A2 · Ünite 9: Günlük rutin (Мой день)
-ся ile biten dönüşlü fiiller
Metin: Как ты всё успева́ешь?
Selin, Moskova'daki bir Türk restoranında müdür olarak çalışıyor ve akşamları Rusça kursuna gidiyor. Rus arkadaşı Olya, onun gününün nasıl geçtiğini merak ediyor. [[-ся]] ile biten fiillere dikkat edin: [[просыпа'юсь]], [[одева'юсь]], [[начина'ется]], [[учу'сь]]…
О́ля: Сели́н, ты всегда́ улыба́ешься! Как ты всё успева́ешь?
Selin, hep gülümsüyorsun! Her şeye nasıl yetişiyorsun?
Сели́н: Наве́рное, потому́ что я ра́но встаю́. Я просыпа́юсь в шесть часо́в.
Herhalde erken kalktığım için. Saat altıda uyanırım.
О́ля: В шесть? А что ты де́лаешь так ра́но?
Altıda mı? Peki bu kadar erken ne yapıyorsun?
Сели́н: Снача́ла я умыва́юсь и полчаса́ занима́юсь спо́ртом. Пото́м принима́ю душ, одева́юсь и за́втракаю.
Önce yüzümü yıkarım ve yarım saat spor yaparım. Sonra duş alırım, giyinirim ve kahvaltı ederim.
О́ля: А когда́ начина́ется твоя́ рабо́та?
Peki işin ne zaman başlıyor?
Сели́н: Рестора́н открыва́ется в де́сять, но я прихожу́ в де́вять. Ну́жно всё подгото́вить.
Restoran onda açılıyor ama ben dokuzda geliyorum. Her şeyi hazırlamak gerekiyor.
О́ля: А когда́ ты конча́ешь рабо́тать?
Peki çalışmayı ne zaman bitiriyorsun?
Сели́н: Моя́ сме́на конча́ется в пять. По́сле рабо́ты я учу́сь на ку́рсах ру́сского языка́.
Vardiyam beşte bitiyor. İşten sonra Rusça kursuna gidiyorum.
О́ля: Молоде́ц! Тебе́ нра́вится учи́ться?
Aferin! Öğrenmek hoşuna gidiyor mu?
Сели́н: О́чень! Мы у́чимся три ра́за в неде́лю. Преподава́тель всегда́ шу́тит, и мы мно́го смеёмся.
Çok! Haftada üç kez ders yapıyoruz. Hocamız hep şaka yapıyor, çok gülüyoruz.
О́ля: А когда́ ты возвраща́ешься домо́й?
Peki eve ne zaman dönüyorsun?
Сели́н: Обы́чно в во́семь. Я гото́влю у́жин и звоню́ ма́ме в Изми́р.
Genellikle sekizde. Akşam yemeği hazırlarım ve İzmir'deki annemi ararım.
О́ля: А когда́ ты ложи́шься спать?
Peki ne zaman yatıyorsun?
Сели́н: В оди́ннадцать. А по суббо́там я отдыха́ю: встреча́юсь с подру́гами и гуля́ю по Москве́.
On birde. Cumartesileri ise dinlenirim: kız arkadaşlarımla buluşur, Moskova'da gezerim.
О́ля: Тогда́ дава́й встре́тимся в э́ту суббо́ту!
O zaman bu cumartesi buluşalım!
Сели́н: Дава́й! Я бу́ду о́чень ра́да.
Olur! Çok sevinirim.
Dilbilgisi
-ся nedir? Kendine dönen eylem
Türkçede eylem kişinin kendisine dönünce fiile bir ek gelir: “yıka-mak → yıka-n-mak”, “giy-mek → giy-in-mek”, “gör-mek → gör-üş-mek”. Rusçada bu işi fiilin sonundaki -ся eki görür. Ek, “kendini” anlamındaki себя́ sözünden gelir.
- Ма́ма умыва́ет ребёнка. — Annem çocuğu yıkıyor.
- Я умыва́юсь. — Yüzümü yıkıyorum. (Kendimi yıkıyorum.)
- Она́ одева́ет сы́на. — Oğlunu giydiriyor.
- Она́ одева́ется. — Giyiniyor.
Ek her zaman fiilin en sonuna, çekim ekinden sonra gelir: ünsüzden sonra -ся, ünlüden sonra -сь: занима́ю + сь, занима́ет + ся, занима́ете + сь.
💡 Okunuşa dikkat: -ться ve -тся ikisi de “tsa” diye okunur: занима́ться (za-ni-MA-tsa), занима́ется (za-ni-MA-it-sa). Yazarken ayırmak için soru sorun: “ne yapmak?” (что де́лать?) → -ться; “ne yapıyor?” (что де́лает?) → -тся.
⚠️ Türklerin tipik hatası: ünlüden sonra da -ся yazmak. ✗ занима́юся, ✗ занима́етеся yanlıştır; doğrusu занима́юсь, занима́етесь.
Çekim: şimdiki ve geçmiş zaman
Dönüşlü fiiller, bildiğiniz 1. ve 2. çekim kurallarına göre çekilir; sona yalnızca -ся / -сь eklenir.
| Şahıs | занима́ться (1. çekim) | учи́ться (2. çekim) |
|---|---|---|
| я | занима́юсь | учу́сь |
| ты | занима́ешься | у́чишься |
| он / она́ | занима́ется | у́чится |
| мы | занима́емся | у́чимся |
| вы | занима́етесь | у́читесь |
| они́ | занима́ются | у́чатся |
💡 учи́ться fiilinde vurgu “ben” biçiminde sonda, diğerlerinde köktedir: учу́сь ama у́чишься, у́чатся. ложи́ться'da ise vurgu hep sonda kalır: ложу́сь, ложи́шься, ложа́тся.
Geçmiş zamanda erilde -л ünsüzünden sonra -ся, öteki biçimlerde ünlüden sonra -сь gelir:
| Rusça | Türkçe |
|---|---|
| он одева́лся | o (erkek) giyindi, giyiniyordu |
| она́ одева́лась | o (kadın) giyindi, giyiniyordu |
| я учи́лся / учи́лась | okudum, öğrenim gördüm (erkek / kadın) |
| они́ встреча́лись | buluşuyorlardı, buluştular |
⚠️ Türklerin tipik hatası: geçmiş zamanda eki -л'den önceye koymak ya da düşürmek: ✗ одева́сьла, ✗ одева́ла (bu “birini giydirdi” demektir). Doğrusu: одева́лась.
-ся́lı fiillerin anlam grupları
-ся her zaman “kendini” demek değildir. Fiiller anlamlarına göre birkaç gruba ayrılır:
| Rusça | Grup | Türkçe |
|---|---|---|
| умыва́ться, одева́ться | kendine dönen (kendini …) | yıkanmak, giyinmek |
| встреча́ться, знако́миться, ви́деться | karşılıklı (birbirini …) | buluşmak, tanışmak, görüşmek |
| начина́ться, конча́ться, открыва́ться | özne bir şey ya da olay | başlamak, bitmek, açılmak |
| учи́ться, занима́ться, возвраща́ться | kendine özgü anlam | okumak, uğraşmak, dönmek |
| смея́ться, боя́ться, улыба́ться, нра́виться | yalnızca -ся́lı (ekisiz biçimi yok) | gülmek, korkmak, gülümsemek, hoşa gitmek |
Karşılıklı fiiller “biriyle birlikte” anlamında с + araç hâli alır (A2-02'den hatırlayın): встреча́ться с подру́гой, знако́миться с колле́гами.
- Мы встреча́емся по суббо́там. — Cumartesileri buluşuyoruz.
- Мы ча́сто ви́димся. — Sık sık görüşüyoruz.
⚠️ Türklerin tipik hatası: встре́тить (karşılamak, rastlamak) ile встреча́ться (buluşmak) fiillerini karıştırmak. Я встре́тил дру́га на вокза́ле = Arkadaşımı garda karşıladım. Я встреча́лся с дру́гом = Arkadaşımla buluştum. ✗ Я встреча́лся дру́га yanlıştır.
-ся́lı mı, -ся́sız mı?
Birçok fiilin iki biçimi vardır. -ся́sız biçim bir nesne alır: biri bir şeyi başlatır, açar, bitirir. -ся́lı biçimde nesne yoktur; özne kendisi başlar, açılır, biter. Türkçede bu fark bazen “aç-mak / aç-ıl-mak” gibi bir ekle, bazen hiç görünmez (“dersi başlatıyorum / ders başlıyor”).
| -ся́sız (nesne var) | -ся́lı (nesne yok) | Türkçe |
|---|---|---|
| Я начина́ю уро́к. | Уро́к начина́ется. | Dersi başlatıyorum. / Ders başlıyor. |
| Он открыва́ет рестора́н. | Рестора́н открыва́ется. | Restoranı açıyor. / Restoran açılıyor. |
| Я конча́ю рабо́ту в пять. | Рабо́та конча́ется в пять. | İşi beşte bitiririm. / İş beşte biter. |
| Я возвраща́ю кни́гу. | Я возвраща́юсь домо́й. | Kitabı geri veriyorum. / Eve dönüyorum. |
💡 Kişi bir işe başlıyorsa -ся́sız fiil + mastar kullanılır: Я начина́ю рабо́тать в де́вять (Dokuzda çalışmaya başlıyorum). встава́ть (kalkmak) da -ся almaz, ama просыпа́ться (uyanmak) alır.
⚠️ Türklerin tipik hatası: “Film sekizde başlıyor” cümlesini ekisiz kurmak: ✗ Фильм начина́ет в во́семь. Özne bir şeyse ve nesne yoksa -ся şarttır: Фильм начина́ется в во́семь. Tersine, kişi için ✗ Я начина́юсь рабо́тать değil, Я начина́ю рабо́тать.
Hangi hâli ister?
