📘 Rusça kursu: tüm üniteler

B1 · Ünite 4: Eğitim (Образование)

Ortaçlara giriş (причастия)

Metin: Интервью́ со студе́нткой из Ту́рции

Kazan'daki bir üniversitenin öğrenci gazetesi, turizm fakültesinde okuyan Türk öğrenci Selin ile röportaj yapıyor. Röportajda pek çok ortaç var: [[око'нчивший]], [[рабо'тающие]], [[находя'щемся]], [[мечта'ющим]]… Okurken her ortacın hangi ismi nitelediğini bulmaya çalışın.

Журнали́ст: Сели́н, вы студе́нтка, прие́хавшая из Ту́рции. Как вы вы́брали э́тот университе́т?
Selin, siz Türkiye'den gelmiş bir öğrencisiniz. Bu üniversiteyi nasıl seçtiniz?

Сели́н: Мне посове́товал друг, уже́ око́нчивший э́тот университе́т. Он сказа́л, что здесь хоро́шие преподава́тели.
Bu üniversiteyi çoktan bitirmiş bir arkadaşım tavsiye etti. Burada hocaların iyi olduğunu söyledi.

Журнали́ст: На како́м факульте́те вы у́читесь?
Hangi fakültede okuyorsunuz?

Сели́н: На факульте́те тури́зма. Я изуча́ю гости́ничное де́ло и ру́сский язы́к.
Turizm fakültesinde. Otelcilik ve Rusça öğreniyorum.

Журнали́ст: Тру́дно ли учи́ться на ру́сском языке́?
Rusça eğitim görmek zor mu?

Сели́н: Снача́ла бы́ло о́чень тру́дно. Но преподава́тели, рабо́тающие с иностра́нными студе́нтами, говоря́т ме́дленно и поня́тно.
Başta çok zordu. Ama yabancı öğrencilerle çalışan hocalar yavaş ve anlaşılır konuşuyor.

Журнали́ст: А где вы живёте?
Peki nerede yaşıyorsunuz?

Сели́н: В общежи́тии, находя́щемся ря́дом с университе́том. Мою́ сосе́дку по ко́мнате зову́т Айгу́ль, она́ из Казахста́на.
Üniversitenin yanında bulunan yurtta. Oda arkadaşımın adı Aygül, Kazakistanlı.

Журнали́ст: Каки́е предме́ты вам нра́вятся бо́льше всего́?
En çok hangi dersleri seviyorsunuz?

Сели́н: Мне нра́вится курс, посвящённый ру́сской культу́ре. А ещё мне нра́вятся заня́тия, кото́рые прохо́дят в музе́ях.
Rus kültürüne ayrılmış dersi seviyorum. Bir de müzelerde yapılan dersleri seviyorum.

Журнали́ст: Вы уже́ сдава́ли экза́мены?
Sınavlara girdiniz mi?

Сели́н: Да, зи́мнюю се́ссию я сдала́ хорошо́. То́лько экза́мен по грамма́тике был тру́дным.
Evet, kış sınav dönemini iyi geçtim. Yalnızca dilbilgisi sınavı zordu.

Журнали́ст: Что вы посове́туете студе́нтам, мечта́ющим учи́ться в Росси́и?
Rusya'da okumayı hayal eden öğrencilere ne tavsiye edersiniz?

Сели́н: Учи́те ру́сский язы́к зара́нее. И не бо́йтесь ошибо́к: челове́к, говоря́щий с оши́бками, всё равно́ говори́т!
Rusçayı önceden öğrenin. Hatalardan da korkmayın: hatalı konuşan insan da sonuçta konuşuyordur!

Журнали́ст: А каки́е у вас пла́ны по́сле университе́та?
Peki üniversiteden sonra planlarınız neler?

Сели́н: Я хочу́ рабо́тать в туристи́ческой компа́нии, принима́ющей госте́й из Росси́и.
Rusya'dan misafir ağırlayan bir turizm şirketinde çalışmak istiyorum.

Журнали́ст: Спаси́бо за интервью́! Жела́ю вам успе́хов.
Röportaj için teşekkürler! Size başarılar dilerim.

Dilbilgisi

Ortaç nedir? Türkçe ile karşılaştırma

Ortaç (прича́стие), fiilden yapılan ama sıfat gibi davranan sözdür. Türkçede bunu çok iyi biliyoruz: “kitap okuyan öğrenci”, “okunan kitap”, “okunmuş kitap”. Rusçada da aynı fikir vardır: чита́ющий студе́нт, чита́емая кни́га, прочи́танная кни́га.

Ortaç hem fiildir (zamanı, görünüşü vardır, nesne ve tümleç alır: чита́ющий кни́гу) hem sıfattır (ismine cinsiyet, sayı ve hâlde uyar: чита́ющий студе́нт (eril), чита́ющая студе́нтка (dişil)). Rusçada dört tür ortaç vardır:

💡 Bu ünitede amaç: etken ortaçları kurabilmek, edilgen ortaçları metinde tanımak. Ortaçlar özellikle yazı dilinde sıktır: haberler, resmî metinler, üniversite duyuruları. Günlük konuşmada Ruslar çoğu zaman кото́рый ile kurulan yan cümleyi tercih eder.

