📘 Kırgızca kursu: tüm üniteler

A1 · Ünite 2: Tanışma (Таанышуу)

Şahıs zamirleri (мен, сен, сиз…) · ek-fiil (-мын, -сың, -сыз…) · selamlaşma

Metin: Жаңы кошуна

Mehmet Bişkek'te yeni bir apartmana taşındı. Merdivende komşusu Nurlan ile, biraz sonra da Nurlan'ın yanına gelen Aygerim ile tanışıyor. Metinde ek-fiile ([[кошунамын]], [[мугалиммин]], [[Нарынданбыз]]) ve [[сиз]] ile [[сен]] arasındaki farka dikkat edin.

Нурлан: Саламатсызбы!
Merhaba!

Мехмет: Саламатсызбы! Мен жаңы кошунамын.
Merhaba! Ben yeni komşuyum.

Нурлан: Кош келиңиз! Менин атым Нурлан. Сиздин атыңыз ким?
Hoş geldiniz! Benim adım Nurlan. Sizin adınız ne?

Мехмет: Менин атым Мехмет. Таанышканыма кубанычтуумун.
Benim adım Mehmet. Tanıştığıma memnun oldum.

Нурлан: Мен дагы. Сиз түрксүзбү?
Ben de. Siz Türk müsünüz?

Мехмет: Ооба, мен түркмүн. Мен инженермин. Ал эми сиз?
Evet, ben Türküm. Mühendisim. Ya siz?

Нурлан: Мен мугалиммин. Мына, Айгерим келди.
Ben öğretmenim. İşte, Aygerim geldi.

Айгерим: Салам! Мен Айгериммин. Кандайсыз?
Selam! Ben Aygerim'im. Nasılsınız?

Мехмет: Жакшы, рахмат. Өзүң кандайсың?
İyiyim, teşekkürler. Sen nasılsın?

Айгерим: Мен да жакшымын. Мен студентмин. Сиз кайдансыз?
Ben de iyiyim. Ben öğrenciyim. Siz nerelisiniz?

Мехмет: Мен Анкараданмын. Силер Бишкектенсиңерби?
Ben Ankaralıyım. Siz Bişkekli misiniz?

Нурлан: Жок, биз Нарынданбыз. Нарын абдан кооз жер.
Hayır, biz Narınlıyız. Narın çok güzel bir yer.

Мехмет: Сонун! Жакшы калыңыздар! Көрүшкөнчө!
Harika! Hoşça kalın! Görüşmek üzere!

Нурлан: Жакшы барыңыз, Мехмет!
Güle güle, Mehmet!

Dilbilgisi

Şahıs zamirleri: [[мен]], [[сен]], [[сиз]]…

Kırgızca şahıs zamirleri Türkçeyle aynı köktendir; bir Türk öğrenci onları hemen tanır. Fark iki noktadadır: birinci tekil zamir мен m ile başlar (Türkçe “ben”), ve Kırgızcada üç ayrı “siz” vardır.

Türkçede “siz” hem saygı hem çoğul bildirir. Kırgızcada bu iki görev ayrılmıştır: tek bir büyüğe сиз, bir grup arkadaşa силер, bir grup büyüğe ya da resmî bir topluluğa сиздер denir. Metinde Mehmet, iki genç komşuya birlikte seslenirken силер kullanıyor.

💡 Kırgızlar yaşa çok önem verir. Tanımadığınız yetişkinlere, öğretmenlere, yaşça büyüklere her zaman сиз deyin. Büyükler gençlere ve çocuklara çoğunlukla сен der; metinde Mehmet de genç Aygerim'e Өзүң кандайсың? diye soruyor.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki gibi “o” demek ya da bir grup arkadaşa сиз demek. Kırgızcada “o” алdır (о ✗). Bir grup arkadaşa Сиз кандайсыз? ✗ değil, Силер кандайсыңар? ✓ denir. сиз her zaman tek kişidir.

