📘 Rusça kursu: tüm üniteler

B1 · Ünite 9: Sağlıklı yaşam (Здоровый образ жизни)

Edilgen yapı (-ся, кр. причастия)

Metin: Пора́ вести́ здоро́вый о́браз жи́зни!

Murat, Almatı'da bir köprü inşaatında baş mühendis olarak çalışan 46 yaşında bir Türk. Bir tıp merkezinde check-up yaptırdı ve şimdi sonuçlar için doktorun karşısında oturuyor. Diyalogda edilgen yapılara dikkat edin: [[полу'чены]], [[изме'рено]], [[разрабо'тана]], [[составля'ется]], [[вы'писан]]…

Врач: Здра́вствуйте, Мура́т. Сади́тесь. Ва́ши ана́лизы гото́вы: результа́ты бы́ли полу́чены сего́дня у́тром.
Merhaba Murat. Oturun. Tahlilleriniz hazır: sonuçlar bu sabah geldi.

Мура́т: Здра́вствуйте, до́ктор. Ну и как? Я, че́стно говоря́, немно́го волну́юсь.
Merhaba doktor. Eee, nasıl? Açıkçası biraz endişeliyim.

Врач: Ничего́ стра́шного, но пробле́мы есть. Давле́ние бы́ло изме́рено три ра́за, и ка́ждый раз оно́ вы́ше но́рмы.
Korkunç bir şey yok ama sorunlar var. Tansiyon üç kez ölçüldü ve her seferinde normalin üstünde.

Мура́т: Э́то, наве́рное, от рабо́ты. Сейча́с на́шей компа́нией стро́ится но́вый мост, и я там гла́вный инжене́р.
Herhalde işten. Şu anda şirketimiz yeni bir köprü yapıyor, ben de orada baş mühendisim.

Врач: Понима́ю. Кро́ме того́, у вас повы́шен холестери́н. Вы ку́рите?
Anlıyorum. Ayrıca kolesterolünüz yüksek. Sigara içiyor musunuz?

Мура́т: К сожале́нию, да. Па́чку в день. Я мно́го раз пыта́лся бро́сить, но не получа́ется.
Ne yazık ki evet. Günde bir paket. Birçok kez bırakmaya çalıştım ama olmuyor.

Врач: В на́шей кли́нике куре́ние запрещено́, и я вам то́же запреща́ю! Сове́тую вам програ́мму «Здоро́вое се́рдце».
Kliniğimizde sigara içmek yasak, ben de size yasaklıyorum! Size “Sağlıklı Kalp” programını öneririm.

Врач: Она́ была́ разрабо́тана на́шими врача́ми специа́льно для таки́х пацие́нтов, как вы.
Bu program, sizin gibi hastalar için özel olarak doktorlarımız tarafından hazırlandı.

Мура́т: А что в неё вхо́дит?
Peki programda neler var?

Врач: Для ка́ждого пацие́нта составля́ется индивидуа́льный план: пита́ние, спорт, сон. Раз в неде́лю прово́дятся консульта́ции с дието́логом.
Her hasta için kişisel bir plan hazırlanıyor: beslenme, spor, uyku. Haftada bir de diyetisyenle görüşmeler yapılıyor.

Мура́т: А спорт? Я ведь не спортсме́н, мне со́рок шесть лет.
Ya spor? Ben sporcu değilim ki, kırk altı yaşındayım.

Врач: Никаки́х реко́рдов не тре́буется. Рекоменду́ется ходьба́ — полчаса́ в день — и пла́вание. Наш бассе́йн откры́т с семи́ утра́ до десяти́ ве́чера.
Hiçbir rekor gerekmiyor. Yürüyüş öneriliyor (günde yarım saat) bir de yüzme. Havuzumuz sabah yediden akşam ona kadar açık.

Мура́т: Хорошо́. А что с едо́й? Я о́чень люблю́ туре́цкую ку́хню: кеба́бы, сла́дкое…
Peki. Ya yemek? Türk mutfağını çok severim: kebaplar, tatlılar…

Врач: Туре́цкая ку́хня о́чень поле́зная: о́вощи, бобо́вые, оли́вковое ма́сло. Но жа́реное мя́со и сла́дкое лу́чше есть ре́же.
Türk mutfağı çok sağlıklıdır: sebzeler, baklagiller, zeytinyağı. Ama kızarmış et ve tatlıları daha seyrek yemek daha iyi.

Мура́т: По́нял. А лека́рства мне ну́жно принима́ть?
Anladım. İlaç almam gerekiyor mu?

Врач: Да. Реце́пт уже́ вы́писан. Э́то лека́рство принима́ется раз в день, у́тром, по́сле за́втрака. Сле́дующий приём назна́чен на пятна́дцатое ноября́.
Evet. Reçete yazıldı bile. Bu ilaç günde bir kez, sabah kahvaltıdan sonra alınır. Bir sonraki randevunuz on beş kasıma ayarlandı.

