B1 · Ünite 7: Doğa ve çevre (Природа)

Ulaçlar (деепричастия)

Metin: Мой похо́д в го́ры

Kemal üç yıldır Bişkek'te yaşayan bir Türk. Kişisel blogunda arkadaşlarıyla Ala-Arça Milli Parkı'na yaptığı yürüyüşü anlatıyor. Yazıda pek çok ulaç (деепричастие) var: hepsi bir eylemin “nasıl” ya da “ne zaman” yapıldığını gösteriyor.

Текст: Всем приве́т! Меня́ зову́т Кема́ль, я живу́ в Бишке́ке уже́ три го́да.
Herkese selam! Benim adım Kemal, üç yıldır Bişkek'te yaşıyorum.

Текст: В про́шлую суббо́ту, просну́вшись в шесть утра́, я пое́хал с друзья́ми в национа́льный парк Ала-Арча́.
Geçen cumartesi sabah altıda uyanıp arkadaşlarımla Ala-Arça Milli Parkı'na gittim.

Текст: Вы́ехав из го́рода, мы уже́ че́рез со́рок мину́т уви́дели го́ры.
Şehirden çıktıktan sonra daha kırk dakika içinde dağları gördük.

Текст: Оста́вив маши́ну на стоя́нке, мы пошли́ по тропе́ вверх.
Arabayı otoparka bırakıp patikadan yukarı yürüdük.

Текст: Мы шли ме́дленно, разгова́ривая и слу́шая шум реки́.
Konuşarak ve nehrin sesini dinleyerek yavaş yavaş yürüdük.

Текст: Во́здух здесь удиви́тельно чи́стый, а вода́ в реке́ холо́дная, как лёд.
Buranın havası şaşırtıcı derecede temiz, nehrin suyu ise buz gibi soğuk.

Текст: Поднима́ясь всё вы́ше, мы ви́дели, как меня́ется приро́да: снача́ла лес, пото́м луга́, а наверху́ — снег.
Gittikçe yükselirken doğanın nasıl değiştiğini gördük: önce orman, sonra çayırlar, yukarıda ise kar.

Текст: Дойдя́ до водопа́да, мы се́ли отдохну́ть и пообе́дать.
Şelaleye varınca dinlenmek ve öğle yemeği yemek için oturduk.

Текст: Вдруг мой друг Азама́т, посмотре́в наве́рх, ти́хо сказа́л: «Смотри́те, го́рный козёл!»
Birden arkadaşım Azamat yukarı bakıp sessizce: “Bakın, dağ keçisi!” dedi.

Текст: Стара́ясь не шуме́ть, мы до́лго смотре́ли на него́ и фотографи́ровали.
Ses çıkarmamaya çalışarak onu uzun uzun izledik ve fotoğrafını çektik.

Текст: К сожале́нию, в гора́х я заме́тил и му́сор: пла́стиковые буты́лки, паке́ты.
Ne yazık ki dağlarda çöp de gördüm: plastik şişeler, poşetler.

Текст: Лю́ди приезжа́ют отдыха́ть, а уезжа́я, оставля́ют му́сор на приро́де.
İnsanlar dinlenmeye geliyor, giderken de çöplerini doğada bırakıyorlar.

Текст: Поэ́тому, спуска́ясь вниз, мы со́брали два больши́х мешка́ му́сора.
Bu yüzden aşağı inerken iki büyük torba çöp topladık.

Текст: Защища́я приро́ду, мы защища́ем себя́ и на́ших дете́й.
Doğayı koruyarak kendimizi ve çocuklarımızı koruyoruz.

Текст: Верну́вшись домо́й, я по́нял: э́то был оди́н из лу́чших дней в Кыргызста́не.
Eve dönünce anladım: Kırgızistan'daki en güzel günlerimden biriydi.

Текст: А вы лю́бите отдыха́ть на приро́де? Напиши́те в коммента́риях!
Peki siz doğada dinlenmeyi sever misiniz? Yorumlarda yazın!

