📘 Kırgızca kursu: tüm üniteler

A1 · Ünite 1: Alfabe ve sesler (Алфавит жана тыбыштар)

Kırgız Kiril alfabesi · ң, ө, ү · uzun ünlüler (аа, ээ, оо…) · Türkçe y → ж

Metin: Биринчи сабак

Türk mühendis Mehmet Bişkek'e yeni taşındı ve bir dil kursuna yazıldı. Öğretmeni Aygerim ilk derste ona Kırgız alfabesini ve en önemli sesleri tanıtıyor. Metni okurken [[ж]], [[ң]] ve çift yazılan ünlülere dikkat edin.

Айгерим: Саламатсызбы! Менин атым Айгерим. Мен мугалиммин.
Merhaba! Benim adım Aygerim. Ben öğretmenim.

Мехмет: Саламатсызбы! Менин атым Мехмет. Мен түркмүн.
Merhaba! Benim adım Mehmet. Ben Türküm.

Айгерим: Кош келиңиз, Мехмет! Бүгүн биз алфавитти үйрөнөбүз.
Hoş geldiniz, Mehmet! Bugün alfabeyi öğreneceğiz.

Мехмет: Кыргыз тили кыйынбы?
Kırgızca zor mu?

Айгерим: Жок, кыйын эмес. Кыргыз тили менен түрк тили тууган тилдер.
Hayır, zor değil. Kırgızca ile Türkçe akraba diller.

Айгерим: Мына, бул сөздү окуңузчу: жол.
İşte, şu kelimeyi okur musunuz: “col”.

Мехмет: Жол... Түшүндүм! Түркчөдө бул сөз "й" менен башталат.
Col... Anladım! Türkçede bu kelime “y” ile başlıyor: yol.

Айгерим: Туура! Жыл, жаңы, жер: баары ушундай.
Doğru! Yıl, yeni, yer: hepsi böyle.

Мехмет: Ал эми "ң" тамгасы кантип окулат?
Peki “ñ” harfi nasıl okunuyor?

Айгерим: Угуңуз: таң, миң, жаңы. Бул тыбыш мурундан чыгат.
Dinleyin: tañ (şafak), miñ (bin), cañı (yeni). Bu ses burundan çıkar.

Мехмет: Таң... миң... жаңы. Туурабы?
Tañ... miñ... cañı. Doğru mu?

Айгерим: Абдан жакшы! Эми узун үндүүлөр: суу, тоо, шаар.
Çok iyi! Şimdi uzun ünlüler: suu (su), too (dağ), şaar (şehir).

Мехмет: Суу, тоо, шаар... Сиз абдан жакшы түшүндүрөсүз. Рахмат, Айгерим эже!
Suu, too, şaar... Çok güzel anlatıyorsunuz. Teşekkürler, Aygerim abla!

Айгерим: Эч нерсе эмес. Эртең көрүшөбүз!
Bir şey değil. Yarın görüşürüz!

Dilbilgisi

Kırgız Kiril alfabesi: 36 harf

Kırgızca 1940'tan beri Kiril alfabesiyle yazılır. Alfabe, Rus alfabesinin 33 harfine Kırgızcaya özgü üç harfin (ң, ө, ү) eklenmesiyle oluşur: toplam 36 harf. Türk öğrenci için iyi haber şu: Kırgızca sözlerin çoğu yazıldığı gibi okunur ve seslerin neredeyse hepsi Türkçede de vardır. Alfabeyi birkaç günde okuyabilir hâle gelirsiniz.

💡 Dört harfi ezberlemek yeter: ж = c, ч = ç, ш = ş, ы = ı. ө ve ү zaten Türkçedeki ö ve ü'dür; Latin harflere benzemeleri işinizi kolaylaştırır. El yazısında ve italik yazıda т çoğu zaman “m”, и “u”, д “g” gibi görünür; ilk haftalarda buna alışmak gerekir.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Latin harfine benzeyen Kiril harfini Latin gibi okumak. Р “p” değil r, Н “h” değil n, В “b” değil v, С “c” değil s, У “y” değil u, Х “x” değil h, Ү ise “y” değil ü'dür. Yani РАХМАТ “paxmat” değil rahmat (teşekkürler), НАН “hah” değil nan (ekmek), СҮТ “cyt” değil süt okunur.

Kırgızcaya özgü harfler: ң, ө, ү ve ы

ө = ö, ү = ü, ы = ı: bu üç ses Türkçede zaten var, yalnızca harfleri yeni. Rus alfabesinde ö ve ü olmadığı için Kırgızlar ө ve ү harflerini eklemiştir. Asıl yeni ses ң'dir: dilin arkası yumuşak damağa değer ve hava burundan çıkar. İngilizce “song” sözünün sonundaki ses, ya da Anadolu ağızlarında “sağır kef” denen ses (ör. “deñiz”) budur.

Tablodaki çiftler bize şunu gösteriyor: ң ile н, ө ile о, ү ile у, ы ile и farklı harflerdir ve sözün anlamını değiştirir.

• миң жыл — bin yıl
• жаңы жол — yeni yol
• көк көл — mavi göl
• үч үй — üç ev

💡 ң'yi çıkarmak için “n” der gibi başlayın ama dilinizin ucunu değil arkasını damağa dayayın; sonuna “g” eklemeyin. таң “tang” değil, burundan biten tek heceli tañ'dır. Söz ortasında da aynı ses: жаңы “cañı”.

⚠️ Türklerin tipik hatası: ң'yi düz н gibi okumak ya da yazmak. миң (bin) yerine мин yazarsanız “bin! (ata bin)” demiş olursunuz; оң (sağ) yerine он derseniz “on” sayısını söylersiniz. Klavyede ө, ү, ң tuşlarını bulmak zor gelirse о, у, н yazmak cazip gelir; ama кол ile көл başka sözlerdir.

Uzun ünlüler: аа, оо, уу, ээ, өө, үү

Kırgızcada ünlüler kısa ya da uzun olabilir. Uzun ünlü yazıda çift harfle gösterilir ve kısa ünlünün yaklaşık iki katı süre tutulur: тоо “too”, суу “suu”. Türkçede de benzer bir şey yaparız: “dağ”ı çoğu zaman “daa”, “ağız”ı “aaz” gibi söyleriz. Kırgızcada bu uzunluk yazıya da geçmiştir.

💡 Akraba sözlerde bir ipucu: Türkçede ğ olan yerde Kırgızcada çoğu zaman uzun ünlü vardır: dağ → тоо, ağız → ооз, oğul → уул. Bir Türkçe sözde ğ görüyorsanız Kırgızcasında çift ünlü arayın.

Uzunluk da anlamı değiştirebilir: сур “sur” = gri, boz; суур “suur” = dağ sıçanı (marmot).

• тоо жана көл — dağ ve göl
• таза суу — temiz su
• чоң шаар — büyük şehir

⚠️ Türklerin tipik hatası: uzun ünlüyü kısa okumak ya da tek harfle yazmak. то ✗ / тоо ✓ (dağ), су ✗ / суу ✓ (su), шар ✗ / шаар ✓ (şehir). Dikkat: шар Kırgızcada Rusçadan gelen başka bir sözdür (top, balon). Uzun ünlüyü “acele etmeden” söyleyin: суу = su-u.

Türkçe y- → Kırgızca ж-: жол = yol, жыл = yıl

Bu ünitenin en değerli kuralı: Türkçede y ile başlayan pek çok söz Kırgızcada ж (c) ile başlar. Kuralı bilen bir Türk, daha ilk gün yüzlerce Kırgızca sözü tanır.

Kural yalnızca söz başında geçerlidir. Sözün ortasında ve sonunda Türkçe y, Kırgızcada da й olarak kalır: ай (ay), кой (koyun), той (düğün, şölen; Türkçe “toy”), бай (zengin).

• жаңы жыл — yeni yıl
• жети жылдыз — yedi yıldız
• жаш жигит — genç delikanlı (yiğit)

💡 ж Bişkek'te Türkçedeki c gibi okunur: жол “col”, жакшы “cakşı” (iyi; Türkçedeki eski “yahşi”). Rusçadan gelen sözlerde (журнал, жюри) ise çoğu zaman Rusçadaki gibi, “j”ye yakın okunur.

⚠️ Türklerin tipik hatası 1: Türkçe y'yi koruyup йол ✗, йыл ✗, йаңы ✗ yazmak. Doğrusu жол ✓, жыл ✓, жаңы ✓. Kırgızcada й ile başlayan söz çok azdır ve çoğu alıntıdır.

⚠️ Türklerin tipik hatası 2: kuralı her söze uygulamak. Yalancı dost жаз “yaz” değil ilkbahardır; yaz mevsimi жайdır. Ayrıca “ye-” fiili же olsa da “yemek” (yiyecek) Kırgızcada başka köktendir: тамак. Kural tanımaya yardım eder; ama her yeni sözü sözlükle doğrulayın.

