📘 Rusça kursu: tüm üniteler

B2 · Ünite 2: Ortaçlar ileri seviye (Причастия)

Etken/edilgen ortaçlar, ortaç grupları

Metin: Гид, откры́вший ту́ркам Кыргызста́н

Bir Bişkek dergisinde yayımlanan portre yazısı: Bişkek'te yaşayan Türk rehber Selim Aktaş ve kurduğu tur şirketi. Gazete ve dergi dili ortaç gruplarını çok sever: metinde etken ortaçları ([[живу'щий]], [[прие'хавший]], [[включа'ющий]]), edilgen ortaçları ([[осно'ванная]], [[предлага'емые]], [[постро'енное]]) ve bunların virgülle ayrılan gruplarını bulun.

Текст: Сели́м Акта́ш, уже́ двена́дцать лет живу́щий в Бишке́ке, — оди́н из са́мых изве́стных ги́дов, рабо́тающих с ту́рецкими тури́стами.
On iki yıldır Bişkek'te yaşayan Selim Aktaş, Türk turistlerle çalışan en tanınmış rehberlerden biri.

Текст: Прие́хавший когда́-то в Кыргызста́н на ле́тнюю пра́ктику студе́нт так и не верну́лся домо́й.
Bir zamanlar Kırgızistan'a yaz stajına gelen öğrenci bir daha evine dönmedi.

Текст: «Я влюби́лся в э́ти го́ры с пе́рвого взгля́да», — вспомина́ет он, пока́зывая нам фотогра́фии, сде́ланные в пе́рвый год жи́зни здесь.
“Bu dağlara ilk görüşte âşık oldum,” diye anımsıyor, bize burada geçirdiği ilk yılda çekilmiş fotoğrafları gösterirken.

Текст: Сего́дня компа́ния, осно́ванная Сели́мом в 2015 году́, принима́ет бо́лее двух ты́сяч тури́стов в год.
Selim'in 2015'te kurduğu şirket bugün yılda iki binden fazla turist ağırlıyor.

Текст: Маршру́ты, предлага́емые компа́нией, охва́тывают почти́ всю страну́: от Иссы́к-Ку́ля до О́ша.
Şirketin sunduğu rotalar neredeyse bütün ülkeyi kapsıyor: Issık Göl'den Oş'a kadar.

Текст: Осо́бенно популя́рен тур «Вели́кий шёлковый путь», включа́ющий посеще́ние ка́менного карава́н-сара́я Таш-Раба́т.
Özellikle Taş-Rabat taş kervansarayının ziyaretini de içeren “Büyük İpek Yolu” turu çok seviliyor.

Текст: Э́то зда́ние, постро́енное, по одно́й из ве́рсий, в пятна́дцатом ве́ке, когда́-то служи́ло прию́том для купцо́в, иду́щих из Кита́я на За́пад.
Bir görüşe göre on beşinci yüzyılda yapılmış bu bina, bir zamanlar Çin'den Batı'ya giden tüccarlara barınak olmuş.

Текст: «Тури́сты, впервы́е ви́дящие Таш-Раба́т, всегда́ спра́шивают одно́ и то же: как лю́ди жи́ли здесь зимо́й?» — улыба́ется Сели́м.
“Taş-Rabat'ı ilk kez gören turistler hep aynı şeyi soruyor: insanlar burada kışın nasıl yaşamış?” diyor Selim gülümseyerek.

Текст: Гла́вное, что отлича́ет его́ ту́ры, — внима́ние к ме́стной культу́ре.
Turlarını farklı kılan asıl şey, yerel kültüre gösterilen özen.

Текст: Гру́ппы ночу́ют не в оте́лях, а в ю́ртах, принадлежа́щих ме́стным се́мьям.
Gruplar otellerde değil, yerel ailelere ait yurtlarda geceliyor.

Текст: Хозя́ева, встреча́ющие госте́й, угоща́ют их блю́дами, пригото́вленными по ста́рым семе́йным реце́птам.
Konukları karşılayan ev sahipleri onlara eski aile tarifleriyle hazırlanmış yemekler ikram ediyor.

Текст: Де́ньги, полу́ченные от тури́стов, остаю́тся в селе́, а не ухо́дят в больши́е города́.
Turistlerden kazanılan para köyde kalıyor, büyük şehirlere gitmiyor.

Текст: Впро́чем, не всё так про́сто. Доро́ги, веду́щие к го́рным сёлам, весно́й ча́сто быва́ют закры́ты.
Yine de her şey o kadar basit değil. Dağ köylerine giden yollar ilkbaharda sık sık kapalı oluyor.

