A1 · Ünite 3: Bu ne? Bu kim? (Бул эмне? Бул ким?)

бул / тигил / ал · soru eki -бы / -бу / -пы · эмес (değil)

Metin: Бул эмне?

Mehmet, Kırgız arkadaşı Azamat'ın evine ilk kez misafir oluyor. Odada her şey ona yeni: yerdeki renkli keçe halı, duvardaki çalgı, bir fotoğraf… Metinde [[бул]] ve [[тигил]] sözlerine, soru ekine ([[Килемби?]], [[Студентпи?]]) ve [[эмес]] sözüne dikkat edin.

Азамат: Кириңиз, Мехмет! Төргө өтүңүз.
Buyurun, Mehmet! Başköşeye geçin.

Мехмет: Рахмат! Ой, бул эмне? Килемби?
Teşekkürler! Aa, bu ne? Halı mı?

Азамат: Жок, бул килем эмес. Бул — шырдак, кийиз килем.
Hayır, bu halı değil. Bu şırdak, keçe halı.

Мехмет: Абдан кооз! Ал эми тигил эмне? Гитарабы?
Çok güzel! Peki şu ne? Gitar mı?

Азамат: Жок, ал гитара эмес. Тигил — комуз. Комуз — салттуу кыргыз аспабы.
Hayır, o gitar değil. Şu komuz. Komuz geleneksel bir Kırgız çalgısı.

Мехмет: Комуз жаңыбы?
Komuz yeni mi?

Азамат: Жок, жаңы эмес. Ал эски комуз, бирок абдан жакшы.
Hayır, yeni değil. O eski bir komuz, ama çok iyi.

Мехмет: Ал эми бул ким? Студентпи?
Peki bu kim? Öğrenci mi?

Азамат: Ооба, бул — Бермет. Ал студент. Мына, ал келди!
Evet, bu Bermet. O öğrenci. İşte, geldi!

Бермет: Саламатсызбы! Сиз Мехмет байкесизби?
Merhaba! Siz Mehmet ağabey misiniz?

Мехмет: Ооба, мен Мехметмин. Салам, Бермет! Бул эмне?
Evet, ben Mehmet'im. Selam, Bermet! Bu ne?

Бермет: Бул — ак калпак. Сизге белек!
Bu ak kalpak. Size hediye!

Мехмет: Ой, абдан сонун! Чоң рахмат!
Aa, çok güzel! Çok teşekkürler!

Dilbilgisi

İşaret sözleri: [[бул]], [[тигил]], [[ал]]

Türkçede üç işaret sözümüz var: bu, şu, o. Kırgızcada da üç temel söz vardır, ama görevleri biraz farklı dağılmıştır: бул yakındakini, тигил uzakta olup elle gösterilebilen şeyi, ал ise görünmeyen ya da az önce sözü geçen şeyi anlatır. ал aynı zamanda “o” şahıs zamiridir.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe	Ne zaman?
бул	bul	bu	yakında, elimde
тигил (тиги)	tigil (tigi)	şu, o	uzakta, gösteriyorum
ал	al	o	görünmüyor ya da az önce söylendi
мына	mına	işte	bir şeyi uzatırken, gösterirken

Бул — китеп. — Bu kitap.
Тигил — терезе. — Şu pencere.
Мына, бул — ачкыч. — İşte, bu anahtar.
Бул — Азамат. Ал мугалим. — Bu Azamat. O öğretmen.

💡 Konuşmada iki söz daha duyacaksınız: ушул “işte bu, tam bu” ve ошол “o (bahsettiğimiz)”. Şimdilik бул, тигил, ал yeterli.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe “şu” ve “o”yu Kirile çevirmek. шу ✗ ve о ✗ Kırgızcada işaret sözü olarak kullanılmaz. Doğrusu тигил ✓ (şu) ve ал ✓ (o). Bir de булu Türkçe gibi бу ✗ yazmayın: sonunda л vardır.

Ek-fiilsiz isim cümlesi ve sıfat olarak işaret sözü

Üçüncü kişide Kırgızcada ek-fiil yoktur: Бул китеп. = Bu kitap(tır). Yazıda özne ile yüklem arasına çoğu zaman tire (—) konur; tire, okuyana “burada cümle ikiye ayrılıyor” der: Бул — китеп. (Bu, kitap.) Tire isteğe bağlıdır; yüklem sıfatsa ya da özne ал, мен gibi bir zamirse genellikle konmaz: Бул үй чоң., Ал мугалим.

İşaret sözü bir ismin önüne gelirse sıfat gibi davranır ve hiç değişmez; Türkçede de böyledir: бул үй (bu ev), тигил тоо (şu dağ), ал киши (o adam). Bu durumda tire konmaz.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe	Yapı
Бул — үй.	Bul — üy.	Bu (bir) ev.	cümle
бул үй	bul üy	bu ev	sıfat + isim
Бул үй чоң.	Bul üy çoñ.	Bu ev büyük.	cümle (sıfat yüklem, tire yok)
Тигил — эски комуз.	Tigil — eski komuz.	Şu eski bir komuz.	cümle
тигил эски комуз	tigil eski komuz	şu eski komuz	sıfat + isim

💡 Kırgızcada belirsizlik için “bir” sözü çoğu zaman gerekmez: Бул — китеп. hem “Bu kitap” hem “Bu bir kitap” demektir. Türkçedeki “bir”i her cümleye бир olarak eklemeyin.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “-dır”ı karşılamak için ek aramak. Бул китептир. ✗ basit bir tanımda kullanılmaz; Kırgızcada -дыр “herhalde, olsa gerek” gibi bir tahmin anlamı taşır. Basit tanım: Бул — китеп. ✓

[[эмне?]] ve [[ким?]]

Soru sözleri Türkçeye çok yakındır: эмне? = ne?, ким? = kim? Türkçede olduğu gibi ким insanlar için, эмне eşyalar ve hayvanlar için kullanılır. Soru sözü olan cümlede soru eki gelmez.

Soru	Okunuş	Cevap	Okunuş	Türkçe
Бул эмне?	Bul emne?	Бул — калпак.	Bul — kalpak.	Bu ne? — Bu kalpak.
Тигил эмне?	Tigil emne?	Тигил — комуз.	Tigil — komuz.	Şu ne? — Şu komuz.
Бул ким?	Bul kim?	Бул — Бермет.	Bul — Bermet.	Bu kim? — Bu Bermet.
Ал ким?	Al kim?	Ал мугалим.	Al mugalim.	O kim? — O öğretmen.

💡 Bir şeyin ne olduğunu, adını duyduğunuz ama tanımadığınız bir şey için şöyle sorun: Шырдак деген эмне? = Şırdak ne demek? / Şırdak dediğiniz ne?

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe “ne”yi doğrudan kullanmak ya da soru sözünden sonra soru eki eklemek. Бул не? ✗ → Бул эмне? ✓; Бул эмнеби? ✗ → Бул эмне? ✓. Tıpkı Türkçede “Bu ne mi?” dememiz gibi, soru sözüyle soru eki birlikte kullanılmaz.

Soru eki: [[-бы]], [[-би]], [[-бу]], [[-бү]] / [[-пы]]…

Evet-hayır soruları soru ekiyle kurulur. Ek dar ünlülüdür ve Türkçedeki “mı, mi, mu, mü” gibi dört biçimlidir. Bunun yanında ekin ünsüzü de değişir: ünlülerden ve ötümlü ünsüzlerden sonra б, sert ünsüzlerden (к, п, с, т, ч, ш) sonra п gelir.

Son ünlü	Ünlü ya da ötümlü ünsüzden sonra	Sert ünsüzden sonra	Türkçe
а, ы	шаарбы? кыргызбы?	атпы? калпакпы?	mı
е, и	эжеби? килемби?	китеппи? студентпи?	mi
о, у	тообу? комузбу?	доспу? кушпу?	mu
ө, ү	көлбү? үйбү?	сүтпү? түркпү?	mü

Bu ek, Türkçeden farklı olarak sözcüğe bitişik yazılır: Türkçe “halı mı?”, Kırgızca килемби?. Ek, sorunun asıl sorduğu sözcüğe gelir: Комуз жаңыбы? (Komuz yeni mi?).