Мура́т: Спаси́бо, до́ктор. Обеща́ю: с сего́дняшнего дня — здоро́вый о́браз жи́зни! А сигаре́ты бу́дут вы́брошены сего́дня же.
Teşekkürler doktor. Söz veriyorum: bugünden itibaren sağlıklı yaşam! Sigaralar da daha bugün atılacak.

Врач: Отли́чно! Вот э́то пра́вильное реше́ние.
Harika! İşte doğru karar bu.

Dilbilgisi

Edilgen yapı nedir? Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede edilgenliği fiile -ıl / -ın ekleyerek yaparız: Köprü yapılıyor, mektup yazıldı, kapı kapatıldı. Eylemi kimin yaptığı önemli değildir ya da sonra “tarafından” ile söylenir. Rusçada aynı anlamı vermenin üç yolu vardır ve seçim büyük ölçüde fiilin görünüşüne bağlıdır.

RusçaYolTürkçe
Мост стро́ится.НСВ fiil + -сяKöprü yapılıyor. (süreç)
Мост постро́ен.СВ fiilden kısa edilgen ortaçKöprü yapıldı. (sonuç)
Мост стро́ят.öznesiz 3. çoğul kişiKöprüyü yapıyorlar. / Köprü yapılıyor.

Edilgen cümlede etken cümlenin nesnesi özne olur ve yalın hâle geçer: Компа́ния стро́ит мост (Şirket köprüyü yapıyor) → Мост стро́ится компа́нией (Köprü şirket tarafından yapılıyor).

💡 Türkçedeki “tarafından” Rusçada bir edatla değil, araç hâliyle (твори́тельный паде́ж) verilir: врачо́м (doktor tarafından), медсестро́й (hemşire tarafından), на́шими врача́ми (doktorlarımız tarafından).

⚠️ Türklerin tipik hatası “tarafından”ı от ile çevirmektir: Програ́мма разрабо́тана от враче́й yanlıştır. Doğrusu: Програ́мма разрабо́тана врача́ми.

Kusurlu fiillerde edilgen: -ся

Kusurlu (НСВ) geçişli bir fiile -ся eklenince fiil edilgen anlam kazanır. Bu yapı süren bir süreci, düzenli tekrarlanan bir eylemi ya da genel bir kuralı anlatır. Talimatlarda, ilaç prospektüslerinde, resmî duyurularda ve bilimsel metinlerde çok sık kullanılır. Fiil hemen her zaman 3. kişidedir (tekil ya da çoğul).

EtkenEdilgenTürkçe
Врач составля́ет план.План составля́ется врачо́м.Plan doktor tarafından hazırlanıyor.
Медсестра́ измеря́ет давле́ние.Давле́ние измеря́ется медсестро́й.Tansiyon hemşire tarafından ölçülüyor.
Пацие́нты принима́ют лека́рство у́тром.Лека́рство принима́ется у́тром.İlaç sabah alınır.
В апте́ке продаю́т витами́ны.В апте́ке продаю́тся витами́ны.Eczanede vitamin satılır.

💡 Okunuşa dikkat: -тся ve -ться sonları aynı okunur: “tsa”. составля́ется “sas-tav-LYA-it-sa”, прово́дятся “pra-VO-dyat-sa”.

⚠️ Bu edilgen yapı kişi öznesiyle (ben, sen) kurulmaz. “Doktor tarafından muayene ediliyorum” derken Я осма́триваюсь врачо́м yanlıştır; etken cümle ya da öznesiz yapı kullanılır: Меня́ осма́тривает врач. Unutmayın: -ся her zaman edilgen değildir; Он мо́ется (yıkanıyor) dönüşlüdür.

Kısa edilgen ortaç: yapılışı

Kusursuz (СВ) geçişli fiillerden kısa edilgen ortaç yapılır. B1-04'te uzun ortaçları görmüştünüz (прочи́танная кни́га — okunmuş kitap). Kısa biçim uzun biçimin -ный / -тый sonu kısaltılarak elde edilir: прочи́танный → прочи́тан. Kısa ortaç yüklem olur ve tamamlanmış bir eylemin sonucunu anlatır.

MastarKısa ortaçEkTürkçe
сде́латьсде́лан-анyapıldı, yapılmış
написа́тьнапи́сан-анyazıldı
разрабо́татьразрабо́тан-анhazırlandı, geliştirildi
пригото́витьпригото́влен-енhazırlandı (yemek)
назна́читьназна́чен-енbelirlendi, verildi
реши́тьрешён-ёнçözüldü, karar verildi
провести́проведён-ёнyapıldı, gerçekleştirildi
откры́тьоткры́т-тaçıldı, açık
забы́тьзабы́т-тunutuldu

Kural kabaca şöyledir: -ать / -ять fiilleri -ан / -ян, -ить ve -ти fiilleri -ен / -ён, -ыть, -уть ve bazı tek heceli kökler -т alır. -ить fiillerinde “ben” biçimindeki ünsüz değişmesi burada da olur: пригото́вить → пригото́влю → пригото́влен; вы́бросить → вы́брошу → вы́брошен; запрети́ть → запрещу́ → запрещён.

