B1 · Ünite 6: Medya (СМИ)

Dolaylı anlatım · чтобы

Metin: В реда́кции

Zeynep, Bişkek'te gazetecilik okuyan Türk bir öğrenci ve bir haber sitesinde staj yapıyor. Belediyenin basın toplantısından yeni döndü; editör İrina Petrovna ona neler olduğunu soruyor. Konuşmada başkasının sözleri sürekli aktarılıyor: [[сказа'л, что…]], [[спроси'л, когда'…]], [[проси'л, что'бы…]]. Fiillerin zamanına dikkat edin: Rusçada aktarılan sözün zamanı değişmez.

Реда́ктор: Зейне́п, вы бы́ли на пресс-конфере́нции? Что сказа́л мэр?
Zeynep, basın toplantısına gittiniz mi? Belediye başkanı ne dedi?

Зейне́п: Он сказа́л, что в го́роде откро́ют три но́вые шко́лы.
Şehirde üç yeni okul açılacağını söyledi.

Реда́ктор: А журнали́сты задава́ли вопро́сы?
Peki gazeteciler soru sordu mu?

Зейне́п: Да. Оди́н журнали́ст спроси́л, когда́ начнётся строи́тельство.
Evet. Bir gazeteci inşaatın ne zaman başlayacağını sordu.

Зейне́п: Мэр отве́тил, что рабо́ты начну́тся весно́й.
Başkan çalışmaların ilkbaharda başlayacağını söyledi.

Реда́ктор: А вы спроси́ли, ско́лько э́то бу́дет сто́ить?
Peki bunun ne kadara mal olacağını sordunuz mu?

Зейне́п: Спроси́ла. Он сказа́л, что то́чную су́мму назову́т по́зже.
Sordum. Kesin tutarın daha sonra açıklanacağını söyledi.

Реда́ктор: Хорошо́. Я хочу́, что́бы вы написа́ли об э́том коро́ткую статью́.
Güzel. Bununla ilgili kısa bir yazı yazmanızı istiyorum.

Зейне́п: Обяза́тельно. А когда́ на́до сдать текст?
Elbette. Metni ne zaman teslim etmem gerekiyor?

Реда́ктор: Сего́дня до пяти́. Гла́вный реда́ктор проси́л, что́бы но́вость появи́лась на са́йте уже́ ве́чером.
Bugün saat beşe kadar. Genel yayın yönetmeni haberin daha bu akşam sitede yayımlanmasını istedi.

Зейне́п: Поня́тно. А мо́жно испо́льзовать фотогра́фии с пресс-конфере́нции?
Anlaşıldı. Basın toplantısının fotoğraflarını kullanabilir miyim?

Реда́ктор: Мо́жно, но снача́ла спроси́те фото́графа, мо́жно ли поста́вить его́ и́мя под сни́мком.
Kullanabilirsiniz, ama önce fotoğrafçıya adını fotoğrafın altına yazıp yazamayacağınızı sorun.

Зейне́п: Хорошо́. Кста́ти, пресс-секрета́рь попроси́л, что́бы мы присла́ли ему́ ссы́лку на статью́.
Tamam. Bu arada basın sözcüsü yazının bağlantısını kendisine göndermemizi rica etti.

Реда́ктор: Отли́чно. И ещё: прове́рьте ка́ждую ци́фру, что́бы в те́ксте не оказа́лось оши́бок.
Çok iyi. Bir de: metinde hata çıkmasın diye her rakamı kontrol edin.

Зейне́п: Коне́чно. Мой преподава́тель в Ста́мбуле всегда́ говори́л, что журнали́ст до́лжен проверя́ть всё.
Tabii. İstanbul'daki hocam gazetecinin her şeyi kontrol etmesi gerektiğini hep söylerdi.

Реда́ктор: Пра́вильно. Сейча́с мно́гие чита́ют но́вости то́лько в соцсетя́х, а там мно́го фе́йков.
Doğru. Şimdi pek çok kişi haberleri yalnızca sosyal medyada okuyor, orada da bir sürü sahte haber var.

Зейне́п: Да! Вчера́ брат спроси́л меня́, пра́вда ли, что в Бишке́ке закро́ют все ры́нки. Э́то был фейк.
Evet! Dün kardeşim Bişkek'te bütün pazarların kapatılacağının doğru olup olmadığını sordu. Sahte haberdi.

