C1 · Ünite 5: Türemiş edatlar (Производные предлоги)

в связи с, вследствие, ввиду, в течение, по мере

Metin: Тра́сса Бишке́к — Балыкчы́: что ждёт води́телей ле́том

Bişkek'te yayımlanan bir gazetenin ekonomi sayfasından bir haber. Issık Göl'e giden ana karayolu yeniden yapılıyor; yüklenici bir Türk inşaat şirketi, proje yöneticisi Murat Yıldırım. Haber dili türemiş edatlarla doludur: sebep ([[в связи' с]], [[всле'дствие]], [[ввиду']], [[благодаря']]), zaman ([[в тече'ние]], [[в хо'де]], [[по оконча'нии]], [[по ме'ре]]) ve dayanak ([[согла'сно]], [[в соотве'тствии с]], [[в ра'мках]], [[за счёт]]). Her edattan sonra hangi hâlin geldiğine dikkat edin.

Текст: В связи́ с нача́лом реконстру́кции тра́ссы Бишке́к — Балыкчы́ движе́ние на уча́стке протяжённостью со́рок киломе́тров бу́дет части́чно ограни́чено.
Bişkek–Balıkçı karayolunun yeniden yapımına başlanması nedeniyle kırk kilometrelik bir kesimde trafik kısmen kısıtlanacak.

Текст: Об э́том на пресс-конфере́нции сообщи́л замести́тель мини́стра тра́нспорта и коммуника́ций.
Bunu bir basın toplantısında Ulaştırma ve İletişim Bakan Yardımcısı açıkladı.

Текст: Рабо́ты бу́дут вести́сь в тече́ние двух ле́тних сезо́нов и, согла́сно гра́фику, заверша́тся к октябрю́ сле́дующего го́да.
Çalışmalar iki yaz sezonu boyunca sürecek ve takvime göre gelecek yılın ekim ayına kadar tamamlanacak.

Текст: Реконстру́кция прово́дится в ра́мках госуда́рственной програ́ммы разви́тия доро́жной инфраструкту́ры за счёт льго́тного креди́та.
Yeniden yapım, karayolu altyapısını geliştirme devlet programı çerçevesinde, düşük faizli bir kredi ile yürütülüyor.

Текст: Подря́дчиком вы́ступила туре́цкая строи́тельная компа́ния, кото́рая уже́ постро́ила в респу́блике не́сколько мосто́в и тонне́лей.
Yüklenici, cumhuriyette daha önce birkaç köprü ve tünel inşa etmiş bir Türk inşaat şirketi oldu.

Текст: По слова́м руководи́теля прое́кта Мура́та Йылдыры́ма, ввиду́ интенси́вного движе́ния в ле́тний пери́од рабо́чие бу́дут труди́ться преиму́щественно в ночны́е часы́.
Proje yöneticisi Murat Yıldırım'ın sözlerine göre yaz döneminde trafiğin yoğun olacağı göz önünde bulundurularak işçiler ağırlıklı olarak gece saatlerinde çalışacak.

Текст: «Мы понима́ем, что тра́сса, веду́щая к Иссы́к-Ку́лю, — э́то гла́вная арте́рия ле́тнего тури́зма. Поэ́тому днём движе́ние не бу́дет перекры́то по́лностью», — подчеркну́л он.
“Issık Göl'e giden karayolunun yaz turizminin ana damarı olduğunun farkındayız. Bu yüzden gündüzleri trafik tamamen kapatılmayacak,” diye vurguladı.

Текст: Вме́сте с тем всле́дствие суже́ния прое́зжей ча́сти и ограниче́ния ско́рости на отде́льных уча́стках возмо́жны про́бки.
Bununla birlikte, yolun daralması ve bazı kesimlerde hızın sınırlanması sonucunda trafik sıkışıklığı yaşanabilir.

