A1 · Ünite 4: Ünlü uyumu (Үндүүлөрдүн шайкештиги)

Kırgızcada dörtlü ünlü uyumu (yuvarlaklık uyumu) · çoğul eki -лар/-лер/-лор/-лөр ve -дар/-тар

Metin: Тоолор жана көлдөр

Bişkek'te çalışan Mehmet, Kırgız arkadaşı Aygerim'in telefonundaki Issık-Göl fotoğraflarına bakıyor. Metinde çoğul eklerine ([[тоолор]], [[көлдөр]], [[аттар]], [[булуттар]]) ve soru ekinin biçimlerine dikkat edin.

Айгерим: Мехмет, кара! Булар жаңы сүрөттөр.
Mehmet, bak! Bunlar yeni fotoğraflar.

Мехмет: Ой, сонун! Бул эмне? Көлбү?
Aa, harika! Bu ne? Göl mü?

Айгерим: Ооба, бул Ысык-Көл. Ал эми тигилер — тоолор.
Evet, bu Issık-Göl. Şunlar da dağlar.

Мехмет: Тоолор абдан бийик! Булар ким? Студенттерби?
Dağlar çok yüksek! Bunlar kim? Öğrenciler mi?

Айгерим: Ооба, алар студенттер. Кыздар — Жылдыз жана Асель, жигиттер — Азамат жана Нурлан.
Evet, onlar öğrenci. Kızlar Cıldız ve Asel, delikanlılar Azamat ve Nurlan.

Мехмет: Тигилер эмне? Аттарбы?
Şunlar ne? Atlar mı?

Айгерим: Ооба, булар аттар. Ал эми тигилер — койлор.
Evet, bunlar atlar. Şunlar da koyunlar.

Мехмет: Тигил ак үйлөр эмне?
Şu beyaz evler ne?

Айгерим: Алар боз үйлөр. Боз үй — салттуу кыргыз үйү.
Onlar boz üyler (yurtlar). Boz üy geleneksel Kırgız evidir.

Мехмет: Көлдөгү суу тазабы?
Göldeki su temiz mi?

Айгерим: Ооба, суу абдан таза жана муздак.
Evet, su çok temiz ve soğuk.

Мехмет: Булар да тоолорбу?
Bunlar da mı dağ?

Айгерим: Жок, алар тоо эмес. Алар булуттар!
Hayır, onlar dağ değil. Onlar bulut!

Мехмет: Ха-ха! Кыргызстан абдан кооз!
Ha ha! Kırgızistan çok güzel!

Dilbilgisi

Sekiz ünlü: Türkçeyle aynı sistem

İyi haber: Kırgızcanın kısa ünlüleri Türkçedekiyle tamamen aynıdır. Türkçedeki a, ı, o, u, e, i, ö, ü Kırgız Kiril alfabesinde а, ы, о, у, е/э, и, ө, ү harfleriyle yazılır. Ünlüleri de Türkçedeki gibi iki ölçüyle gruplarız: kalın / ince ve düz / yuvarlak.

Kırgızca	Türkçe harf	Kalın / ince	Düz / yuvarlak	Örnek
а	a	kalın	düz	ат (at)
ы	ı	kalın	düz	кыз (kız)
о	o	kalın	yuvarlak	тоо (dağ)
у	u	kalın	yuvarlak	суу (su)
э / е	e	ince	düz	эшик (kapı), сен (sen)
и	i	ince	düz	китеп (kitap)
ө	ö	ince	yuvarlak	көл (göl)
ү	ü	ince	yuvarlak	үй (ev)

Türkçede olduğu gibi Kırgızcada da ekler, sözcüğün son ünlüsüne uyar. Fark şurada: Türkçede “-lar/-ler”, “-da/-de” gibi geniş ünlülü ekler yalnızca iki biçimlidir; Kırgızcada ise bütün ekler dört biçimlidir, çünkü yuvarlaklık uyumu geniş ünlülü eklerde de işler. Bu ünitenin ana konusu budur.