Реда́ктор: Вот поэ́тому ва́жно, что́бы лю́ди чита́ли настоя́щие СМИ. Иди́те пиши́те, Зейне́п!
İşte bu yüzden insanların gerçek medyayı okuması önemli. Hadi gidin yazın, Zeynep!

Dilbilgisi

Dolaylı anlatım: что ile aktarılan sözler

A2'de Он сказа́л, что… yapısıyla tanıştınız. Bu ünitede kuralları tamamlıyoruz. Başkasının sözü что ile bağlanan bir yan cümle olarak aktarılır. Türkçede söz isim-fiile dönüşür: “gazetede çalıştığını söyledi”. Rusça ise Türkçedeki “dedi ki, …” yapısına benzer: cümle bütün kalır, yalnızca şahıs ve zamirler konuşanın bakış açısına göre değişir.

En önemli kural: aktarılan cümlenin zamanı değişmez. Söz şimdiki zamandaysa şimdiki, gelecekteyse gelecek zamanda kalır. Türkçede de durum aynıdır: “Geleceğim” → “geleceğini söyledi”.

Doğrudan	Dolaylı	Türkçe
«Я рабо́таю в газе́те».	Он сказа́л, что рабо́тает в газе́те.	Gazetede çalıştığını söyledi.
«Мы откро́ем шко́лы».	Мэр сказа́л, что они́ откро́ют шко́лы.	Başkan okulları açacaklarını söyledi.
«Я была́ в Москве́».	Она́ сказа́ла, что была́ в Москве́.	Moskova'da bulunduğunu söyledi.
«Ты прав».	Он сказа́л мне, что я прав.	Bana haklı olduğumu söyledi.

💡 Söz aktaran fiiller: сказа́ть, сообщи́ть, отве́тить, объяви́ть, написа́ть, рассказа́ть, переда́ть. Haber dilinde iki kalıp çok sıktır: Как сообща́ет пресс-слу́жба, … (basın servisinin bildirdiğine göre…) ve По слова́м мэ́ра, … (Başkanın sözlerine göre…).

⚠️ Türklerin tipik hatası (özellikle İngilizce bilenler): İngilizcedeki gibi zamanı kaydırmak. «Я живу́ в Бишке́ке» → Он сказа́л, что живёт в Бишке́ке; *что жил* yanlış olur, çünkü “eskiden yaşadığını” anlamı çıkar. İkinci hata: Türkçedeki tek sözcüklü “-dığını” yüzünden что'yu atlamak: *Он сказал, работает в газете*. что atlanmaz ve önüne virgül konur.

Зейне́п сказа́ла, что напи́шет статью́ сего́дня. — Zeynep yazıyı bugün yazacağını söyledi.
По слова́м мэ́ра, рабо́ты начну́тся весно́й. — Başkanın sözlerine göre çalışmalar ilkbaharda başlayacak.

Dolaylı soru: ли ile evet / hayır soruları

“Evet” ya da “hayır” ile cevaplanan bir soru aktarılırken ли kullanılır. Yapı: soru fiili + virgül + sorunun odağındaki söz (çoğu zaman fiil) + ли + cümlenin geri kalanı. Türkçede bu “gelip gelmeyeceğini sordu”, “doğru olup olmadığını sordu” yapısıdır.

Doğrudan	Dolaylı	Türkçe
«Ты придёшь?»	Он спроси́л, приду́ ли я.	Gelip gelmeyeceğimi sordu.
«Э́то пра́вда?»	Брат спроси́л, пра́вда ли э́то.	Kardeşim bunun doğru olup olmadığını sordu.
«Вы зна́ете Ахме́та?»	Она́ спроси́ла, зна́ю ли я Ахме́та.	Ahmet'i tanıyıp tanımadığımı sordu.
«Мо́жно поста́вить и́мя?»	Спроси́те, мо́жно ли поста́вить и́мя.	Adı yazıp yazamayacağımızı sorun.

💡 ли'den önce gelen söz sorunun odağıdır; odağı değiştirerek anlamı inceltebilirsiniz: Он спроси́л, бу́дет ли пресс-конфере́нция за́втра (yarın basın toplantısı olacak mı?) — Он спроси́л, за́втра ли бу́дет пресс-конфере́нция (basın toplantısı yarın mı, başka bir gün mü?). Aynı yapı не зна́ю, не по́мню, интере́сно ile de kullanılır: Не зна́ю, пра́вда ли э́то.