💡 Vurgusu sonda olan -а́ть fiillerinde vurgu çoğu zaman bir hece geriye kayar: написа́ть → напи́сан, показа́ть → пока́зан. Ama -ить fiillerinde vurgu sondaysa ortaçta -ён olur ve vurgu yine sondadır: реши́ть → решён.

⚠️ Yazıma dikkat: kısa ortaçta tek н (сде́лан, сде́лана), uzun ortaçta çift нн (сде́ланный) yazılır. Türklerin sık yaptığı “сде́ланн”, “пригото́вленна” gibi yazımlar yanlıştır.

Uyum ve zaman: был / была́ / бу́дет

Kısa ortaç, kısa sıfat gibi özneye cinsiyet ve sayıca uyar: erkekte ek yoktur, kadında -а, ortada -о, çoğulda -ы gelir. Hâle göre çekilmez.

ErkekKadınOrtaÇoğul
сде́лансде́ланасде́ланосде́ланы
откры́тоткры́таоткры́тооткры́ты
назна́ченназна́ченаназна́ченоназна́чены
решёнрешена́решено́решены́
запрещёнзапрещена́запрещено́запрещены́

Zaman быть fiiliyle gösterilir. Şimdiki zamanda быть kullanılmaz; geçmişte был / была́ / бы́ло / бы́ли, gelecekte бу́дет / бу́дут gelir. Türkçedeki “-dı / -acak” ekini Rusçada bu yardımcı fiil taşır.

⚠️ Türklerin tipik hatası, быть fiilini ve ortacı her zaman eril bırakmaktır: Програ́мма был разрабо́тан yanlış. Hem yardımcı fiil hem ortaç özneye uyar: Програ́мма была́ разрабо́тана, Ана́лизы бы́ли сде́ланы.

-ся mı, kısa ortaç mı?

İki yapı arasındaki seçim, etken cümlede görünüş seçimiyle aynı mantığa dayanır. Süreç, tekrar, genel kural → kusurlu fiil + -ся. Tamamlanmış eylem ve sonucu → kusursuz fiilden kısa ortaç.

RusçaAnlamTürkçe
Ана́лизы де́лаются у́тром.kural, tekrarTahliller sabahları yapılır.
Ана́лизы уже́ сде́ланы.sonuçTahliller yapıldı bile.
Реце́пты выпи́сываются врачо́м.genel durumReçeteler doktor tarafından yazılır.
Реце́пт вы́писан.sonuçReçete yazıldı.
В го́роде стро́ится но́вая больни́ца.süreçŞehirde yeni bir hastane yapılıyor.
Больни́ца постро́ена в про́шлом году́.sonuçHastane geçen yıl yapıldı.

⚠️ İki tipik hata: (1) Kusursuz fiile -ся ekleyip edilgen yapmak: Больни́ца постро́илась в про́шлом году́ edilgen anlamda yanlış → Больни́ца была́ постро́ена. (2) Kusurlu fiilden kısa ortaç uydurmak: “*стро́ена*” yoktur → стро́ится.

💡 Uzun ortaç (B1-04) sıfat gibi isimden önce gelir: вы́писанный реце́пт (yazılmış reçete). Kısa ortaç ise yüklemdir: Реце́пт вы́писан (Reçete yazıldı). Konuşmada kısa biçim çok daha sık kullanılır.

Öznesiz cümleler ve tabelalar

Konuşma dilinde edilgen yapı yerine çoğu zaman öznesiz 3. çoğul kişi kullanılır: fiil “onlar” biçimindedir ama они́ söylenmez. Türkçedeki “-ılır / -ıldı” anlamını çok doğal biçimde verir.

Tabelalarda ve duyurularda ise kısa ortaçlar ve -ся fiilleri kalıplaşmıştır. Bunları olduğu gibi öğrenin:

RusçaTürkçe
Вход запрещён.Girilmez.
Куре́ние запрещено́.Sigara içmek yasaktır.
Посторо́нним вход воспрещён.Görevli olmayanlar giremez.
Закры́то на ремо́нт.Tadilat nedeniyle kapalı.
Откры́то с 9:00 до 18:00.09.00–18.00 arası açık.
Приём ведётся по за́писи.Hasta kabulü randevuyladır.

⚠️ Öznesiz cümlede они́ eklemeyin: Они́ здесь не ку́рят “Bu (belirli) kişiler burada sigara içmiyor” demektir; genel kural için yalnızca Здесь не ку́рят denir.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Rusça öğren →