Rusça alıntılardaki harfler: в, ф, х, ц, щ, ё, ъ, ь

Kırgızistan'da gündelik hayatta pek çok Rusça söz kullanılır: автобус, телефон, университет, кофе. Bu sözler Kırgızcada Rusça yazımıyla yazılır. Alfabedeki в, ф, х, ц, щ, ё, ъ, ь harfleri de çoğunlukla bu alıntılarda karşınıza çıkar; Kırgızcanın kendi sözlerinde nadirdir.

💡 ъ ve ь kendi başına okunmaz. ъ kendisinden sonraki е'nin “ye” okunacağını gösterir (подъезд “podyezd”); ь önceki ünsüzü inceltir (мебель “mebel”, l ince). ю ve я ise Kırgızca sözlerde de geçer: аю (ayı), аяз (ayaz).

• жаңы телефон — yeni telefon
• ысык кофе — sıcak kahve
• чоң университет — büyük üniversite

⚠️ Türklerin tipik hatası: alıntı sözü Türkçedeki biçimiyle Kirile çevirmek. отобүс ✗ → автобус ✓, үниверсите ✗ → университет ✓, кахве ✗ → кофе ✓, телевизйон ✗ → телевизор ✓. Bu sözler Türkçeye Fransızcadan ya da Arapçadan, Kırgızcaya ise Rusçadan geçmiştir; bu yüzden biçimleri farklıdır.

Kalın к ve г, е ile э, vurgu

Kalın к ve г: Kalın ünlülerle (а, о, у, ы) birlikte к gırtlağa yakın, daha arkadan söylenir: кыз, кол, Кыргызстан. Türkçede de “kara, kum” sözlerindeki k, “kedi”deki k'den daha arkadadır; Kırgızcada bu fark biraz daha belirgindir. Kalın ünlüler arasındaki г ise Türkçedeki ğ'ye benzer ama duyulur, hafif hırıltılı bir sestir: агай “agay” (erkek öğretmen; hitap), бугу “bugu” (maral geyiği).

е ile э: Kırgızca sözler başta э ile yazılır: эне (anne), эки (iki), эт (et), эшик (kapı). Söz içinde ise е yazılır: мен, сен, жети. Söz başındaki е yalnızca alıntılarda görülür ve “ye” okunur: Европа.

Vurgu: Kırgızcada vurgu çoğunlukla son hecededir, tıpkı Türkçede olduğu gibi: китеп “kiTEP”, мугалим “mugaLİM”. Bu yüzden Kırgızca bir Türk kulağına tanıdık bir ezgiyle gelir. Rusça alıntılarda Rusça vurgu korunur.

• эки эшик — iki kapı
• эне жана ата — anne ve baba
• кыз бала — kız çocuğu

⚠️ Türklerin tipik hatası: э ile е'yi karıştırmak. еки ✗ / эки ✓ (iki), ене ✗ / эне ✓ (anne). Söz başında е yazarsanız “yeki”, “yene” gibi okunur. Bir de ülkenin adını Rusçadaki eski biçimiyle “Kirgiz” diye söylemek: Kırgızlar kendi dillerinde кыргыз ve Кыргызстан der, ы ile.

Kelimeler

• алфавит
  alfavit
  alfabe
• тамга
  tamga
  harf
• тыбыш
  tıbış
  ses (dilbilgisinde)
• үндүү
  ündüü
  ünlü (sesli harf)
• үнсүз
  ünsüz
  ünsüz (sessiz harf)
• сөз
  söz
  söz, kelime
• тил
  til
  dil
• жол
  col
  yol
• жыл
  cıl
  yıl
• жаңы
  cañı
  yeni
• жер
  cer
  yer; toprak
• жети
  ceti
  yedi
• жамгыр
  camgır
  yağmur
• жаз
  caz
  ilkbahar
• таң
  tañ
  şafak, tan
• миң
  miñ
  bin (1000)
• оң
  oñ
  sağ (yön)
• көл
  köl
  göl
• кол
  kol
  el; kol
• күн
  kün
  gün; güneş
• үй
  üy
  ev
• сүт
  süt
  süt
• тиш
  tiş
  diş
• тоо
  too
  dağ
• суу
  suu
  su
• ооз
  ooz
  ağız
• уул
  uul
  oğul, erkek evlat
• шаар
  şaar
  şehir
• кечээ
  keçee
  dün
• Кыргызстан
  Kırgızstan
  Kırgızistan
• автобус
  avtobus
  otobüs
• кофе
  kofe
  kahve

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →