Туман жана тоо — Sis ve Dağ

Дениз Стамбулдагы бир саякат журналында он жылдан бери фотограф болуп иштейт, бирок Ала-Тоого биринчи жолу келиши. Редакция андан бир гана сүрөт күтүп жаткан: Ала-Арча капчыгайындагы Корона чокусунун таң аткандагы көрүнүшү. Анын жол көрсөтүүчүсү Таалай — үнү жоош, кыймылы шашылбаган, отуздардагы жигит эле. Ал бул жолдорду он беш жылдан бери басып жүрөт, ар бир ташты, ар бир бурулушту беш колдой билет.

Алар түштөн кийин капчыгайдын оозунан жолго чыгышты. Адегенде чыйыр арчалардын көлөкөсүндө, шаркыратманын жээги менен жай көтөрүлүп барды. Бийиктеген сайын дем кыскарып, ар бир кадам оорлоп, жүрөк кулактын түбүндө согуп жаткандай сезилди. Таалай болсо такыр чарчабагандай, ар бир жарым саатта токтоп, Дениздин дем алышын угуп, кайра жүрчү. — Тоо шашкандарды жактырбайт, — деди ал бир жолу. — Ал адамды өз ыргагына көндүрөт. Дениз бул сөздү жазып алгысы келди, бирок колу дептерге жетпеди: ал күчүнүн акыркы тамчысына чейин жолго жумшап жатты.

Кечке жуук алар үч миң метрден ашык бийиктиктеги тоо үйүнө жетишти. Асман ачык, аба тунук эле; Корона чокусунун тиштүү кырлары кечки күндүн нурунда кызгылт тартып турду. "Эртең таңда мына ушул болот", — деп ойлоду Дениз, штативин эртеден даярдап коюп. Бирок түн ортосунда шамал өзгөрдү. Таң атарга бир саат калганда Таалай аны ойготту: — Туман түштү, — деди ал жөн гана. Дениз сыртка чыкканда, колун сунса манжалары көрүнбөй тургандай коюу туман баарын жутуп алган экен.

Ал кайрадан ичкери кирип, чынысын эки колу менен кармап, үндөбөй отурду. Редакцияга эмне деп жазарын, ушунча жолдун бекер кеткенин ойлоп, ичинен ачууланып жатты. Таалай мештин отун тутандырып, ага ысык чай куюп берди. — Менин чоң атам койчу болчу, — деп сөз баштады ал бир аздан кийин, эч ким сурабаса деле. — Ал тумандуу күндөрү койлорду айдабай, жайлоодо отуруп калчу. — "Туман — тоонун ойлонуп турганы", — дечү ал. — "Тоо ойлонгондо, адам күтөт." Дениз жылмайгысы келген жок, бирок жылмайып алды. — Анда тоо эмне жөнүндө ойлонуп жатат? — деп сурады ал. — Аны тоо өзү айтат, — деди Таалай. — Убагы келгенде.

Алар ошентип эки саат отурушту. Таалай ага жайлоолор жөнүндө, бир кыш түнү чоң атасынын короосуна келген карышкыр жөнүндө, апасынын нан жабышы жөнүндө айтып берди. Дениз болсо Стамбулдун көпүрөлөрү, балыкчылары, Галата мунарасынын үстүндө айланган ак чардактар жөнүндө айтты. Бир маалда ал кенен күлүп жатканын байкап, таң калды: саатына бир да жолу карабаптыр.

Саат тогуздарда Таалай ордунан туруп, эшикти ачты. — Кел, — деди ал. — Тоо ойлонуп бүттү. Дениз сыртка чыгып, демин ичине катып калды. Туман жоголгон эмес экен — ал ылдый түшүп, бүт капчыгайды толтурган ак деңизге айланыптыр. Алар ошол деңиздин үстүндө, күндүн нуруна чөмүлгөн аралда тургандай эле. Корона чокусу болсо ак толкундардан көтөрүлгөн кемедей, мурдагыдан да бийик, мурдагыдан да жаркыраган болуп көрүндү. Дениз камерасын колуна алды да, бир саат бою тынымсыз тартты.

Бир маалда ал камерасын түшүрүп, Таалайды карады. Ал бир аз нарыда, ташка отуруп, ак деңизди карап, чоң атасындай ойлонуп отурган эле. Дениз үнсүз камерасын ага бурду. Ошол учурда Таалай башын буруп, бир аз уялган жылмаюу менен камерага тике карады. — Мени эмнеге тартасың? Тоо тигил жакта го, — деди ал. — Сени он беш жылда бир да жолу эч ким тарткан жокпу? — деп сурады Дениз. Таалай ойлонуп калды. — Чынында, жок... Баары чокуну тартат.

Стамбулга кайткандан кийин Дениз редакцияга он сүрөт жөнөттү. Тогузунда Корона чокусу ак деңиздин үстүндө турду. Онунчусунда — ташка отурган, бир аз уялып жылмайган жол көрсөтүүчү. Журнал ошол онунчу сүрөттү мукабага чыгарды. Анын астына бир гана сүйлөм жазылды: "Туман — тоонун ойлонуп турганы." Бир айдан кийин Дениз Таалайдан кыска кат алды. "Апам журналды Бишкектен издеп таап, сүрөтүмдү үйдүн төрүнө илип койду", — деп жазыптыр ал. "Ал айтат: он беш жыл тоого чыгып жүрүп, акыры бир жолу өзүң да тоонун бир бөлүгү болуп калдың."