Sık kullanılan dönüşlü fiillerin her biri belli bir hâl ya da edat ister. Bunları fiille birlikte, kalıp olarak öğrenin:
| Fiil | Yapı | Örnek | Türkçe |
|---|---|---|---|
| занима́ться | + araç hâli (чем?) | занима́ться спо́ртом, му́зыкой | spor, müzikle uğraşmak |
| встреча́ться | с + araç hâli (с кем?) | встреча́ться с подру́гой | arkadaşıyla buluşmak |
| боя́ться | + ilgi hâli (кого́? чего́?) | боя́ться соба́к | köpeklerden korkmak |
| учи́ться | где? (в / на + bulunma) | учи́ться в университе́те | üniversitede okumak |
| нра́виться | кому́? (yönelme) | мне нра́вится | hoşuma gidiyor |
💡 боя́ться Türkçedeki “-den korkmak” gibidir ve ilgi hâli ister: Я бою́сь самолётов — Uçaktan korkarım. Не бо́йся! — Korkma!
⚠️ Türklerin tipik hatası: учи́ться ile учи́ть fiillerini karıştırmak. “Rusça öğreniyorum” ✗ Я учу́сь ру́сский язы́к değil, Я учу́ ру́сский язы́к ya da Я занима́юсь ру́сским языко́м. учи́ться nesne almaz, nerede okuduğunuzu söyler: Я учу́сь в университе́те, Я учу́сь на ку́рсах.
Günümü anlatıyorum
Günlük rutini anlatırken tekrar eden eylemler için НСВ fiiller kullanılır. Anlatımı sıralama sözleriyle akıcı hâle getirin: снача́ла (önce), пото́м (sonra), по́сле э́того (bundan sonra), обы́чно (genellikle), ве́чером (akşamleyin).
- Обы́чно я просыпа́юсь в шесть. — Genellikle altıda uyanırım.
- Снача́ла я умыва́юсь, пото́м одева́юсь. — Önce yüzümü yıkarım, sonra giyinirim.
- По́сле рабо́ты я занима́юсь ру́сским языко́м. — İşten sonra Rusça çalışırım.
- В оди́ннадцать я ложу́сь спать. — On birde yatarım.
| Rusça | Türkçe |
|---|---|
| ка́ждый день | her gün |
| по понеде́льникам | pazartesileri |
| по выходны́м | hafta sonları |
| два ра́за в неде́лю | haftada iki kez |
| иногда́ | bazen |
💡 спать “uyumak”, ложи́ться спать “yatmak (yatağa girmek)”, лежа́ть ise “yatar durumda olmak” demektir. Türkçedeki tek “yatmak” fiili Rusçada üçe ayrılır.
⚠️ Türklerin tipik hatası: одева́ться fiiline nesne vermek. одева́ться tek başına “giyinmek”tir; “montumu giyiyorum” için надева́ть kullanılır: Я надева́ю ку́ртку (✗ Я одева́юсь ку́ртку).
Kelimeler
- просыпа́ться
pra-sı-PA-tsa
uyanmak - встава́ть
fsta-VAT'
kalkmak - умыва́ться
u-mı-VA-tsa
yüzünü yıkamak, yıkanmak - принима́ть душ
pri-ni-MAT' DUŞ
duş almak - одева́ться
a-di-VA-tsa
giyinmek - занима́ться (чем?)
za-ni-MAT'-sa
(bir şeyle) uğraşmak, yapmak - за́втракать
ZAF-tra-kat'
kahvaltı etmek - начина́ться
na-çi-NA-tsa
başlamak (bir şey) - конча́ться
kan-ÇA-tsa
bitmek - открыва́ться / закрыва́ться
at-krı-VA-tsa / za-krı-VA-tsa
açılmak / kapanmak - учи́ться
u-ÇİT-sa
okumak, öğrenim görmek - возвраща́ться
vaz-vra-ŞÇA-tsa
dönmek, geri gelmek - ложи́ться спать
la-JIT-sa SPAT'
yatmak (uyumak için) - встреча́ться (с кем?)
fstri-ÇA-tsa
buluşmak, görüşmek - улыба́ться
u-lı-BA-tsa
gülümsemek - смея́ться
smi-YA-tsa
gülmek - успева́ть
us-pi-VAT'
yetişmek, (bir şeyi) zamanında yapabilmek - сме́на
SMYE-na
vardiya - ку́рсы
KUR-sı
kurs - преподава́тель
pri-pa-da-VA-til'
öğretmen (kurs, üniversite) - обы́чно
a-BIÇ-na
genellikle - снача́ла
sna-ÇA-la
önce, ilk olarak - пото́м
pa-TOM
sonra - по́сле рабо́ты
POS-li ra-BO-tı
işten sonra - ра́но / по́здно
RA-na / POZ-na
erken / geç - три ра́за в неде́лю
TRİ RA-za v ni-DYE-lyu
haftada üç kez - по суббо́там
pa su-BO-tam
cumartesileri - молоде́ц!
ma-la-DYETS
aferin!, helal olsun!