Текст: «Програ́мма, соста́вленная за ме́сяц до пое́здки, иногда́ меня́ется в после́днюю мину́ту», — признаётся гид.
“Geziden bir ay önce hazırlanan program bazen son dakikada değişiyor,” diye itiraf ediyor rehber.

Текст: Но, как пока́зывают о́тзывы, оста́вленные тури́стами в интерне́те, и́менно таки́е неожи́данности запомина́ются лу́чше всего́.
Ama turistlerin internette bıraktığı yorumların gösterdiği gibi, en iyi akılda kalan tam da bu tür sürprizler.

Текст: Сре́ди клие́нтов Сели́ма мно́го люде́й, уже́ побыва́вших в Евро́пе и А́зии, но открыва́ющих для себя́ совсе́м другу́ю страну́.
Selim'in müşterileri arasında Avrupa'yı ve Asya'yı çoktan gezmiş, ama burada bambaşka bir ülke keşfeden çok insan var.

Текст: Неда́вно гид вы́пустил кни́гу, уже́ переведённую на три языка́, — путеводи́тель для путеше́ственников, жела́ющих уви́деть «настоя́щий» Кыргызста́н.
Rehber kısa süre önce, şimdiden üç dile çevrilmiş bir kitap çıkardı: “gerçek” Kırgızistan'ı görmek isteyen gezginler için bir rehber kitap.

Текст: «Я не продаю́ экзо́тику, — говори́т он. — Я пока́зываю жизнь, кото́рую лю́бят са́ми кыргы́зы».
“Ben egzotizm satmıyorum,” diyor. “Kırgızların kendilerinin sevdiği hayatı gösteriyorum.”

Dilbilgisi

Dört ortaç: genel tablo

B1'de ortaçla tanıştık: ortaç, fiilden yapılan ve sıfat gibi çekilen bir biçimdir. B2'de bütün sistemi görüyoruz. Rusçada dört ortaç vardır: etken (eylemi yapan) ve edilgen (eyleme uğrayan), her birinin şimdiki ve geçmiş biçimi. Türkçede bu işi “-an/-en”, “-dığı”, “-ılan”, “-ılmış” gibi ekler görür.

Hangi fiilden hangi ortacın yapılabileceği görünüşe bağlıdır. Şimdiki ortaçlar yalnızca НСВ fiillerden yapılır (СВ fiilin şimdiki zamanı yoktur). Etken geçmiş ortaç her iki görünüşten yapılır. Edilgen geçmiş ortaç neredeyse yalnızca СВ geçişli fiillerden yapılır.

💡 Türkçede “okuyan öğrenci” ile “okunan kitap” arasındaki fark, Rusçadaki etken–edilgen farkının aynısıdır: чита́ющий студе́нт / чита́емая кни́га. Eylemi yapan ise etken, eyleme uğrayan ise edilgen ortaç seçin.

⚠️ Türklerin tipik hatası: СВ fiilden şimdiki ortaç yapmaya çalışmak. прочита́ющий, постро́ящий gibi biçimler yoktur. “Okuyup bitiren” anlamı için etken geçmiş ortaç kullanılır: прочита́вший.

Etken ortaçlar: yapılış ve vurgu

Etken şimdiki ortaç, fiilin 3. çoğul şahıs biçiminden yapılır: -ут/-ют → -ущий/-ющий, -ат/-ят → -ащий/-ящий. Vurgu çoğu zaman 3. çoğul şahıstaki yerinde kalır. Dönüşlü fiillerde ek her zaman -ся olur, ünlüden sonra bile -сь'ye dönmez.

Etken geçmiş ortaç, mastarın ya da geçmiş zamanın gövdesinden yapılır: gövde ünlüyle bitiyorsa -вший, ünsüzle bitiyorsa -ший. Vurgu genellikle mastardaki yerinde kalır.

💡 идти́ ve ondan türeyen fiillerin geçmiş ortacı düzensizdir: ше́дший, прише́дший, уше́дший. Bunları ayrı ezberleyin.

⚠️ Türklerin tipik hatası: dönüşlü ortacın sonunu Türkçe ses uyumuyla -сь yapmak. занима́ющийсь yanlış, doğrusu занима́ющийся; верну́вшийсь değil, верну́вшийся. Ortaçlarda dönüşlülük eki her zaman -ся'dır.

Edilgen ortaçlar ve kısa biçimler

Edilgen şimdiki ortaç (-емый/-имый) 1. çoğul şahıstan yapılır: изуча́ем → изуча́емый, лю́бим → люби́мый. Bu ortaç kitabidir ve her fiilden yapılmaz: писа́ть, пить, брать, ждать gibi fiillerin edilgen şimdiki ortacı yoktur. Gazete ve resmî dilde sık görülür: обсужда́емый вопро́с (tartışılan konu), производи́мые това́ры (üretilen mallar).

