A2 · Ünite 4: Tamamlanan ve süren eylem (Вид глагола)
Fiil görünüşü: tamamlanmış / tamamlanmamış
Metin: В туристи́ческом аге́нтстве
Kerem, Almatı'da bir Türk turizm acentesinde çalışıyor. Cumartesi İstanbul'dan bir turist grubu gelecek. Sabah iş arkadaşı Aygerim, Kerem'e işleri bitirip bitirmediğini soruyor. Fiillere dikkat edin: kimi zaman “uğraştım, yapıyordum”, kimi zaman “yaptım, bitirdim” anlamı taşıyorlar.
Айгери́м: Кере́м, ты уже́ заказа́л биле́ты для тури́стов из Стамбу́ла?
Kerem, İstanbul'dan gelen turistlerin biletlerini ayırttın mı?
Кере́м: Да, уже́ заказа́л. Я зака́зывал их це́лый час: сайт рабо́тал о́чень ме́дленно.
Evet, ayırttım bile. Koca bir saat uğraştım: site çok yavaş çalışıyordu.
Айгери́м: Молоде́ц! А програ́мму тура́ ты написа́л?
Aferin! Peki tur programını yazdın mı?
Кере́м: Ещё нет. Я писа́л её вчера́ весь ве́чер, но ещё не зако́нчил.
Henüz değil. Dün bütün akşam yazdım ama daha bitirmedim.
Айгери́м: Ничего́. Ты мо́жешь написа́ть её сего́дня? Тури́сты бу́дут в Алматы́ в суббо́ту.
Önemli değil. Bugün yazabilir misin? Turistler cumartesi Almatı'da olacak.
Кере́м: Коне́чно. Я напишу́ её до обе́да и сра́зу отпра́влю тебе́.
Tabii. Öğle yemeğinden önce yazıp hemen sana göndereceğim.
Айгери́м: Хорошо́. А ты звони́л в гости́ницу «Каза́хстан»?
Peki. “Kazakistan” oteline telefon ettin mi?
Кере́м: Звони́л два ра́за, но никто́ не отве́тил.
İki kez aradım ama kimse cevap vermedi.
Айгери́м: На́до позвони́ть ещё раз по́сле обе́да.
Öğleden sonra bir kez daha aramak lazım.
Кере́м: Хорошо́, позвоню́. А ты уже́ прочита́ла письмо́ от ги́да из Бишке́ка?
Tamam, arayacağım. Sen Bişkek'teki rehberin mektubunu okudun mu?
Айгери́м: Да, прочита́ла. Он пи́шет, что тури́сты хотя́т посмотре́ть Иссы́к-Куль.
Evet, okudum. Turistlerin Issık Göl'ü görmek istediğini yazıyor.
Кере́м: Отли́чно! Я там был мно́го раз: э́то о́чень краси́вое ме́сто.
Harika! Orada çok kez bulundum: çok güzel bir yer.
Айгери́м: А что ты де́лал вчера́ по́сле рабо́ты? Ты не отвеча́л на сообще́ния.
Peki dün işten sonra ne yaptın? Mesajlara cevap vermiyordun.
Кере́м: Я гото́вил у́жин, пото́м смотре́л футбо́л. На́ша кома́нда вы́играла!
Akşam yemeği hazırladım, sonra maç izledim. Bizim takım kazandı!
Айгери́м: Поня́тно! Ну всё, жду програ́мму до обе́да.
Anlaşıldı! Neyse, programı öğleden önce bekliyorum.
Dilbilgisi
Görünüş nedir? Bir eylem, iki fiil
Rusçada fiillerin çoğu çift hâlinde yaşar. İki fiil aynı eylemi anlatır, ama eyleme farklı açıdan bakar. Buna görünüş (вид) denir.
Tamamlanmamış görünüş (несоверше́нный вид, kısaca НСВ) eylemin kendisini, sürecini, tekrarını anlatır: “yazıyordum, yazmakla uğraştım, her gün yazarım”. Tamamlanmış görünüş (соверше́нный вид, kısaca СВ) eylemin sonucunu, bitmiş olduğunu anlatır: “yazdım (ve bitti), yazıp bitireceğim”.