Текст: Води́телям рекоменду́ют по ме́ре возмо́жности выезжа́ть ра́но у́тром и́ли по́здно ве́чером и сле́довать указа́ниям доро́жной слу́жбы.
Sürücülere imkân ölçüsünde sabah erken ya da akşam geç saatte yola çıkmaları ve yol hizmetlerinin talimatlarına uymaları öneriliyor.

Текст: По ме́ре заверше́ния рабо́т на ка́ждом уча́стке ограниче́ния бу́дут снима́ться.
Her kesimde çalışmalar tamamlandıkça kısıtlamalar kaldırılacak.

Текст: Как отме́тили в министе́рстве, в слу́чае ли́вней и́ли селе́й рабо́ты бу́дут вре́менно приостано́влены.
Bakanlıkta belirtildiğine göre sağanak yağış ya da sel durumunda çalışmalara geçici olarak ara verilecek.

Текст: Напо́мним, что в про́шлом году́ всле́дствие си́льных дожде́й на э́том уча́стке произошёл о́ползень, и тра́сса была́ закры́та в тече́ние трёх суто́к.
Hatırlatalım, geçen yıl şiddetli yağışlar sonucunda bu kesimde heyelan olmuş ve karayolu üç gün boyunca kapalı kalmıştı.

Текст: Благодаря́ реконстру́кции вре́мя в пути́ от столи́цы до Балыкчы́ сократи́тся почти́ на полчаса́.
Yeniden yapım sayesinde başkentten Balıkçı'ya yolculuk süresi neredeyse yarım saat kısalacak.

Текст: Кро́ме того́, в соотве́тствии с прое́ктом вдоль доро́ги поя́вятся но́вые автобу́сные остано́вки, освеще́ние и огражде́ния.
Ayrıca projeye uygun olarak yol boyunca yeni otobüs durakları, aydınlatma ve bariyerler yapılacak.

Текст: Несмотря́ на неудо́бства, большинство́ ме́стных жи́телей отно́сятся к прое́кту положи́тельно.
Yaşanan zorluklara rağmen yerel halkın çoğu projeye olumlu bakıyor.

Текст: «Ка́ждое ле́то из-за́ про́бок мы теря́ли клие́нтов. Е́сли доро́гу сде́лают как сле́дует, тури́стов ста́нет то́лько бо́льше», — уве́рен владе́лец придоро́жного кафе́ Бакы́т Аса́нов.
“Her yaz trafik sıkışıklığı yüzünden müşteri kaybediyorduk. Yolu doğru dürüst yaparlarsa turist daha da artar,” diyor yol kenarındaki bir kafenin sahibi Bakıt Asanov.

Текст: Впро́чем, он опаса́ется, что в хо́де рабо́т дохо́ды кафе́ заме́тно сни́зятся.
Yine de çalışmalar sırasında kafenin gelirlerinin gözle görülür biçimde düşmesinden endişe ediyor.

Текст: В отли́чие от него́, представи́тели туристи́ческих компа́ний смо́трят в бу́дущее с оптими́змом.
Ondan farklı olarak turizm şirketlerinin temsilcileri geleceğe iyimser bakıyor.

Текст: По их да́нным, по оконча́нии реконстру́кции пото́к тури́стов на Иссы́к-Ку́ль мо́жет вы́расти на 15–20 проце́нтов.
Onların verilerine göre yeniden yapım tamamlandıktan sonra Issık Göl'e gelen turist sayısı yüzde 15–20 artabilir.

Текст: Подро́бную схе́му объе́здов мо́жно найти́ на официа́льном са́йте министе́рства.
Alternatif güzergâhların ayrıntılı haritasını bakanlığın resmî sitesinde bulabilirsiniz.

Dilbilgisi

Sebep bildiren türemiş edatlar

Türemiş edatlar (производные предлоги) başka sözcük türlerinden, çoğu zaman bir isimden ya da ulaçtan doğmuş edatlardır: связь → в связи́ с, сле́дствие → всле́дствие, вид → ввиду́, благодари́ть → благодаря́. Bunlar özellikle haber, bilim ve resmî yazışma dilinin vazgeçilmez araçlarıdır. Türkçede neredeyse hepsini “nedeniyle, yüzünden, sayesinde” gibi birkaç sözle karşılarız; Rusçada ise her birinin kendi üslup rengi ve anlam ayrıntısı vardır.

Edat + hâl	Anlam ve üslup	Örnek / Türkçe
в связи́ с + araç	nötr–resmî; bir kararın gerekçesi	В связи́ с ремо́нтом музе́й закры́т. — Onarım nedeniyle müze kapalı.
всле́дствие + ilgi	resmî, bilimsel; neden → sonuç (çoğu zaman olumsuz)	Всле́дствие ли́вней произошёл о́ползень. — Sağanaklar sonucunda heyelan oldu.
ввиду́ + ilgi	resmî; var olan ya da beklenen bir durum göz önüne alınarak	Ввиду́ непого́ды рейс отло́жен. — Kötü hava nedeniyle uçuş ertelendi.
по причи́не + ilgi	resmî; bir kişinin durumu	Он отсу́тствовал по причи́не боле́зни. — Hastalık nedeniyle yoktu.
благодаря́ + yönelme	olumlu sonuç	Благодаря́ вам мы успе́ли. — Sizin sayenizde yetiştik.
из-за́ + ilgi	nötr–konuşma dili; çoğu zaman olumsuz	Из-за́ про́бок мы опозда́ли. — Trafik yüzünden geç kaldık.

в связи́ с, всле́дствие ve ввиду́ bir yan cümleye de bağlanabilir. Bunun için araya тем ya da того́ gelir: в связи́ с тем, что…, всле́дствие того́, что…, ввиду́ того́, что…. Bu yapılar Türkçedeki “…dığı için, …dığından” yan cümlelerine karşılık gelir.

В связи́ с нача́лом реконстру́кции движе́ние бу́дет ограни́чено. — Yeniden yapımın başlaması nedeniyle trafik kısıtlanacak.
Ввиду́ того́, что ле́том движе́ние интенси́вное, рабо́ты веду́тся но́чью. — Yazın trafik yoğun olduğundan çalışmalar gece yürütülüyor.
Всле́дствие оши́бки в расчётах мост пришло́сь перестра́ивать. — Hesaplardaki bir hata sonucunda köprünün yeniden yapılması gerekti.

💡 Üslup ölçeği: konuşurken из-за́ ve потому́ что yeterlidir. Bir duyuruda, resmî mektupta ya da haberde в связи́ с, ввиду́, всле́дствие seçin. Arkadaşınıza Ввиду́ про́бок я опозда́л demek, Türkçede “Trafik yoğunluğu göz önünde bulundurulduğunda gecikmiş bulunmaktayım” demek kadar komik duyulur.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “nedeniyle” her bağlamda tek söz olduğu için olumsuz bir sebepte благодаря́ kullanmak. Благодаря́ дождю́ матч отмени́ли yanlış (ironi değilse); doğrusu Из-за́ дождя́ матч отмени́ли. İkinci hata: благодаря́ sözünden sonra ilgi hâli kullanmak: благодаря́ дру́га yanlış → благодаря́ дру́гу (yönelme hâli).

Zaman bildiren türemiş edatlar

Zaman bildiren türemiş edatlar da resmî metnin belkemiğidir. в тече́ние ve onun daha kitabi eşi в продолже́ние bir sürenin tamamını vurgular (“… boyunca”) ya da bir işin o süre içinde yapılacağını bildirir. в хо́де bir sürecin, olayın sırasında demektir. по + bulunma hâli ile kurulan по оконча́нии, по истече́нии, по прибы́тии ise “… bittikten / dolduktan / varıldıktan sonra” anlamını taşır.