⚠️ Türklerin tipik hatası: İngilizcedeki “if” gibi е́сли kullanmak: *Он спросил, если я приду* yanlıştır! е́сли yalnızca şart bildirir (“eğer”). Doğrusu: Он спроси́л, приду́ ли я. İkinci hata: ли'yi yan cümlenin başına koymak (*спросил, ли я приду*); ли her zaman odaktaki sözden sonra gelir.

Реда́ктор спроси́ла, гото́ва ли статья́. — Editör yazının hazır olup olmadığını sordu.
Я не зна́ю, смо́жет ли он прие́хать. — Gelip gelemeyeceğini bilmiyorum.

Soru sözcüklü dolaylı soru

Soruda bir soru sözcüğü varsa (где, когда́, почему́, ско́лько, кто, что, как, заче́м), bu sözcük olduğu gibi kalır ve yan cümleyi kendisi bağlar; что ya da ли eklenmez. Zaman yine değişmez, yalnızca şahıs değişir.

Doğrudan	Dolaylı	Türkçe
«Где ты живёшь?»	Он спроси́л, где я живу́.	Nerede oturduğumu sordu.
«Когда́ начнётся строи́тельство?»	Журнали́ст спроси́л, когда́ начнётся строи́тельство.	Gazeteci inşaatın ne zaman başlayacağını sordu.
«Ско́лько э́то сто́ит?»	Мы спроси́ли, ско́лько э́то сто́ит.	Bunun ne kadar tuttuğunu sorduk.
«Почему́ ты опозда́л?»	Реда́ктор спроси́л, почему́ я опозда́л.	Editör neden geç kaldığımı sordu.

💡 Burada Rusça Türkçeden kolaydır: Türkçede soru cümlesi isim-fiile dönüşür (“nerede oturduğumu”), Rusçada ise cümle olduğu gibi kalır: где я живу́. Kimin sorulduğu belirtilecekse: спроси́ть меня́ ya da спроси́ть у меня́ (ikisi de doğru).

⚠️ Türklerin tipik hatası: soru sözcüğünün önüne что koymak: *Он спросил, что где я живу* yanlıştır. Bir de спроси́ть ile попроси́ть'ı karıştırmak: спроси́ть = sormak (bilgi istemek), попроси́ть = rica etmek (bir şeyin yapılmasını istemek). Он попроси́л, где я живу́ diye bir cümle olmaz.

Скажи́те, пожа́луйста, как пройти́ к реда́кции? — Lütfen söyler misiniz, yazı işlerine nasıl gidilir?
Зри́тели спра́шивают, почему́ переда́чу перенесли́. — İzleyiciler programın neden ertelendiğini soruyor.

Dolaylı emir ve rica: что́бы + geçmiş biçim

Bir emir ya da rica aktarılırken что́бы + fiilin geçmiş zaman biçimi kullanılır. Buradaki geçmiş biçim zaman bildirmez; şart kipindeki бы ile aynı istek anlamını taşır (что́бы = что + бы). Bu yüzden emir dün de verilse yarın için de olsa fiil hep geçmiş biçimdedir. Türkçede “aramasını söyledi”, “gelsin dedi”.

Doğrudan	Dolaylı	Türkçe
«Позвони́те мне!»	Он попроси́л, что́бы я позвони́л ему́.	Kendisini aramamı rica etti.
«Пришли́те ссы́лку!»	Он попроси́л, что́бы мы присла́ли ссы́лку.	Bağlantıyı göndermemizi istedi.
«Не опа́здывай!»	Ма́ма сказа́ла, что́бы я не опа́здывал.	Annem geç kalmamamı söyledi.
«Пусть Зейне́п напи́шет статью́».	Реда́ктор сказа́л, что́бы Зейне́п написа́ла статью́.	Editör yazıyı Zeynep'in yazmasını söyledi.

💡 проси́ть / попроси́ть ve сове́товать / посове́товать ile mastar da kullanılabilir: Он попроси́л меня́ позвони́ть = Он попроси́л, что́бы я позвони́л. Ama сказа́ть ile bir emir aktarılırken что́бы zorunludur.