• студе́нт, кото́рый чита́ет = чита́ющий студе́нт — okuyan öğrenci
• кни́га, кото́рую прочита́ли = прочи́танная кни́га — okunmuş kitap

Etken şimdiki zaman ortacı: -ущий / -ющий, -ащий / -ящий

Yapılışı çok kolay: fiilin они́ biçimini alın, sondaki -т'yi atın, yerine -щий ekleyin. 1. çekimde ek -ущий / -ющий, 2. çekimde -ащий / -ящий olur. Türkçede bu “-an / -en” ekidir: okuyan, yaşayan, konuşan.

Vurgu 1. çekimde genellikle они́ biçimindeki yerinde kalır (пи́шут → пи́шущий); 2. çekimde ise kayabilir (нахо́дятся → находя́щийся). Bu yüzden yeni ortaçları vurgusuyla birlikte ezberleyin.

• Студе́нты, живу́щие в общежи́тии, ча́сто гото́вят вме́сте. — Yurtta yaşayan öğrenciler sık sık birlikte yemek yapar.
• Я зна́ю де́вушку, говоря́щую по-туре́цки. — Türkçe konuşan bir kız tanıyorum.

💡 Bu ortaç yalnızca bitmemiş fiillerden yapılır; çünkü bitmiş fiillerin şimdiki zamanı yoktur. прочита́ть'tan şimdiki ortaç kurulamaz.

⚠️ Türklerin tipik hatası: ortacı mastardan kurmaya çalışmak (писа́ть → *писащий*). Ortaç her zaman они́ biçiminden kurulur: пи́шут → пи́шущий. Bir de -ся: ortaçta ünlüden sonra da hep -ся kalır, -сь olmaz: уча́щаяся, уча́щиеся (*учащаясь* yanlış).

Etken geçmiş zaman ortacı: -вший / -ший

Bu ortaç, geçmişte bir eylemi yapmış olan kişiyi ya da şeyi niteler. Yapılışı: geçmiş zamanın eril biçimini alın; -л'yi atıp -вший ekleyin. Geçmiş zaman biçimi ünsüzle bitiyorsa (л yoksa) yalnız -ший eklenir. Hem bitmemiş hem bitmiş fiillerden yapılır. Türkçede “-mış olan” ya da “-an” ile karşılanır.

• Мой друг, око́нчивший э́тот университе́т, тепе́рь рабо́тает в Анкаре́. — Bu üniversiteyi bitirmiş arkadaşım şimdi Ankara'da çalışıyor.
• Тури́сты, прие́хавшие вчера́, живу́т в гости́нице в це́нтре. — Dün gelmiş olan turistler merkezdeki otelde kalıyor.

💡 Zaman ortacın kendisinden anlaşılır, ana fiilden değil. Я ви́дел студе́нта, чита́ющего кни́гу — o sırada kitap okumakta olan öğrenciyi gördüm. Я зна́ю студе́нта, прочита́вшего э́ту кни́гу — bu kitabı (bitirip) okumuş olan öğrenciyi tanıyorum.

⚠️ Türklerin tipik hatası: geçmişte olmuş, bitmiş bir eylem için de şimdiki ortacı kullanmak. “Üniversiteyi bitiren (bitirmiş) kardeşim” için око́нчивший gerekir; şimdiki ortaç bu fiilden zaten kurulamaz. Türkçedeki “-an” eki iki zamanı da karşılar, Rusça ise ayırır.

Edilgen ortaçlar: tanıma düzeyi

Edilgen ortaç, eylemi gören nesneyi niteler. Türkçede “-(ı)lan / -(ı)lmış”: öğrenilen dil, okunmuş kitap. Şimdiki edilgen ortaç bitmemiş fiilin мы biçiminden yapılır: изуча́ем → изуча́емый, лю́бим → люби́мый. Geçmiş edilgen ortaç bitmiş fiilden -нный / -енный / -тый ile yapılır: прочита́ть → прочи́танный, получи́ть → полу́ченный, откры́ть → откры́тый.

• Э́то мой люби́мый предме́т. — Bu benim en sevdiğim ders.
• Я нашёл тетра́дь, забы́тую в аудито́рии. — Sınıfta unutulmuş bir defter buldum.
• Курс, посвящённый ру́сской культу́ре, о́чень интере́сный. — Rus kültürüne ayrılmış ders çok ilginç.

💡 Edilgen ortaçların kısa biçimleri (откры́т, напи́сан) ileride, edilgen yapı ünitesinde ayrıntılı işlenecek. Şimdilik tanıyın: Магази́н откры́т — Mağaza açık.

⚠️ Etken ile edilgeni karıştırmayın: чита́ющий = okuyan (eylemi yapan), чита́емый = okunan (eylemi gören). “Okunan kitap” için чита́ющая кни́га derseniz anlam “kitap okuyan kitap” olur!

Ortaç öbeği: yeri, virgül ve hâl uyumu

Türkçede niteleyen her zaman ismin önüne gelir: “yurtta yaşayan öğrenci”. Rusçada ortaç öbeği ismin önünde de durabilir (живу́щий в общежи́тии студе́нт — daha kitabi), ama çoğu zaman ismin arkasına gelir: студе́нт, живу́щий в общежи́тии. Arkadaysa öbek virgülle ayrılır; cümle devam ediyorsa öbeğin sonuna da virgül konur.

Ortaç sıfat gibi çekilir ve nitelediği ismin hâlini alır:

• Я написа́л письмо́ студе́нтке, живу́щей в Каза́ни. — Kazan'da yaşayan kız öğrenciye mektup yazdım.
• Мы говори́ли о преподава́теле, рабо́тающем в на́шем университе́те. — Üniversitemizde çalışan hoca hakkında konuştuk.

⚠️ Türklerin tipik hatası: ortacı yalın hâlde bırakmak. Türkçede “yurtta yaşayan” hiç değişmez; Rusçada ortaç ismin hâline uymak zorundadır: Я зна́ю студе́нтов, живу́щих в общежи́тии (*живущие* yanlış). İkinci sık hata: virgülü unutmak: Студе́нты, живу́щие в общежи́тии, гото́вят вме́сте — iki virgül!

Ortaç mı, кото́рый mı? Dönüşüm

кото́рый yan cümlede özne ise (yalın hâlde), cümle etken ortaçla yeniden yazılabilir. Yan cümlenin zamanı korunur: şimdiki zaman → şimdiki ortaç, geçmiş zaman → geçmiş ortaç. кото́рый nesneyse (кото́рую, кото́рое), edilgen ortaç kullanılır.

💡 Konuşmada кото́рый daha doğal, yazıda ortaç daha yaygındır. Rusça yeterlilik sınavlarında (ТРКИ-1) iki yönde dönüşüm çok sık sorulur. Önce кото́рый'nın hâline bakın: yalın hâldeyse etken ortaç, belirtme hâlindeyse edilgen ortaç.

⚠️ Türklerin tipik hatası: dönüşümde zamanı değiştirmek. кото́рый жил (yaşamış) → жи́вший, живу́щий değil. Bir de cinsiyet ve sayı: де́вушка, око́нчившая (dişil), лю́ди, прие́хавшие (çoğul).

Kelimeler

• образова́ние
  ab-ra-za-VA-ni-ye
  eğitim, öğrenim
• университе́т
  u-ni-vir-si-TYET
  üniversite
• факульте́т
  fa-kul'-TYET
  fakülte
• преподава́тель
  pri-pa-da-VA-til'
  öğretmen (kurs, üniversite)
• студе́нтка
  stu-DYENT-ka
  öğrenci (kadın)
• уча́щийся
  u-ÇA-şçiy-sya
  öğrenim gören, öğrenci
• общежи́тие
  ab-şçi-Jİ-ti-ye
  öğrenci yurdu
• сосе́дка по ко́мнате
  si-SYET-ka pa KOM-na-ti
  oda arkadaşı (kız)
• учи́ться
  u-ÇİT-sa
  okumak, öğrenim görmek
• изуча́ть
  i-zu-ÇAT'
  (bir konuyu) öğrenmek, incelemek
• поступи́ть
  pa-stu-PİT'
  (okula) girmek, kaydolmak
• око́нчить
  a-KON-çit'
  bitirmek, mezun olmak
• сдава́ть экза́мен
  zda-VAT' ek-ZA-min
  sınava girmek
• се́ссия
  SYES-si-ya
  sınav dönemi
• предме́т
  prid-MYET
  ders, branş
• заня́тие
  za-NYA-ti-ye
  ders (saati)
• ле́кция
  LYEK-tsı-ya
  ders anlatımı, konferans
• расписа́ние
  ras-pi-SA-ni-ye
  ders programı, tarife
• оце́нка
  a-TSEN-ka
  not
• стипе́ндия
  sti-PYEN-di-ya
  burs
• дипло́м
  dip-LOM
  diploma; bitirme tezi
• иностра́нный
  i-nas-TRAN-nıy
  yabancı
• посове́товать
  pa-sa-VYE-ta-vat'
  önermek, tavsiye etmek
• мечта́ть
  miç-TAT'
  hayal etmek
• зара́нее
  za-RA-ni-ye
  önceden, vaktinden önce
• оши́бка
  a-ŞIP-ka
  hata
• гости́ничное де́ло
  gas-Tİ-niç-na-ye DYE-la
  otelcilik
• посвящённый
  pas-vi-ŞÇYON-nıy
  …-e ayrılmış, adanmış

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Rusça öğren →