A1 · Ünite 13: Dün ne yaptın? (Что ты делал вчера?)
Geçmiş zaman · -л/-ла/-ло/-ли
Metin: В понеде́льник у́тром
Zeynep, Moskova'da bir Türk turizm acentesinde çalışıyor. Pazartesi sabahı ofiste iş arkadaşları Olga ve Oleg'le hafta sonunu konuşuyorlar.
О́льга: Приве́т, Зейне́п! Что ты де́лала на выходны́х?
Selam Zeynep! Hafta sonu ne yaptın?
Зейне́п: В суббо́ту я была́ в па́рке. Там бы́ло о́чень краси́во.
Cumartesi parktaydım. Orası çok güzeldi.
О́льга: А в воскресе́нье?
Ya pazar günü?
Зейне́п: В воскресе́нье я была́ до́ма. У́тром я убира́ла, а пото́м гото́вила обе́д.
Pazar günü evdeydim. Sabah temizlik yaptım, sonra öğle yemeği hazırladım.
Зейне́п: Ве́чером я смотре́ла фильм. А ты что де́лала?
Akşam film izledim. Ya sen ne yaptın?
О́льга: А мы е́здили на да́чу. Мы отдыха́ли и гуля́ли.
Biz de yazlığa gittik. Dinlendik, gezdik.
Зейне́п: Как здо́рово! А где Оле́г? Он вчера́ рабо́тал?
Ne güzel! Peki Oleg nerede? Dün çalıştı mı?
О́льга: Да, он рабо́тал и в суббо́ту, и в воскресе́нье. Бе́дный Оле́г!
Evet, hem cumartesi hem pazar çalıştı. Zavallı Oleg!
Оле́г: Всем приве́т! Да, я рабо́тал. Но позавчера́ ве́чером я был в теа́тре.
Herkese selam! Evet, çalıştım. Ama önceki akşam tiyatrodaydım.
Зейне́п: Пра́вда? А что ты смотре́л?
Gerçekten mi? Ne izledin?
Оле́г: Бале́т. Бы́ло о́чень краси́во! А пото́м мы гуля́ли в це́нтре.
Bale. Çok güzeldi! Sonra da merkezde gezdik.
О́льга: А на про́шлой неде́ле ты то́же был в теа́тре!
Geçen hafta da tiyatrodaydın!
Оле́г: Да, я о́чень люблю́ теа́тр!
Evet, tiyatroyu çok severim!
Dilbilgisi
Geçmiş zaman nasıl yapılır?
Rusçada geçmiş zaman Türkçedekinden bile kolaydır: tek bir geçmiş zaman vardır ve yapılışı çok basittir. Mastarın sonundaki -ть atılır, yerine -л eklenir. Sonra öznenin cinsiyetine ve sayısına göre ek gelir.
| Rusça | Kim? | Türkçe |
|---|---|---|
| де́лал | он (erkek) | yaptı |
| де́лала | она́ (kadın) | yaptı |
| де́лало | оно́ (nötr) | yaptı |
| де́лали | они́, мы, вы (çoğul) | yaptılar, yaptık, yaptınız |
- чита́ть → он чита́л, она́ чита́ла — okumak → okudu
- говори́ть → он говори́л, они́ говори́ли — konuşmak → konuştu, konuştular
- рабо́тать → она́ рабо́тала — çalışmak → çalıştı
💡 Çoğu fiilde vurgu mastardaki yerinde kalır: смотре́ть → смотре́л, смотре́ла, смотре́ли; гото́вить → гото́вил, гото́вила.
Kişiye göre değil, cinsiyete göre!
Türkçede “-DI” ekinden sonra kişi eki gelir: yaptım, yaptın, yaptık. Rusçada geçmiş zaman fiili kişiyi göstermez; yalnızca cinsiyeti (tekilde) ve çoğulu gösterir. Bu yüzden kimin yaptığını zamir söyler; zamir neredeyse hiç düşmez.
| Rusça | Okunuş | Türkçe |
|---|---|---|
| я рабо́тал / рабо́тала | ya ra-BO-tal / ra-BO-ta-la | çalıştım (erkek / kadın) |
| ты рабо́тал / рабо́тала | tı ra-BO-tal / ra-BO-ta-la | çalıştın (erkek / kadın) |
| он рабо́тал | on ra-BO-tal | çalıştı (erkek) |
| она́ рабо́тала | a-NA ra-BO-ta-la | çalıştı (kadın) |
| мы рабо́тали | mı ra-BO-ta-li | çalıştık |
| вы рабо́тали | vı ra-BO-ta-li | çalıştınız |
| они́ рабо́тали | a-Nİ ra-BO-ta-li | çalıştılar |
⚠️ Türklerin tipik hatası: kadınların ders kitabındaki erkek biçimini ezberleyip я был, я рабо́тал demesi. я ve ты kendi başına cinsiyet taşımaz; fiil konuşan ya da kendisine konuşulan kişinin cinsiyetine göre seçilir. Zeynep kendisi için я была́, я смотре́ла der; Oleg я был, я рабо́тал der.
💡 Kibar вы tek bir kişiye söylense bile fiil her zaman çoğuldur: Вы бы́ли в Москве́? (Moskova'da bulundunuz mu?).
быть: şimdide yok, geçmişte var
Birinci ünitede şimdiki zamanda “olmak” fiilinin kullanılmadığını öğrendik: Я до́ма (Evdeyim). Geçmişte ise быть fiili görünür: Я был до́ма (Evdeydim). Türkçedeki “evdeydim” ekinin karşılığıdır.
| Rusça | Okunuş | Türkçe |
|---|---|---|
| был | BIL | idi (erkek) |
| была́ | bı-LA | idi (kadın) |
| бы́ло | BI-la | idi (nötr) |
| бы́ли | BI-li | idiler (çoğul) |
⚠️ Vurguya dikkat: yalnızca dişil biçimde vurgu sona kayar: была́. Diğerlerinde vurgu köktedir: бы́ло, бы́ли. Aynı kayma başka kısa fiillerde de görülür: пить → пил, пила́, пи́ли; жить → жил, жила́, жи́ли.
- Вчера́ я был в теа́тре. — Dün tiyatrodaydım. (erkek)
- Она́ была́ на рабо́те. — O işteydi.
- Там бы́ло о́чень краси́во. — Orası çok güzeldi.
- Он не был до́ма. — O evde değildi.
💡 Olumsuzda erkek biçiminde vurgu не üzerine geçer: не был (NYE-bıl). Dişilde ise vurgu yine sondadır: не была́ (ni-bı-LA).
Ne zaman? вчера́, позавчера́, на про́шлой неде́ле
Geçmişi anlatırken en sık kullanılan zaman sözleri aşağıdadır. Hepsi kalıp olarak öğrenilebilir; zaman sözü genellikle cümlenin başında durur.
| Rusça | Okunuş | Türkçe |
|---|---|---|
| вчера́ | fçi-RA | dün |
| позавчера́ | pa-za-fçi-RA | önceki gün |
| вчера́ ве́чером | fçi-RA VYE-çi-ram | dün akşam |
| сего́дня у́тром | si-VOD-nya U-tram | bu sabah |
| в суббо́ту | f su-BO-tu | cumartesi (günü) |
| на выходны́х | na vı-had-NIH | hafta sonu |
| на про́шлой неде́ле | na PROŞ-lay ni-DYE-li | geçen hafta |
| в про́шлом году́ | f PROŞ-lam ga-DU | geçen yıl |
- Позавчера́ мы гуля́ли в па́рке. — Önceki gün parkta gezdik.
- На про́шлой неде́ле она́ звони́ла ма́ме. — Geçen hafta annesini aradı.
💡 Haftanın günlerinde в + belirtme hâli kullanıldığını önceki ünitelerden biliyorsunuz: в суббо́ту, в воскресе́нье, в понеде́льник. Geçmiş için de aynısı geçerlidir.