Ek-fiil (tekil): [[-мын]], [[-сың]], [[-сыз]]

Türkçede “öğretmen-im, öğretmen-sin” deriz; Kırgızcada da isim ya da sıfatın sonuna kişi eki gelir: мугалиммин, мугалимсиң. Ekler dar ünlülüdür ve Türkçedeki büyük ünlü uyumu gibi dört biçimlidir: son ünlü а, ы ise ы, е, и ise и, о, у ise у, ө, ү ise ү.

Üç önemli fark: (1) Birinci tekil ek m ile başlar: Türkçe “Türk-üm”, Kırgızca түркмүн. (2) Ünlüden sonra kaynaştırma harfi yoktur: Türkçe “öğrenci-y-im”, Kırgızca окуучумун. (3) İkinci tekil ekte genizden ң vardır: сен кыргызсың.

• Мен инженермин. — Ben mühendisim.
• Сен студентсиң. — Sen öğrencisin.
• Сиз дарыгерсиз. — Siz doktorsunuz.
• Ал кыргыз. — O Kırgız.

💡 Üçüncü kişide ek yoktur: Ал мугалим. = O öğretmen(dir). Türkçedeki “-dır” bu tür cümlelerde Kırgızcada kullanılmaz. Yazıda özne ile yüklem arasına çoğu zaman tire konur: Нурлан — мугалим.

⚠️ Türklerin tipik hatası: м ile biten sözde ekin м'sini yutmak ya da Türkçe gibi kaynaştırma harfi eklemek. мугалимин ✗ → мугалиммин ✓ (çift м); окуучуйум ✗ → окуучумун ✓. Bir de uyuma dikkat: түркмин ✗ → түркмүн ✓.

Ek-fiil (çoğul): [[-быз]], [[-сыңар]], [[-сыздар]]

Çoğul kişilerde de ekler dört biçimlidir. бизin eki -бызdır; sert ünsüzlerden (к, п, с, т, ч, ш) sonra -пыз olur. силерin eki -сыңар, сиздерinki -сыздарdır; bu eklerin son hecesi geniş ünlülüdür ve a1-04'te göreceğiniz yuvarlaklık uyumuna uyar.

• Биз студентпиз. — Biz öğrenciyiz.
• Биз Нарынданбыз. — Biz Narınlıyız.
• Силер окуучусуңар. — Siz öğrencisiniz.
• Сиздер мугалимсиздер. — Siz öğretmensiniz.

💡 -бызdaki б/п seçimi Türkçedeki “-da/-ta” seçimine benzer: sert ünsüzden sonra sert ses gelir. мугалимбиз (м'den sonra б), ama студентпиз (т'den sonra п). алар ile ek gerekmez: Алар мугалим. Ek konursa çoğul ekidir: Алар мугалимдер.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe “-ız” ekini kopyalayıp биз студентиз ✗ demek ya da силер ile сизin ekini karıştırmak. Doğrusu Биз студентпиз. ✓ ve Силер студентсиңер. ✓ (bir grup arkadaşa). Силер студентсиз ✗ yanlıştır.

Ek-fiille soru: [[Сиз түрксүзбү?]]

Soru eki -бы (ayrıntısı bir sonraki ünitede) ek-fiilden sonra gelir ve sözcüğe bitişik yazılır. Türkçede sıra tersidir: soru eki önce, kişi eki sonra gelir (“Türk mü-sünüz?”). Kırgızcada önce kişi, sonra soru: түрк-сүз-бү?

Cevap verirken Ооба (evet) ya da Жок (hayır) deyip cümleyi tekrarlarız: Ооба, мен түркмүн. / Жок, биз Нарынданбыз.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe sırayı korumak ve soru ekini ayrı yazmak. Сиз түрк бүсүз? ✗, Сен студент бисиң? ✗ → Сиз түрксүзбү? ✓, Сен студентсиңби? ✓. Kırgızcada soru eki hep sözün en sonundadır ve ona bitişiktir.