Dilbilgisi

Ulaç nedir? Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede bir cümleye ikinci bir eylemi eklemek için fiile ek getiririz: gülerek konuştu, eve gelince uyudu, kahvaltı edip çıktı, otururken düşündü. Bu biçimlere ulaç (zarf-fiil) denir. Rusçada bunların karşılığı деепричастиеdir: дееприча́стие. Ulaç, asıl fiile bağlı ikincil bir eylemi anlatır ve kişiye, zamana göre değişmez.

Rusçada yalnızca iki tür ulaç vardır. Kusurlu (НСВ) fiilden yapılan ulaç eş zamanlı eylemi, kusursuz (СВ) fiilden yapılan ulaç ise asıl eylemden önce biten eylemi anlatır.

Rusça	Görünüş	Anlam	Türkçe karşılık
чита́я	НСВ	aynı anda	okuyarak, okurken
прочита́в	СВ	önce biter	okuyup, okuyunca, okuduktan sonra
не зна́я	НСВ + не	yapmadan	bilmeden
ничего́ не сказа́в	СВ + не	yapmadan	bir şey söylemeden

💡 Bir pratik ölçü: Türkçede -arak / -ken diyorsanız kusurlu ulaç, -ıp / -ınca / -dıktan sonra diyorsanız kusursuz ulaç kullanın.

Kusurlu ulaç (НСВ): -я / -а

Kusurlu ulacı şimdiki zamandaki “onlar” biçiminden yaparız: -ют / -ут / -ят / -ат sonunu atar, yerine -я koyarız. Ж, ш, ч, щ harflerinden sonra yazım kuralı gereği -а gelir. Dönüşlü fiillerde -ся, ünlüden sonra -сь olur.

Mastar	Onlar biçimi	Ulaç	Türkçe
чита́ть	чита́ют	чита́я	okuyarak
слу́шать	слу́шают	слу́шая	dinleyerek
говори́ть	говоря́т	говоря́	konuşarak
смотре́ть	смо́трят	смотря́	bakarak
слы́шать	слы́шат	слы́ша	duyarak
молча́ть	молча́т	молча́	susarak
занима́ться	занима́ются	занима́ясь	uğraşarak, çalışarak
поднима́ться	поднима́ются	поднима́ясь	çıkarken

Vurgu çoğunlukla “ben” biçimindeki yerde kalır: говорю́ → говоря́, смотрю́ → смотря́, занима́юсь → занима́ясь.

-ава- ile biten fiiller ulacı mastardan yapar: дава́ть → дава́я, встава́ть → встава́я, узнава́ть → узнава́я. Идти́ fiilinin ulacı идя́, быть fiilininki бу́дучиdir.

⚠️ Bazı sık fiillerin kusurlu ulacı yoktur: писа́ть, ждать, пить, есть, петь, мочь, хоте́ть, бежа́ть. Türklerin tipik hatası “*пиша*”, “*пья*” gibi uydurma biçimler kurmaktır. Bunun yerine когда́ ile yan cümle kurun: Когда́ я пишу́ письмо́, я слу́шаю му́зыку.

Kusursuz ulaç (СВ): -в / -вшись

Kusursuz ulacı geçmiş zaman kökünden yaparız: erkek geçmiş zaman biçimindeki -л yerine -в koyarız. Dönüşlü fiillerde -вшись olur. Vurgu geçmiş zamandaki yerinde kalır.

Mastar	Geçmiş zaman	Ulaç	Türkçe
прочита́ть	прочита́л	прочита́в	okuyup, okuduktan sonra
сде́лать	сде́лал	сде́лав	yapıp
уви́деть	уви́дел	уви́дев	görünce
посмотре́ть	посмотре́л	посмотре́в	bakıp
вы́ехать	вы́ехал	вы́ехав	(araçla) çıkınca
верну́ться	верну́лся	верну́вшись	dönünce
просну́ться	просну́лся	просну́вшись	uyanınca

-ти ile biten hareket fiillerinde ve birkaç başka fiilde ulaç gelecek zaman kökünden -я ile yapılır: прийти́ → придя́, дойти́ → дойдя́, уйти́ → уйдя́, вы́йти → вы́йдя, найти́ → найдя́, принести́ → принеся́.

💡 -я ile biten bir ulaç gördüğünüzde hemen “kusurlu” demeyin: дойдя́, придя́ kusursuzdur ve “varınca, gelince” anlamına gelir. Ölçü biçim değil, fiilin görünüşüdür.

Altın kural: aynı özne

Rusçada ulacın eylemini yapan kişi, cümlenin asıl öznesiyle aynı olmalıdır. Türkçede “Ben gelince o gitti” diyebiliriz; iki ayrı özne sorun değildir. Rusçada ulaç bunu kaldırmaz.

Верну́вшись домо́й, я пригото́вил у́жин. — Eve dönünce akşam yemeği hazırladım. (dönen de hazırlayan da “ben” — doğru)
Когда́ я верну́лся домо́й, жена́ уже́ спала́. — Ben eve döndüğümde eşim çoktan uyuyordu. (iki özne → когда' ile yan cümle)

⚠️ Türklerin tipik hatası, Türkçedeki serbestliği Rusçaya taşımaktır. Вы́йдя из авто́буса, у меня́ упа́л телефо́н yanlış: otobüsten inen “ben”, düşen ise telefon. Doğrusu: Вы́йдя из авто́буса, я урони́л телефо́н ya da Когда́ я выходи́л из авто́буса, у меня́ упа́л телефо́н.

Aynı nedenle мне, мне ну́жно, у меня́ есть gibi öznesi yalın hâlde olmayan cümlelerde ulaç kullanılmaz: Гуля́я в лесу́, мне бы́ло хорошо́ yanlış, Когда́ я гуля́л в лесу́, мне бы́ло хорошо́ doğrudur.

Yan cümleden ulaca: когда́, по́сле того́ как, хотя́

B1 düzeyinde yazılı metinlerde ulaç, когда́, по́сле того́ как, потому́ что ile kurulan yan cümlelerin kısa ve şık bir karşılığıdır. Özneler aynıysa yan cümleyi ulaca dönüştürebilirsiniz.

Когда́ Кема́ль поднима́лся в го́ры, он фотографи́ровал приро́ду. → Поднима́ясь в го́ры, Кема́ль фотографи́ровал приро́ду. — Kemal dağa çıkarken doğanın fotoğraflarını çekti.
По́сле того́ как мы пообе́дали, мы пошли́ да́льше. → Пообе́дав, мы пошли́ да́льше. — Öğle yemeğini yiyip yola devam ettik.
Он не знал доро́ги и поэ́тому заблуди́лся. → Не зна́я доро́ги, он заблуди́лся. — Yolu bilmediği için kayboldu.

Olumsuz ulaç (не + ulaç) Türkçedeki -madan / -meden ekine karşılık gelir: не ду́мая (düşünmeden), не зна́я (bilmeden), ничего́ не сказа́в (hiçbir şey söylemeden), не попроща́вшись (vedalaşmadan).

💡 Ulaç öbeği Rusçada mutlaka virgülle ayrılır; Türkçede virgül koymayız. Мы шли ме́дленно, разгова́ривая и слу́шая шум реки́: ulaç cümlenin sonunda da olsa önüne virgül gelir.

Kalıplaşmış ulaçlar

Bazı ulaçlar zamanla edat ya da zarfa dönüşmüştür. Bunlarda aynı özne kuralı aranmaz; kalıp olarak öğrenin.

Rusça	Yapı	Türkçe	Örnek
благодаря́	+ yönelme	sayesinde	благодаря́ волонтёрам — gönüllüler sayesinde
несмотря́ на	+ belirtme	-e rağmen	несмотря́ на дождь — yağmura rağmen
су́дя по	+ yönelme	-e bakılırsa	су́дя по пого́де — havaya bakılırsa
не спеша́	zarf	acele etmeden, yavaş yavaş	идти́ не спеша́ — ağır ağır yürümek

⚠️ Несмотря́ на bitişik, не смотря́ на ayrı yazılır ve anlamları farklıdır: Несмотря́ на дождь, мы пошли́ в го́ры (yağmura rağmen), Он говори́л, не смотря́ на меня́ (bana bakmadan konuşuyordu).

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Rusça öğren →