Edilgen geçmiş ortaç СВ geçişli fiillerden yapılır ve en sık kullanılan edilgen ortaçtır. Üç ek vardır:

-енн- ekinde 1. tekil şahıstaki ünsüz değişimi korunur: получи́ть (получу́) → полу́ченный, оплати́ть (оплачу́) → опла́ченный, освободи́ть (освобожу́) → освобождённый, пригото́вить (пригото́влю) → пригото́вленный.

Kısa biçim yüklem olarak kullanılır ve tek -н- ile yazılır. Vurgu çoğu zaman uzun biçimdeki gibidir, ama -ённый ortaçlarında sona kayar:

💡 Türkçedeki “tarafından” Rusçada araç hâliyle karşılanır, edat gerekmez: кни́га, напи́санная Сели́мом (Selim tarafından yazılmış kitap), Вопро́с решён дире́ктором. (Sorun müdür tarafından çözüldü.)

⚠️ Türklerin tipik hatası: kısa biçimi çift -нн- ile yazmak ya da uzun biçimi yüklem yapmak. Письмо́ напи́санно ve Дверь закры́тая yanlış; doğrusu Письмо́ напи́сано, Дверь закры́та. Uzun biçim ise isimden önce ya da sonra niteleyici olarak gelir: закры́тая дверь.

Ortaç grubu: yeri, virgül ve uyum

Ortaç kendisine bağlı sözlerle birlikte bir ortaç grubu (прича́стный оборо́т) oluşturur. Türkçede ortaç grubu her zaman isimden önce gelir (“on iki yıldır Bişkek'te yaşayan Selim”). Rusçada iki sıra da mümkündür, ama yazı dilinde ortaç grubu çoğu zaman isimden sonra gelir ve iki yandan virgülle ayrılır.

Ortaç her zaman nitelediği isme cinsiyet, sayı ve hâl bakımından uyar; grubun içindeki öteki sözlere değil. İsmin hâli değiştikçe ortaç da değişir:

• Я познако́мился с ги́дом, рабо́тающим с ту́рецкими тури́стами. — Türk turistlerle çalışan bir rehberle tanıştım.
• Мы ночева́ли в ю́ртах, принадлежа́щих ме́стным се́мьям. — Yerel ailelere ait yurtlarda geceledik.
• В кни́ге, переведённой на три языка́, мно́го фотогра́фий. — Üç dile çevrilmiş kitapta çok fotoğraf var.

💡 Ortacın sonunu bulmak için ismin sonuna bakın: в ю́ртах (bulunma, çoğul) → принадлежа́щих; с ги́дом (araç, tekil eril) → рабо́тающим. Soru tekniği de işe yarar: в каки́х ю́ртах? → в принадлежа́щих.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe sırayla uzun bir grubu isimden önce koyup virgülsüz, ağır cümleler kurmak ya da isimden sonra gelen grubun virgüllerini unutmak. Студе́нт прие́хавший из Ту́рции оста́лся здесь noktalama hatasıdır: isimden sonra gelen ortaç grubu iki yandan virgül ister.

Ortaç ↔ кото́рый: dönüşüm

Her ortaç grubu bir кото́рый cümlesine dönüştürülebilir ve tersi de geçerlidir. Konuşmada кото́рый daha doğaldır; yazıda ortaç grubu daha kısa ve resmîdir. Dönüştürürken iki kurala dikkat edin: etken ortaç → кото́рый yalın hâlde; edilgen ortaç → кото́рый belirtme hâlinde, eylemi yapan araç hâlinden yalın hâle geçer.

Zaman da korunur: şimdiki ortaç → şimdiki zaman, geçmiş ortaç → geçmiş zaman. Görünüş de korunur: чита́вший → кото́рый чита́л, прочита́вший → кото́рый прочита́л.

• Тури́сты, кото́рые впервы́е ви́дят Таш-Раба́т, удивля́ются. → Тури́сты, впервы́е ви́дящие Таш-Раба́т, удивля́ются. — Taş-Rabat'ı ilk kez gören turistler şaşırıyor.
• О́тзывы, кото́рые оста́вили тури́сты, о́чень тёплые. → О́тзывы, оста́вленные тури́стами, о́чень тёплые. — Turistlerin bıraktığı yorumlar çok sıcak.

💡 Türkçedeki “-dığı” yapısı (rehberin yazdığı kitap) Rusçada iki yolla verilir: кни́га, кото́рую написа́л гид (konuşma) ya da кни́га, напи́санная ги́дом (yazı). İkincisinde “rehber” araç hâline geçer.