Selamlaşma ve vedalaşma

Kırgızcada en yaygın selam Саламатсызбы!dır. Aslında bu bir sorudur: саламат (sağlık, esenlik) + -сыз (siz) + -бы (mı), yani “Esen misiniz?”. Tek bir yakına Саламатсыңбы! ya da kısaca Салам! denir.

💡 Жакшы калыңыз ile Türkçe “hoşça kalın” arasındaki benzerlik size yol gösterir: ikisini de giden kişi söyler. Kalan kişi Türkçede “güle güle (gidin)” der; Kırgızcada da Жакшы барыңыз (“iyi gidin”). Bir gruba vedalaşırken Жакшы калыңыздар! denir.

⚠️ Türklerin tipik hatası: kapıdan çıkan misafire Жакшы калыңыз! demek. Misafir gidiyorsa ev sahibi Жакшы барыңыз! der; misafir ise Жакшы калыңыз! diye cevap verir. Bir de Türkçe “Merhaba!”yı Kırgızcada kullanmayın: Kırgızlar Саламатсызбы! ya da Салам! der.

Kendini tanıtma kalıpları

Tanışırken birkaç kalıp yeter. Ad sorarken Kırgızca ким (kim) kullanır: Сиздин атыңыз ким? (sözcüğü sözcüğüne: “Sizin adınız kim?”). Nereli olduğunu söylerken yer adına çıkma hâli eki ve ek-fiil gelir: Анкара → Анкарадан → Мен Анкараданмын. (Ankaralıyım, yani “Ankara'danım”).

• Мен Айгериммин. Мен студентмин. — Ben Aygerim. Öğrenciyim.
• Мен Мехметмин. Мен түркмүн. — Ben Mehmet. Türküm.

💡 Kişi adları da ek-fiil alır: Мен Айгериммин., Мен Мехметмин. Kırgızcada büyükler adla değil, adın arkasına bir hitap sözü eklenerek çağrılır: Мехмет байке (ağabey), Айгерим эже (abla), öğretmene агай (erkek) ya da эже (kadın).

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe “Adın ne?”yi kopyalayıp Атың эмне? ✗ demek. Kırgızcada ad, bir kişiyi gösterdiği için ким ile sorulur: Атың ким? ✓. Benzer biçimde “Ankaralıyım” için Анкаралымын ✗ değil, Анкараданмын ✓ denir.

Kelimeler

• мен
  men
  ben
• сен
  sen
  sen
• сиз
  siz
  siz (tek kişiye, saygıyla)
• ал
  al
  o (kişi ya da şey)
• биз
  biz
  biz
• силер
  siler
  siz (birden çok kişiye, samimi)
• сиздер
  sizder
  siz (birden çok kişiye, saygıyla)
• алар
  alar
  onlar
• Саламатсызбы!
  Salamatsızbı!
  Merhaba!
• Салам!
  Salam!
  Selam!
• Кандайсыз?
  Kandaysız?
  Nasılsınız?
• жакшы
  cakşı
  iyi
• рахмат
  rahmat
  teşekkürler, sağ olun
• ооба
  ooba
  evet
• жок
  cok
  hayır; yok
• ат
  at
  ad, isim; at
• таанышуу
  taanışuu
  tanışmak; tanışma
• кошуна
  koşuna
  komşu
• мугалим
  mugalim
  öğretmen
• инженер
  incener
  mühendis
• дарыгер
  darıger
  doktor, hekim
• студент
  student
  üniversite öğrencisi
• окуучу
  okuuçu
  öğrenci (okulda)
• түрк
  türk
  Türk
• кыргыз
  kırgız
  Kırgız
• кайдан
  kaydan
  nereden
• ал эми
  al emi
  ya, peki; … ise
• дагы
  dagı
  de, da; yine
• Кош келиңиз!
  Koş keliñiz!
  Hoş geldiniz!
• Жакшы калыңыз!
  Cakşı kalıñız!
  Hoşça kalın! (giden söyler)
• Жакшы барыңыз!
  Cakşı barıñız!
  Güle güle! (kalan söyler)
• Көрүшкөнчө!
  Körüşkönçö!
  Görüşmek üzere!

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →