Коштошуу күүсү — Veda Ezgisi

Дефне Анкарадагы консерваторияда этномузыка таануудан сабак берет; анын илимий изилдөөсү — түрк элдеринин аспаптык мурасы, бул жолу болсо кыргыз комузу. Үстөлүндө жылдар бою көзүнүн карегиндей сактап келген бир эски тасма бар эле: алтымышынчы жылдары жазылган, шыбыры көп, бирок ортосунан бир күү жаркырап чыккан тасма. Тасманын кутусуна кимдир бирөө: "Коштошуу. Аткаруучу — Сарыбай, Ат-Башы" деп жазып койгон. Күүнү уккан сайын Дефненин денеси дүр этчү: анда кайгы да, жылуулук да, узун жол да бар сыяктанчу. Ал бул күүнү бир жолу болсо да жандуу аткарууда угууну жыйырма жылдан бери эңсеп келген.

Ат-Башыга келип, Сарыбай атанын тирүү экенин, токсон экиге карабай али да комуз чертерин билгенде, кубанганынан эмне кыларын билбей калды. Карыянын үйү айылдын эң четинде, тоонун этегинде, теректер менен курчалган короодо турчу. Дарбазадан кирери менен небереси Жаңыл аны кучак жайып тосуп алды, ал эми Сарыбай ата төрдө, шырдактын үстүндө, таягын жанына коюп отуруптур. — Кел, кызым, конок атадан улуу, — деди ал, Дефнени жанына отургузуп.

Үч күн бою Дефне карыянын үйүндө жашап, ар кечте анын күүлөрүн жазып алды. Сарыбай ата комузду колго алганда, анын жыйрылган манжалары кайрадан жаш жигиттикиндей ийкемдүү болуп калчу. — Өнөрлүү өлбөйт, өнөрсүз күн көрбөйт, — дейт чоң атам дайыма, — деп шыбырады Жаңыл Дефнеге. Карыя элге белгилүү күүлөрдү да, эч бир жыйнакка кирбеген, атасынан калган тымызын күүлөрдү да черткен. Ар бир күүнүн алдында ал анын тарыхын айтып берчү: бирөөсү качкан тайдын артынан, бирөөсү жайлоодо адашкан козунун айынан, дагы бирөөсү үйлөнүү тоюнун түнүндө жаралган экен. — Күү деген — сөзсүз айтылган жомок, — дечү ал. — Сөз кулакка жетет, күү болсо жүрөктүн түбүнө чейин барат. Дефне кулак төшөп угуп, диктофону менен катар дептерине да жазып отурду.

Бирок үчүнчү кечте ал акыры жүрөгүн бекемдеп, эң негизги суроосун берди. — Ата, сизде "Коштошуу" деген бир күү бар экен. Мен аны жыйырма жыл мурун эски тасмадан уккам. Аны бир жолу черте бересизби? Карыя комузун тизесине коюп, узак унчукпай калды. Короодо бир ит үрүп, алыстан суунун шарылдаганы гана угулду. — Ал күүнүн өз убагы бар, кызым, — деди ал акыры. — Ар бир күү каалаган маалда черткенге жарабайт. — Той үстүндө кошок айтылбайт, — деп кошумчалады ал. — Коштошуу күүсү да өз ордун күтөт. Дефне андан ары кыстаган жок; көңүлү бир аз чөгүп калса да, карыянын сөзүн тоскоол катары эмес, мыйзам катары кабыл алды. "Сабыр түбү — сары алтын", — деп ойлоду ал, Жаңылдын эртең менен үйрөткөн макалын эстеп.

Төртүнчү күнү таң эрте Дефне жолго камынды. Анын машинасы дарбазанын сыртында күтүп турган; диктофон, микрофондор, дептерлер — баары чемоданга салынып, жүк салгычка жайгаштырылган. Жаңыл ага жол азыгына жылуу нан, курут жана бир баштык боорсок берди. Дефне карыя менен коштошуу үчүн үйгө кирейин дегенде, эшиктен Сарыбай атанын өзү чыкты. Ал бир колунда комузун кармап, экинчиси менен таягына таянып, акырын дарбазага чейин басып келди. Анан короонун ортосундагы жыгач отургучка отуруп, комуздун кулактарын бураңдап, күүгө келтирди. — Эми убагы келди, — деди ал. — Коштошуу күүсү келгенге эмес, кеткенге черилет.

Ошентип ал черте баштады. Дефне жыйырма жылдан бери тасмадан угуп жүргөн күүнү тааныды, бирок тааныбады да. Тасмадагы күү кайгылуу болсо, азыркысы жумшак, жылуу, атүгүл бир аз шайыр эле, жолоочуга "ак жол" каалап тургандай. Ал диктофонун эстеди — ал чемодандын түбүндө, жүк салгычта жатыптыр. Бир заматка анын колу машинага карай тартылды, бирок ал токтоду. Кээ бир нерселерди жазып алуунун эмес, жөн гана жүрөккө түйүп коюунун кереги бар экенин ал ошондо түшүндү. Ошондуктан ал жөн гана турду, көзүн жумуп, ар бир кылдын үнүн ичине сиңирип.

Күү бүткөндө Сарыбай ата комузун тизесине коюп, Дефнеге карады. — Менин жаш кезимде айылдан бирөө алыс жолго чыкса, атам ушул күүнү дарбазанын алдында черткен, — деди ал. — Ал айтчу: "Коштошуу күүсүн уккан адам кайра келет." — Ошол тасмадагы күүнү мен шаарга окууга кетип бараткан иниме черткем; ал кайра келди, кырк жыл жанаша жашадык. — Сен да кел, кызым. Тоо тоо менен кошулбайт, адам адам менен кошулат. Дефне сөз таппай, карыянын колун эки колдоп кысты. Анын көзүнөн мөлтүлдөп жаш тамды, бирок бул кайгынын жашы эмес эле.

Бишкекке жеткенде анын телефону шыңгырады. Жаңылдан кабар келиптир: бир кыска видео жана бир нече сөз. Видеодо короо, жыгач отургуч, комуз черткен карыя жана анын алдында көзүн жумуп турган Дефне көрүнүп турду. Көрсө, Жаңыл ошол таңда терезеден жашыруун тартып алган экен. "Чоң атамдан сурадым, ал уруксат берди", — деп жазыптыр ал. "Ал мындай деди: күү жазылганы үчүн эмес, угулганы үчүн жашайт. Бирок кызым кайра келгиче, ал күүнү уга берсин."

Ошол күздө Дефне Анкарадагы студенттерине эки жазууну катар койду: бир эски, шыбыры көп тасманы жана бир кыска, телефонго тартылган видеону. — Бул экөө бир эле күү, — деди ал. — Бирок бири коштошуу, экинчиси — "кайра келем" деген убада. Кийинки жайда ал Ат-Башыга кайтып барды. Сарыбай ата аны дарбазадан күтүп турган, бул жолу колунда комузу жок эле. — Келген адамга күү эмес, чай керек, — деди ал күлүп. — Кир, кызым, кымыз да бышып калды.