💡 Kırgızcada uzun ünlüler (аа, оо, уу, ээ, өө, үү) uyum bakımından kısa ünlüler gibi davranır: тоо → тоолор, суу → суулар, шаар → шаарлар.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Kırgızca sözü okurken Türkçedeki biçime kaymak ve ünlüyü değiştirmek. үй “ev” değil “üy”, көл “göl” değil “köl” diye okunur; ekler de Kırgızca sözün ünlüsüne göre seçilir, Türkçesinin ünlüsüne göre değil. үй → үйлөр ✓ (Türkçe “evler”e bakıp үйлер ✗ yazmayın).

Dar ünlülü ekler: ы / и / у / ү

Dar ünlülü eklerde (soru eki, ek-fiil, ileride iyelik ve ilgi ekleri) Kırgızca, Türkçenin büyük ünlü uyumuyla aynı çalışır. Önceki ünitelerde öğrendiğiniz soru eki -бы ve ek-fiil -мын böyledir: son ünlü а, ы ise ek ы, е, и ise и, о, у ise у, ө, ү ise ү alır.

Son ünlü	Ekin ünlüsü	Soru eki	Ek-fiil (ben)	Türkçe
а, ы	ы	шаарбы?	кыргызмын	şehir mi? · Kırgızım
е, и	и	китеппи?	мугалиммин	kitap mı? · öğretmenim
о, у	у	тообу?	окуучумун	dağ mı? · öğrenciyim
ө, ү	ү	көлбү?	түркмүн	göl mü? · Türküm

Бул тообу? — Bu dağ mı?
Сен студентсиңби? — Sen öğrenci misin?
Мен окуучумун. — Ben öğrenciyim.
Бул үйбү? — Bu ev mi?

💡 Burada Türkçe size doğrudan yol gösterir: “dağ mı, göl mü, ev mi” derken yaptığınız seçimi Kırgızcada da yaparsınız. Yalnızca Kırgızca sözün kendi ünlüsüne bakın: “ev mi” → үйбү, çünkü үйde ü vardır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Kiril harflerinde у (u) ile ү (ü) karıştırmak. көлбу ✗ → көлбү ✓; түркмун ✗ → түркмүн ✓. İnce sözden sonra ek de ince olur: ү ve ө'nün üzerindeki çizgiyi unutmayın.

Geniş ünlülü ekler: а / е / о / ө

Asıl yenilik burada. Türkçede çoğul eki iki biçimlidir: dağlar, göller. Kırgızcada geniş ünlülü ekler (çoğul -лар, bulunma -да, yönelme -га, çıkma -дан) dört biçimlidir: yuvarlak ünlüden sonra ek de yuvarlaklaşır. Kural:

Son ünlü	Ekin ünlüsü	Çoğul	Türkçe
а, ы, у	а	шаарлар, кыздар, суулар	şehirler, kızlar, sular
е, и	е	эжелер, китептер	ablalar, kitaplar
о	о	тоолор, достор	dağlar, dostlar
ө, ү	ө	көлдөр, үйлөр	göller, evler

Dikkat edin: у'dan sonra geniş ek а olur, о olmaz: суу → суулар, булут → булуттар, окуучу → окуучулар, уул (oğul) → уулдар. Buna karşılık ү'den sonra ө gelir: үй → үйлөр, күн → күндөр.

тоолор жана көлдөр — dağlar ve göller
үйлөр жана шаарлар — evler ve şehirler
булуттар — bulutlar
гүлдөр — çiçekler

💡 Kısa bir ezber: “о → о, ө/ү → ө, gerisi Türkçedeki gibi”. а, ы, у sonrası Türkçedeki gibi “-lar”, е, и sonrası Türkçedeki gibi “-ler”; yalnızca о ve ө/ү sonrasında ek yuvarlaklaşır.

⚠️ Türklerin tipik hatası 1: Türkçe alışkanlığıyla yuvarlak ünlüden sonra eki düz yazmak. тоолар ✗ → тоолор ✓; көлдер ✗ → көлдөр ✓; үйлер ✗ → үйлөр ✓.