Edat + hâl	Anlam	Örnek / Türkçe
в тече́ние + ilgi	boyunca; içinde	Тра́сса была́ закры́та в тече́ние трёх суто́к. — Karayolu üç gün boyunca kapalıydı.
в продолже́ние + ilgi	boyunca (kitabi)	В продолже́ние всего́ ве́чера он молча́л. — Bütün akşam boyunca sustu.
в хо́де + ilgi	sürecinde, sırasında	В хо́де перегово́ров сто́роны договори́лись. — Görüşmeler sırasında taraflar anlaştı.
по оконча́нии + ilgi	bittikten sonra	По оконча́нии рабо́т доро́гу откро́ют. — Çalışmalar bitince yol açılacak.
по истече́нии + ilgi	(süre) dolduktan sonra	По истече́нии сро́ка догово́р теря́ет си́лу. — Süre dolunca sözleşme geçerliliğini yitirir.
по прибы́тии + ilgi	varınca, vardıktan sonra	По прибы́тии в оте́ль позвони́те ги́ду. — Otele varınca rehberi arayın.

Отве́т вы полу́чите в тече́ние десяти́ рабо́чих дней. — Cevabı on iş günü içinde alacaksınız.
В хо́де рабо́т строи́тели нашли́ дре́внюю кера́мику. — Çalışmalar sırasında inşaatçılar eski çanak çömlek buldu.
По оконча́нии университе́та она́ верну́лась в Анкару́. — Üniversiteyi bitirdikten sonra Ankara'ya döndü.

💡 Konuşma dilinde в тече́ние çoğu zaman gereksizdir: Я жил там три го́да (Orada üç yıl yaşadım) yeterlidir; в тече́ние трёх лет resmî bir tonu yansıtır. Bir işin ne kadar sürede tamamlandığını söylemek için ise за kullanılır: Мост постро́или за год (Köprüyü bir yılda yaptılar).

⚠️ Türklerin tipik hatası: по оконча́нии sözünü “bitirme” isminin yalın hâliyle yazmak. по оконча́ние шко́лы yanlış; edat по + bulunma hâli ister: по оконча́нии шко́лы. Aynı şekilde по прибы́тии, по истече́нии hep -и ile biter.

“-dıkça” anlamında edat ve bağlaç

по ме́ре Türkçedeki “-dıkça, -dikçe” ekinin tam karşılığıdır: bir süreç ilerledikçe başka bir şey de değişir. Edat olarak ilgi hâli ister ve genellikle bir eylem ismiyle gelir: по ме́ре ро́ста (büyüdükçe), по ме́ре приближе́ния (yaklaştıkça), по ме́ре заверше́ния (tamamlandıkça).

Bir yan cümle kurmak için по ме́ре того́ как bağlacı kullanılır. Bu, metin dilinde çok sık görülen bir yapıdır ve iki süreç arasındaki paralelliği vurgular.

Rusça	Yapı	Türkçe
по ме́ре заверше́ния рабо́т	edat + ilgi hâli	çalışmalar tamamlandıkça
по ме́ре того́ как растёт спрос	bağlaç + yan cümle	talep arttıkça
по ме́ре приближе́ния к верши́не	edat + ilgi hâli	zirveye yaklaştıkça
по ме́ре возмо́жности	kalıp	imkân ölçüsünde, mümkün oldukça
по ме́ре необходи́мости	kalıp	gerektikçe, ihtiyaç oldukça

По ме́ре приближе́ния к верши́не дыша́ть станови́лось всё трудне́е. — Zirveye yaklaştıkça nefes almak giderek zorlaşıyordu.
По ме́ре того́ как растёт пото́к тури́стов, растёт и коли́чество му́сора. — Turist akını arttıkça çöp miktarı da artıyor.
Мы бу́дем отвеча́ть на вопро́сы по ме́ре их поступле́ния. — Soruları geldikçe yanıtlayacağız.

💡 “Ne kadar …sa, o kadar …” anlamında daha güçlü bir orantı için чем…, тем… kullanılır: Чем вы́ше в го́ры, тем холодне́е (Dağlara çıktıkça / ne kadar yükselirse o kadar soğuk). по ме́ре ise daha nesnel, haber ve bilim diline özgü bir tondadır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: по ме́ре sözünü doğrudan bir fiil ya da что ile bağlamak. по ме́ре растёт спрос ve по ме́ре того́, что… yanlış; doğrusu по ме́ре того́ как растёт спрос ya da isimle по ме́ре ро́ста спро́са. Bu bağlaçta как sözünden önce virgül konmaz; virgül bütün bağlacın önüne gelir.

Yazım tuzakları: edat mı, isim mi?

Türemiş edatların çoğu, kaynaklandıkları isimle sesçe aynıdır; fark yalnızca yazımda ve anlamdadır. Edat kullanılıyorsa yazım sabittir; aynı sözler “edat + isim” olarak kendi anlamlarında kullanılıyorsa normal çekim kuralları geçerlidir. Bu ayrım Rusların kendileri için de okul yıllarının klasik sınav sorusudur.

Edat (sabit yazım)	İsim olarak (normal anlam)	Fark
в тече́ние го́да (bir yıl boyunca)	в тече́нии реки́ (nehrin akıntısında)	edatın sonu -е
в продолже́ние ме́сяца (bir ay boyunca)	в продолже́нии рома́на (romanın devamında)	edatın sonu -е
всле́дствие ли́вней (sağanaklar sonucunda)	в сле́дствии по де́лу (davanın soruşturmasında)	edat bitişik
ввиду́ непого́ды (kötü hava nedeniyle)	име́ть в виду́ (kastetmek)	edat bitişik
несмотря́ на дождь (yağmura rağmen)	не смотря́ на меня́ (bana bakmadan)	edat bitişik
навстре́чу дру́гу (arkadaşına doğru)	на встре́чу с дру́гом (arkadaşla buluşmaya)	edat bitişik

В тече́ние ча́са мы жда́ли авто́бус. — Bir saat boyunca otobüs bekledik.
В тече́нии э́той реки́ мно́го водоворо́тов. — Bu nehrin akıntısında çok sayıda girdap var.
Он шёл, не смотря́ под но́ги, и споткну́лся. — Ayağının altına bakmadan yürüyordu ve tökezledi.

💡 Pratik bir test: araya bir sıfat girebiliyorsa (в бы́стром тече́нии реки́) ya da söz “nehir akıntısı, roman devamı, soruşturma” gibi kendi anlamını taşıyorsa bu bir isimdir. Araya bir şey giremiyor ve söz “boyunca, sonucunda, nedeniyle” demekse bir edattır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçede bitişik/ayrı yazım farkı kulakla anlaşılamadığı için всле́дствие edatını в сле́дствие ya da ввиду́ edatını в виду́ diye ayrı yazmak. Edat olarak ikisi de bitişik: всле́дствие ава́рии, ввиду́ сро́чности.

Hangi edat hangi hâli ister?

Türemiş edatların büyük çoğunluğu ilgi hâli ister; bu, kaynaklandıkları isimden gelen bir alışkanlıktır (в тече́ние чего́?, в ра́мках чего́?). Ama bazı önemli istisnalar vardır ve bunlar C1 sınavlarının en sevdiği konudur. Aşağıdaki tabloyu ezberleyin:

Hâl	Edatlar	Örnek
ilgi (чего́?)	в тече́ние, всле́дствие, ввиду́, в хо́де, по ме́ре, в ра́мках, за счёт, в це́лях, в слу́чае, в отли́чие от, по причи́не, в результа́те	в ра́мках прое́кта, за счёт креди́та
yönelme (чему́?)	согла́сно, благодаря́, вопреки́, навстре́чу	согла́сно гра́фику, вопреки́ прогно́зу
araç (с чем?)	в связи́ с, в соотве́тствии с, наряду́ с, по сравне́нию с	в соотве́тствии с зако́ном
belirtme (на что?)	несмотря́ на, невзира́я на	несмотря́ на неудо́бства
bulunma	по оконча́нии, по истече́нии, по прибы́тии (по + -ии)	по прибы́тии в аэропо́рт

Согла́сно прика́зу дире́ктора, рабо́ты начну́тся в понеде́льник. — Müdürün emrine göre çalışmalar pazartesi başlayacak.
Вопреки́ прогно́зам, пого́да была́ прекра́сной. — Tahminlerin aksine hava harikaydı.
В соотве́тствии с догово́ром подря́дчик отвеча́ет за ка́чество. — Sözleşmeye uygun olarak yüklenici kaliteden sorumludur.

💡 согла́сно sözü zarf olarak da kullanılır ve o zaman с + araç hâli alır: согла́сно с пла́ном daha seyrek ve eskimiş bir biçimdir. Bugünkü resmî dilde edat olarak hep yönelme hâli: согла́сно пла́ну.

⚠️ Türklerin ve hatta Rusların en sık hatası: согла́сно sözünden sonra ilgi hâli kullanmak. согла́сно прика́за, согла́сно гра́фика yanlış; doğrusu согла́сно прика́зу, согла́сно гра́фику. Bir başka hata: в связи́ ремо́нта yanlış → в связи́ с ремо́нтом (с ve araç hâli zorunlu).

Üslup: resmî edat mı, yalın anlatım mı?

Türemiş edatlar bir metne resmî ve nesnel bir ton katar; ama aşırı kullanıldıklarında metin ağırlaşır. Rus dilbilimciler bu kusura канцеляри́т (“kırtasiye dili”) der: В це́лях обеспе́чения проведе́ния ремо́нта в соотве́тствии с гра́фиком… gibi zincirler okuru yorar. İyi bir C1 yazarı, metnin türüne göre resmî edatla yalın anlatım arasında seçim yapabilir.

Resmî (haber, yazışma)	Yalın (konuşma)	Türkçe
В связи́ с ремо́нтом магази́н закры́т.	Магази́н закры́т на ремо́нт.	Mağaza onarım nedeniyle kapalı.
Всле́дствие ава́рии движе́ние остано́влено.	Из-за́ ава́рии движе́ние стои́т.	Kaza yüzünden trafik durdu.
В тече́ние двух неде́ль…	Две неде́ли…	İki hafta boyunca…
По оконча́нии заня́тий…	По́сле заня́тий…	Derslerden sonra…
В хо́де бесе́ды…	Во вре́мя разгово́ра…	Konuşma sırasında…
В це́лях эконо́мии…	Что́бы сэконо́мить…	Tasarruf amacıyla…

Ввиду́ высо́кой сто́имости биле́тов мно́гие студе́нты е́здят домо́й ре́же. — Biletlerin yüksek fiyatı nedeniyle birçok öğrenci evine daha seyrek gidiyor.
Биле́ты дороги́е, поэ́тому студе́нты е́здят домо́й ре́же. — Biletler pahalı, bu yüzden öğrenciler evlerine daha seyrek gidiyor.

💡 Bir cümlede iki ya da üç türemiş edatı art arda kullanmayın. Resmî bir mektupta bile В связи́ с тем, что в тече́ние ме́сяца в ра́мках… yerine cümleyi bölün: önce sebebi, sonra süreyi verin.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçenin resmî yazışma alışkanlığıyla (“…nedeniyle, … doğrultusunda, … çerçevesinde”) Rusça e-postalara aşırı edat doldurmak. Bir iş arkadaşına Ввиду́ вышеизло́женного прошу́ вас… yerine sade bir Поэ́тому прошу́ вас… (Bu yüzden sizden rica ediyorum…) çoğu zaman daha doğaldır.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Rusça öğren →