Бул килемби? — Bu halı mı?
Бул китеппи? — Bu kitap mı?
Тигил комузбу? — Şu komuz mu?
Бул сүтпү? — Bu süt mü?
Ал студентпи? — O öğrenci mi?

💡 Tablodaki калпакпыya dikkat: son ünlü а olduğu için ek ы alır, sert к'den sonra da п gelir. Uyumu son ünlü, ünsüzü son ses belirler.

⚠️ Türklerin tipik hatası 1: soru ekini Türkçedeki gibi ayrı ve м ile yazmak. Бул китеп мы? ✗ → Бул китеппи? ✓. Türklerin tipik hatası 2: sert ünsüzden sonra б yazmak: китепби ✗, студентби ✗ → китеппи ✓, студентпи ✓.

Olumsuzluk: [[эмес]] (değil)

Türkçedeki “değil”in karşılığı эмесtir. İsimden ya da sıfattan sonra gelir: Бул килем эмес. = Bu halı değil. Kişi ekleri ve soru eki, Türkçede “değil-im, değil mi” dediğimiz gibi, эмесe eklenir.

Zamir	Kırgızca	Okunuş	Türkçe
мен	Мен студент эмесмин.	Men student emesmin.	Ben öğrenci değilim.
сен	Сен студент эмессиң.	Sen student emessiñ.	Sen öğrenci değilsin.
сиз	Сиз студент эмессиз.	Siz student emessiz.	Siz öğrenci değilsiniz.
ал	Ал студент эмес.	Al student emes.	O öğrenci değil.
биз	Биз студент эмеспиз.	Biz student emespiz.	Biz öğrenci değiliz.
силер	Силер студент эмессиңер.	Siler student emessiñer.	Siz öğrenci değilsiniz.
сиздер	Сиздер студент эмессиздер.	Sizder student emessizder.	Siz öğrenci değilsiniz.

эмесin son ünlüsü е, son sesi sert с'dir; bu yüzden ekler hep ince ve бизde п ile gelir: эмеспиз. Kısa cevap: Жок, жаңы эмес. = Hayır, yeni değil.

💡 İki şeyi karşılaştırırken эмес çok kullanışlıdır: Бул гитара эмес, комуз. = Bu gitar değil, komuz. Türkçedeki “değil mi?” sorusu da эмеспи?dir: Бул комуз, эмеспи? = Bu komuz, değil mi?

⚠️ Türklerin tipik hatası: kişi ekini эмесten önceki sözcüğe eklemek. Мен студентмин эмес. ✗ → Мен студент эмесмин. ✓. Türkçede de “öğrenciyim değil” demeyiz, “öğrenci değilim” deriz: ek, olumsuzluk sözüne gelir.

[[эмес]] mi, [[жок]] mu?

Türkçede “değil” ile “yok” farklıdır; Kırgızcada da öyledir. эмес bir şeyin ne olmadığını söyler (değil). жок ise bir şeyin bulunmadığını söyler (yok); ayrıca soruya verilen kısa olumsuz cevaptır (hayır).

Kırgızca	Okunuş	Türkçe	Açıklama
Бул килем эмес.	Bul kilem emes.	Bu halı değil.	eşya başka bir şey
Килем жок.	Kilem cok.	Halı yok.	eşya burada bulunmuyor
Жок, бул комуз.	Cok, bul komuz.	Hayır, bu komuz.	kısa cevap
Жок, жаңы эмес.	Cok, cañı emes.	Hayır, yeni değil.	cevap + değil

Бул ачкычпы? — Жок, бул ачкыч эмес. — Bu anahtar mı? — Hayır, bu anahtar değil.
Ал мугалимби? — Ооба, ал мугалим. — O öğretmen mi? — Evet, o öğretmen.

⚠️ Türklerin tipik hatası: “değil” anlamında жок kullanmak. Бул китеп жок. ✗ “bu kitap değil” anlamına gelmez; “bu kitap yok” gibi tuhaf bir cümledir. Doğrusu Бул китеп эмес. ✓ “Var / yok” konusunu ilerideki ünitede ayrıntılı göreceğiz.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →