып жатты; өзүн эки бактын ортосундагы арыктай сезди. Кээде алар бири-биринин сөзүн котормосуз эле түшүнүшчү, анда ал жөн гана жылмайып отурчу. Бул анын кесибиндеги эң сейрек, эң таттуу учур эле: өзүңдүн керексиз болуп калганың.

Кечке жуук эң оор котормо келди. Хасан бей кетээрде Эсен ата аны дарбазага чейин узатып, бир нерсе айтайын деп бир нече жолу оозун ачып, кайра жапты. Акыры ал Айгеримге карап: — Кызым, ага айт: менин балдарым шаарда, бул бактарга менден кийин ким карайт деп көп ойлончумун, — деди. — Бүгүн бул жигиттердин түтүк тартканды үйрөнгөнүн көрүп, жүрөгүм тынчыды. Айгерим бул сөздөрдү которду, бирок котормонун ортосунда үнү бир аз дирилдеп кетти. Хасан бей жооп берген жок; ал жөн гана оң колун жүрөгүнө коюп, ийилди. Мындай жоопту которуунун кереги жок эле.

Бишкекке кайтканда шаар кайрадан караңгылыкка чөмүлгөн эле. Айгерим үйгө киргенде, он жашар кызы Бегимай сабак даярдап отурган экен. — Апа, бүгүн эмнени котордуң? — деп сурады кыз, дептеринен башын көтөрбөй. Айгерим жооп берерден мурун бир аз ойлонду. Ал түтүктөрдү, крандарды, басымды, гектарларды эстеди. Анан эки карыянын күлкүсүн, дарбазадагы ийилүүнү эстеди. — Бүгүн менин эң жакшы котормом — мен которбогон сөз болду, — деди ал акырында. Бегимай түшүнбөй, апасын карады. — Чоңойгондо түшүнөсүң, — деди Айгерим жылмайып, анан кызынын чачынан сылап, чай коюуга кетти.