Geçmişte “gittim”: ходи́л ve е́здил
Bir önceki ünitede идти́ ve е́хать fiillerini öğrendik. “Dün sinemaya gittim (gidip geldim)” demek için ise geçmişte bunların çiftleri kullanılır: yürüyerek ходи́л, taşıtla е́здил.
- Вчера́ я ходи́л в кино́. — Dün sinemaya gittim. (erkek, yürüyerek)
- В суббо́ту она́ ходи́ла на ры́нок. — Cumartesi pazara gitti.
- Мы е́здили на да́чу. — Yazlığa gittik. (taşıtla)
⚠️ идти́ fiilinin geçmişi düzensizdir (шёл, шла, шли) ve “yürüyordum, yoldaydım” anlamı verir. Türkler “gittim” derken bunu kullanma eğilimindedir; ama “Dün tiyatroya gittim” için doğrusu Вчера́ я ходи́л в теа́тр ya da Вчера́ я был в теа́тре.
Görünüşe ilk bakış: чита́л mı, прочита́л mı?
Rusça fiillerin çoğu çift hâlinde gelir: biri eylemin sürecini (tamamlanmamış), öteki sonucunu (tamamlanmış) anlatır. Türkçede “okudum” ikisini de karşılar; Rusça ise seçim yapmanızı ister. Bu konuyu A2'de ayrıntılı göreceğiz; şimdilik birkaç çifti kalıp olarak tanıyın.
| Süreç (Ne yapıyordun?) | Sonuç (Bitirdin mi?) | Türkçe |
|---|---|---|
| чита́л | прочита́л | okudum / okuyup bitirdim |
| де́лал | сде́лал | yaptım / yapıp bitirdim |
| смотре́л | посмотре́л | izledim / izleyip bitirdim |
| гото́вил | пригото́вил | hazırladım / hazırlayıp bitirdim |
- Что ты де́лал вчера́? — Я чита́л кни́гу. — Dün ne yaptın? — Kitap okudum. (süreç: ne yaptığımı anlatıyorum)
- Я прочита́л кни́гу. — Kitabı okudum (bitirdim).
💡 “Dün ne yaptın?” sorusuna genel bir anlatımla cevap veriyorsanız tamamlanmamış biçim (чита́л, смотре́л, гуля́л) neredeyse her zaman doğrudur. Bu ünitedeki metin de böyle kurulmuştur.
Kelimeler
- вчера́
fçi-RA
dün - позавчера́
pa-za-fçi-RA
önceki gün, evvelsi gün - сего́дня
si-VOD-nya
bugün - на про́шлой неде́ле
na PROŞ-lay ni-DYE-li
geçen hafta - на выходны́х
na vı-had-NIH
hafta sonu - у́тром
UT-ram
sabahleyin - днём
DNYOM
gündüz, öğleyin - ве́чером
VYE-çi-ram
akşamleyin - был, была́, бы́ло, бы́ли
BIL, bı-LA, BI-la, BI-li
idi; vardı; bulundu (быть geçmişi) - де́лать
DYE-lat'
yapmak - рабо́тать
ra-BO-tat'
çalışmak (işte) - отдыха́ть
ad-dı-HAT'
dinlenmek, tatil yapmak - гуля́ть
gu-LYAT'
gezmek, yürüyüş yapmak; (çocuk) dışarıda oynamak - убира́ть
u-bi-RAT'
toplamak, temizlik yapmak - гото́вить
ga-TO-vit'
(yemek) hazırlamak, pişirmek - смотре́ть
smat-RYET'
bakmak, izlemek - звони́ть
zva-NİT'
telefon etmek, aramak - ходи́ть
ha-DİT'
(yürüyerek) gidip gelmek - е́здить
YEZ-dit'
(taşıtla) gidip gelmek - да́ча
DA-ça
yazlık, bağ evi - до́ма
DO-ma
evde - фильм
FİL'M
film - теа́тр
ti-ATR
tiyatro - парк
PARK
park - краси́во
kra-Sİ-va
güzel (zarf: güzeldi, güzel bir yer) - здо́рово!
ZDO-ra-va
harika! ne güzel! - пра́вда?
PRAV-da
gerçekten mi?