⚠️ Türklerin tipik hatası: что́бы'dan sonra şimdiki ya da gelecek zaman kullanmak: *Он сказал, чтобы я позвоню* yanlıştır. Fiil her zaman geçmiş biçimdedir ve özneye uyar: что́бы я позвони́л (erkek), что́бы я позвони́ла (kadın). İkinci hata что ile что́бы'yı karıştırmak: Он сказа́л, что я позвони́л = aradığımı söyledi (bilgi); Он сказа́л, что́бы я позвони́л = aramamı söyledi (emir).

Пресс-секрета́рь попроси́л, что́бы мы присла́ли ему́ ссы́лку. — Basın sözcüsü bağlantıyı kendisine göndermemizi rica etti.
Переда́йте Ахме́ту, что́бы он позвони́л в реда́кцию. — Ahmet'e yazı işlerini aramasını söyleyin.

хоте́ть, что́бы: başkasından bir şey istemek

Bir şeyi kendimiz yapmak istiyorsak mastar kullanırız: Я хочу́ написа́ть статью́. Başkasının yapmasını istiyorsak хоте́ть, что́бы + geçmiş biçim gerekir: Я хочу́, что́бы вы написа́ли статью́ — yazıyı yazmanızı istiyorum. Aynı kural ну́жно, что́бы, на́до, что́бы, ва́жно, что́бы, мечта́ть, что́бы için de geçerlidir.

Rusça	Özne	Türkçe
Я хочу́ пое́хать в Ош.	aynı kişi	Oş'a gitmek istiyorum.
Я хочу́, что́бы ты пое́хал в Ош.	başka kişi	Oş'a gitmeni istiyorum.
Реда́ктор хо́чет, что́бы но́вость была́ на са́йте.	başka özne	Editör haberin sitede olmasını istiyor.
Ва́жно, что́бы лю́ди зна́ли пра́вду.	başka özne	İnsanların gerçeği bilmesi önemli.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “gitmeni istiyorum” yapısını sözcük sözcük çevirmek: *Я хочу ты поехал* ya da *Я хочу, что ты поедешь*. İki ayrı özne varsa что́бы + geçmiş biçim şarttır: Я хочу́, что́бы ты пое́хал. Tersi de hatadır: özne aynıysa что́бы kullanılmaz (*Я хочу, чтобы я поехал* yanlış).

Роди́тели хотя́т, что́бы я рабо́тал на телеви́дении. — Annemle babam televizyonda çalışmamı istiyor.
Ну́жно, что́бы все прове́рили свои́ те́ксты. — Herkesin kendi metnini kontrol etmesi gerekiyor.

Amaç bildiren что́бы: “-mak için”, “-sın diye”

что́бы amaç da bildirir. Ana cümleyle yan cümlenin öznesi aynıysa что́бы + mastar, farklıysa что́бы + geçmiş biçim gelir. Türkçede birincisi “-mak için”, ikincisi “-sın diye / -ması için” ile karşılanır.

Rusça	Özne	Türkçe
Я включи́л телеви́зор, что́бы посмотре́ть но́вости.	aynı	Haberleri izlemek için televizyonu açtım.
Я включи́л телеви́зор, что́бы де́ти посмотре́ли мультфи́льм.	farklı	Çocuklar çizgi film izlesin diye televizyonu açtım.
Прове́рьте текст, что́бы не ошиби́ться.	aynı	Hata yapmamak için metni kontrol edin.
Учи́тель говори́т ме́дленно, что́бы мы всё по́няли.	farklı	Öğretmen her şeyi anlayalım diye yavaş konuşuyor.

💡 Hareket fiillerinden sonra amaç için что́бы çoğu zaman düşer: Я пришёл (что́бы) взять интервью́. Özet: что bilgi aktarır (“-dığını”), что́бы ise istek, emir ya da amaç bildirir (“-masını”, “-mak için”).

⚠️ Türklerin tipik hatası: “-mak için”i для + mastar ile çevirmek: *для смотреть новости* yanlıştır. для yalnızca isimle kullanılır: для рабо́ты (iş için), для статьи́ (yazı için). Fiille her zaman что́бы: что́бы рабо́тать.

Зейне́п позвони́ла фото́графу, что́бы спроси́ть разреше́ния. — Zeynep izin istemek için fotoğrafçıyı aradı.
Мы пи́шем про́сто, что́бы чита́тели нас понима́ли. — Okurlar bizi anlasın diye sade yazıyoruz.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Rusça öğren →