⚠️ Türklerin tipik hatası: кото́рый yan cümlesinden ortaca geçerken öznenin hâlini değiştirmeyi unutmak. кни́га, напи́санная гид yanlış, doğrusu кни́га, напи́санная ги́дом. Ayrıca kişi zamiriyle ortaç grubu kurulmaz: я, живу́щий здесь yazı dilinde mümkündür ama konuşmada я живу́ здесь и… demek daha doğaldır.

Ortaçtan sıfata ve isme; н mı, нн mi?

Pek çok ortaç zamanla sıfatlaşmış ya da adlaşmıştır. Bunlar artık fiil anlamı taşımaz ve sözlükte ayrı söz olarak yer alır. Türkçede de “gelecek, okur, yazar” gibi sözler aynı yoldan doğmuştur.

Sıfat ile ortaç arasındaki fark yazıya da yansır. Önekli değil, НСВ bir fiilden gelen ve bağımlı sözü olmayan sözcük sıfattır ve tek -н- alır. Öneki, bağımlı sözü varsa ya da СВ fiilden geliyorsa ortaçtır ve -нн- alır.

💡 Kuralın sık görülen istisnaları: стекля́нный (camdan), деревя́нный (ahşap), жела́нный (arzulanan), неви́данный (görülmemiş) ve -ованный ile bitenler (маринова́нный) çift -нн- ile yazılır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: adlaşmış ortacı isim gibi çekmeye çalışmak. веду́щая, отдыха́ющие, заве́дующий sıfat gibi çekilir: с веду́щей (sunucuyla), для отдыха́ющих (tatilciler için), к заве́дующему (şefe). с веду́щаей ya da для отдыха́ющиев gibi biçimler yoktur.

Kelimeler

• живу́щий (жить)
  ji-VU-şçiy
  yaşayan
• рабо́тающий (рабо́тать)
  ra-BO-ta-yu-şçiy
  çalışan
• прие́хавший (прие́хать)
  pri-YE-hav-şiy
  (araçla) gelmiş olan
• так и не
  TAK i ni
  bir türlü …-madı, sonunda yine …-madı
• влюби́ться (влюбля́ться) в кого́? во что?
  vlyu-BİT'-sa (vlyub-LYAT'-sa)
  âşık olmak, vurulmak
• с пе́рвого взгля́да
  s PYER-va-va VZGLYA-da
  ilk görüşte
• основа́ть (осно́вывать)
  as-na-VAT' (as-NO-vı-vat')
  kurmak (şirket, şehir)
• маршру́т
  marş-RUT
  rota, güzergâh
• предлага́емый (предлага́ть)
  prid-la-GA-i-mıy
  sunulan, önerilen
• охва́тывать (охвати́ть)
  ah-VA-tı-vat' (ah-va-TİT')
  kapsamak
• включа́ющий (включа́ть)
  fklyu-ÇA-yu-şçiy
  içeren, kapsayan
• посеще́ние
  pa-si-ŞÇE-ni-ye
  ziyaret
• карава́н-сара́й
  ka-ra-VAN-sa-RAY
  kervansaray
• постро́енный (постро́ить)
  pas-TRO-in-nıy
  inşa edilmiş, yapılmış
• по одно́й из ве́рсий
  pa ad-NOY iz VYER-siy
  bir görüşe göre
• прию́т
  pri-YUT
  barınak, sığınak
• купе́ц (мн. купцы́)
  ku-PYETS (kup-TSI)
  tüccar
• принадлежа́ть (кому́?)
  pri-na-dli-JAT'
  (birine) ait olmak
• хозя́ин (мн. хозя́ева)
  ha-ZYA-in (ha-ZYA-i-va)
  ev sahibi; sahip
• угоща́ть (угости́ть) кого́? чем?
  u-ga-ŞÇAT' (u-gas-TİT')
  ikram etmek
• пригото́вленный (пригото́вить)
  pri-ga-TOV-lin-nıy
  hazırlanmış
• полу́ченный (получи́ть)
  pa-LU-çin-nıy
  alınmış, elde edilmiş
• впро́чем
  FPRO-çim
  bununla birlikte, yine de
• соста́вленный (соста́вить)
  sas-TAV-lin-nıy
  hazırlanmış, düzenlenmiş (liste, program)
• признава́ться (призна́ться)
  pri-zna-VAT'-sa (pri-ZNAT'-sa)
  itiraf etmek
• о́тзыв (о чём?)
  OD-zıf
  yorum, görüş, değerlendirme
• неожи́данность
  ni-a-Jİ-dan-nast'
  sürpriz, beklenmedik durum
• побыва́ть (где?)
  pa-bı-VAT'
  bulunmak, gidip görmek
• путеводи́тель
  pu-ti-va-Dİ-til'
  gezi rehberi (kitap)
• жела́ющий (жела́ть)
  ji-LA-yu-şçiy
  isteyen; (ad olarak) istekli

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Rusça öğren →