- Я писа́л програ́мму весь ве́чер. — Bütün akşam program yazdım / yazıyordum. (süreç)
- Я написа́л програ́мму. — Programı yazdım. (bitti, hazır)
Türkçede bu fark çoğu zaman ek ya da yardımcı fiil ile verilir: “okuyordum” ↔ “okudum”, “yazdım” ↔ “yazıp bitirdim”. Rusçada ise sözlükte iki ayrı fiil vardır. Bu yüzden her yeni fiili çiftiyle birlikte öğrenin.
| НСВ (süreç) | СВ (sonuç) | Türkçe |
|---|---|---|
| де́лать | сде́лать | yapmak |
| писа́ть | написа́ть | yazmak |
| чита́ть | прочита́ть | okumak |
| звони́ть | позвони́ть | telefon etmek |
| отвеча́ть | отве́тить | cevap vermek |
| покупа́ть | купи́ть | satın almak |
| говори́ть | сказа́ть | söylemek |
💡 Sözlüklerde ve bu kursta çiftler hep aynı sırayla yazılır: önce НСВ, sonra СВ: писа́ть / написа́ть. Birini duyduğunuzda diğerini de hatırlamaya çalışın.
Çiftler nasıl oluşur?
Görünüş çiftlerini oluşturmanın üç ana yolu vardır. Kuralı bilmek ezberi çok kolaylaştırır.
| Rusça çift | Yol | Açıklama |
|---|---|---|
| писа́ть → написа́ть | 1. ön ek (СВ) | НСВ́ye ön ek eklenir: на-, про-, по-, с-, при-, вы- |
| чита́ть → прочита́ть | 1. ön ek (СВ) | Hangi ön ekin geleceği her fiilde ezberlenir. |
| заказа́ть → зака́зывать | 2. son ek (НСВ) | СВ́ye -ыва- / -ива- eklenerek НСВ yapılır. |
| отве́тить → отвеча́ть | 2. son ek (НСВ) | -и- → -а- / -я- değişimi; ünsüz de değişebilir (т → ч). |
| купи́ть → покупа́ть | 2. son ek (НСВ) | НСВ́de hem ön ek hem son ek değişebilir. |
| сказа́ть / говори́ть | 3. farklı kök | İki ayrı fiil; ezberlenir. Aynısı: [[взять / брать]]. |
💡 Pratik bir ipucu: çiftin daha uzun üyesi (-ыва-, -ива-, -ва-, -а- son ekli) genellikle НСВ́dir: зака́зывать, зака́нчивать, выи́грывать, отправля́ть.
⚠️ Ön ek her zaman yalnızca görünüşü değiştirmez; bazen anlamı da değiştirir. писа́ть → написа́ть aynı anlamdır, ama писа́ть → переписа́ть “yeniden yazmak, kopyalamak” demektir. Çiftleri tahmin etmeyin, sözlükten ya da bu listeden öğrenin.
Geçmiş zamanda görünüş: süreç mi, sonuç mu?
Geçmiş zamanda iki görünüş de aynı eklerle çekilir (-л, -ла, -ло, -ли). Seçimi yaptığınız şey, ne anlatmak istediğinizdir.
| Görünüş | Ne anlatır? | Örnek | Türkçe |
|---|---|---|---|
| НСВ | süreç, süre | Я зака́зывал биле́ты це́лый час. | Bir saat bilet ayırtmaya uğraştım. |
| НСВ | tekrar, alışkanlık | Я звони́л два ра́за. | İki kez aradım. |
| НСВ | genel olgu (yaptın mı hiç?) | Ты чита́л э́ту кни́гу? | Bu kitabı okudun mu (hiç)? |
| СВ | sonuç, tek bitmiş eylem | Я заказа́л биле́ты. | Biletleri ayırttım (hazır). |
| СВ | ardışık eylemler | Он пригото́вил у́жин и позвони́л ма́ме. | Yemeği hazırladı ve annesini aradı. |
Diyalogda Kerem şöyle dedi: Звони́л два ра́за, но никто́ не отве́тил. Aramak tekrarlanan bir eylem (НСВ), cevap vermek ise beklenen ama gerçekleşmeyen bir sonuç (СВ).
💡 Birine “Bunu yaptın mı?” diye soruyorsanız ve sonucu merak ediyorsanız СВ kullanın: Ты написа́л програ́мму? (Program hazır mı?). Yalnızca eylemin olup olmadığını, “hiç yaptın mı” anlamında soruyorsanız НСВ: Ты был в Бишке́ке?, Ты чита́л Толсто́го?
⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “-dı” ekini her zaman СВ sanmak. “İki saat kitap okudum” cümlesinde “-dı” var, ama süre belirtildiği için Rusçada НСВ gerekir: Я чита́л кни́гу два часа́. ✗ Я прочита́л кни́гу два часа́ yanlıştır.
Zaman belirteçleri ipucu verir
Cümledeki bazı sözler görünüşü neredeyse kendiliğinden seçer. Bunlar sizin “işaret levhalarınız”dır.
| Rusça | Türkçe | Görünüş |
|---|---|---|
| ка́ждый день, ча́сто, обы́чно, всегда́, иногда́ | her gün, sık sık, genellikle, her zaman, bazen | НСВ (tekrar) |
| до́лго, це́лый час, весь ве́чер, два часа́ | uzun süre, bir saat boyunca, bütün akşam, iki saat | НСВ (süre) |
| уже́, наконе́ц, сра́зу | -dı bile, sonunda, hemen | çoğunlukla СВ (sonuç) |
| за час, за два дня | bir saatte, iki günde (bitirdi) | СВ (sonuca ulaşma süresi) |
- Я ка́ждый день чита́ю но́вости. — Her gün haberleri okurum.
- Я прочита́л кни́гу за два дня. — Kitabı iki günde okudum (bitirdim).
- Наконе́ц он отве́тил на письмо́. — Sonunda mektuba cevap verdi.
💡 два часа́ ile за два часа́ arasındaki fark, Türkçedeki “iki saat okudum” ile “iki saatte okudum” farkıdır. Birincisi süreç (НСВ), ikincisi sonuç (СВ).
Şimdiki ve gelecek zamanda görünüş
Şimdiki zaman yalnızca НСВ́de vardır. Şu an süren bir eylem henüz bitmemiştir, dolayısıyla “tamamlanmış şimdiki zaman” olamaz.
Gelecek zaman ise iki yoldan kurulur. A1'de öğrendiğiniz бу́ду + mastar yalnızca НСВ fiillerle kullanılır. СВ fiiller ise şimdiki zaman gibi çekilir, ama anlamı gelecektir.
| Rusça | НСВ: süreç (буду + mastar) | СВ: sonuç (çekimli biçim) |
|---|---|---|
| я | бу́ду писа́ть | напишу́ |
| ты | бу́дешь писа́ть | напи́шешь |
| он / она́ | бу́дет писа́ть | напи́шет |
| мы | бу́дем писа́ть | напи́шем |
| вы | бу́дете писа́ть | напи́шете |
| они́ | бу́дут писа́ть | напи́шут |
- За́втра я бу́ду писа́ть програ́мму. — Yarın program yazacağım (bununla uğraşacağım).
- Я напишу́ програ́мму до обе́да. — Programı öğleden önce yazıp bitireceğim.
- Я позвоню́ тебе́ ве́чером. — Akşam seni arayacağım.
⚠️ Türklerin tipik hatası: бу́ду'yu СВ fiille kullanmak. ✗ Я бу́ду написа́ть, ✗ Я бу́ду позвони́ть Rusçada yoktur. Doğrusu: Я напишу́, Я позвоню́. Bir de tersi: я напишу́ biçimi “yazıyorum” değil, “yazacağım” demektir.
Aynı anda mı, sırayla mı?
Birden çok eylemi anlatırken görünüş, eylemlerin sıralı mı yoksa eşzamanlı mı olduğunu gösterir. Türkçede bunu “-ip” ve “-ken” gibi eklerle yaparız; Rusçada fiillerin görünüşü bu işi görür.
- Я пригото́вил у́жин и посмотре́л футбо́л. — Yemeği hazırladım, sonra maç izledim. (СВ + СВ: sırayla)
- Я гото́вил у́жин и смотре́л футбо́л. — Yemek hazırlarken maç izliyordum. (НСВ + НСВ: aynı anda)
- Я смотре́л футбо́л, и вдруг позвони́л брат. — Maç izliyordum, birden kardeşim aradı. (НСВ arka plan + СВ olay)
Mastar kullanırken de aynı mantık geçerlidir: tek seferlik, somut bir iş için СВ mastar seçilir: На́до позвони́ть в оте́ль, Ты мо́жешь написа́ть програ́мму? Genel bir alışkanlık, sevgi ya da süreç için НСВ: Я люблю́ чита́ть, Я начина́ю рабо́тать в де́вять.
💡 люби́ть, нра́виться, начина́ть, зака́нчивать gibi fiillerden sonra mastar her zaman НСВ́dir: Мне нра́вится гото́вить, ✗ Мне нра́вится пригото́вить olmaz.
Kelimeler
- вид глаго́ла
VİT gla-GO-la
fiil görünüşü - несоверше́нный вид (НСВ)
ni-sa-vir-ŞEN-nıy VİT
tamamlanmamış görünüş - соверше́нный вид (СВ)
sa-vir-ŞEN-nıy VİT
tamamlanmış görünüş - зака́зывать / заказа́ть
za-KA-zı-vat' / za-ka-ZAT'
ayırtmak, sipariş etmek - писа́ть / написа́ть
pi-SAT' / na-pi-SAT'
yazmak - чита́ть / прочита́ть
çi-TAT' / pra-çi-TAT'
okumak - де́лать / сде́лать
DYE-lat' / ZDYE-lat'
yapmak - звони́ть / позвони́ть
zva-NİT' / pa-zva-NİT'
telefon etmek, aramak - отвеча́ть / отве́тить
at-vi-ÇAT' / at-VYE-tit'
cevap vermek - гото́вить / пригото́вить
ga-TO-vit' / pri-ga-TO-vit'
hazırlamak, (yemek) pişirmek - смотре́ть / посмотре́ть
smat-RYET' / pas-mat-RYET'
bakmak, izlemek - зака́нчивать / зако́нчить
za-KAN-çi-vat' / za-KON-çit'
bitirmek - покупа́ть / купи́ть
pa-ku-PAT' / ku-PİT'
satın almak - отправля́ть / отпра́вить
at-prav-LYAT' / at-PRA-vit'
göndermek - выи́грывать / вы́играть
vı-İG-rı-vat' / VI-ig-rat'
kazanmak (maç, oyun) - говори́ть / сказа́ть
ga-va-RİT' / ska-ZAT'
söylemek - брать / взять
BRAT' / VZYAT'
almak - уже́
u-JE
artık, çoktan, zaten - ещё не
i-ŞÇO ni
henüz … -medi, daha … - це́лый час
TSE-lıy ÇAS
koca bir saat, bir saat boyunca - весь ве́чер
VYES' VYE-çir
bütün akşam - до́лго
DOL-ga
uzun süre - ка́ждый день
KAJ-dıy DYEN'
her gün - раз
RAS
kez, defa - наконе́ц
na-ka-NYETS
sonunda, nihayet - сра́зу
SRA-zu
hemen, derhal - до обе́да / по́сле обе́да
da a-BYE-da / POS-li a-BYE-da
öğleden önce / öğleden sonra - сообще́ние
sa-ap-ŞÇE-ni-ye
mesaj