⚠️ Türklerin tipik hatası 2: kuralı fazla genelleştirip у'dan sonra da о yazmak. суулор ✗ → суулар ✓; булуттор ✗ → булуттар ✓. Kırgızcada о ekini yalnızca о çağırır.

Çoğul eki: -лар, -дар, -тар

Kırgızca çoğul ekinin ilk ünsüzü de değişir; bu yüzden ekin toplam on iki biçimi vardır. Ünsüzü, sözün son sesi belirler. Mantık Türkçedeki “-da / -ta” seçimine benzer (kitapta, evde), yalnızca bir üçüncü seçenek, л eklenmiştir.

Söz neyle bitiyor?	Ek	Örnekler	Türkçe
ünlü, р, й	-лар / -лер / -лор / -лөр	апалар, эжелер, тоолор, бөлмөлөр, шаарлар, үйлөр, койлор	anneler, ablalar, dağlar, odalar, şehirler, evler, koyunlar
л, м, н, ң, з, ж, б, г, д	-дар / -дер / -дор / -дөр	кыздар, адамдар, мугалимдер, колдор, көлдөр, күндөр	kızlar, insanlar, öğretmenler, eller, göller, günler
к, п, с, т, ч, ш (sert ünsüzler)	-тар / -тер / -тор / -төр	аттар, китептер, иштер, достор, сүрөттөр, түрктөр	atlar, kitaplar, işler, dostlar, fotoğraflar, Türkler

Булар китептер. — Bunlar kitaplar.
Алар мугалимдер. — Onlar öğretmen.
Тигилер кыздар. — Şunlar kızlar.
Булар сүрөттөр. — Bunlar fotoğraflar.

💡 Sert ünsüzler Türkçedeki “fıstıkçı şahap” harfleridir: ф, с, т, к, ч, ш, х, п. Bunlardan sonra Kırgızca da tıpkı Türkçe gibi sert т kullanır. Bir istisnayı şimdiden ezberleyin: бала → балдар (çocuklar).

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe “-lar” alışkanlığıyla her söze л eklemek. кызлар ✗ → кыздар ✓; атлар ✗ → аттар ✓; китеплер ✗ → китептер ✓. -лар yalnızca ünlü, р ve й'den sonra gelir.

булар, тигилер, алар ve çoğulun kullanımı

Önceki ünitede öğrendiğiniz işaret zamirleri de çoğul eki alır: бул → булар (bunlar), тигил → тигилер (şunlar), ал → алар (onlar). Soru eki ve эмес çoğul sözden sonra da aynı kurallarla gelir.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
Булар эмне?	Bular emne?	Bunlar ne?
Тигилер ким?	Tigiler kim?	Şunlar kim?
Алар аттарбы?	Alar attarbı?	Onlar at mı?
Жок, алар ат эмес.	Cok, alar at emes.	Hayır, onlar at değil.
Булар да тоолорбу?	Bular da toolorbu?	Bunlar da mı dağ?

Türkçede olduğu gibi sayıdan sonra çoğul eki gelmez: эки китеп (iki kitap), үч кыз (üç kız). Sayıları ileride ayrıntılı öğreneceğiz.

💡 Türkçede “Onlar öğretmen” ile “Onlar öğretmenler” ikisi de olur; Kırgızcada da Алар мугалим. ve Алар мугалимдер. ikisi de doğrudur. Çoğul yüklem, grubu daha belirgin gösterir.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “şunlar” sözüne bakıp тигилар ✗ ya da тигиллер ✗ yazmak. Doğrusu тигилер ✓: son ünlü и olduğu için ek ince (-лер) ve л tek kalır. Sayıdan sonra çoğul de yanlıştır: эки китептер ✗ → эки китеп ✓.

Ortak kökler ve Rusça alıntılarda uyum

Türkçe ile Kırgızcanın binlerce ortak kökü vardır; bunları tanımak sözcük öğrenmeyi çok hızlandırır. Çoğu zaman tek fark bir sestedir: Türkçedeki söz başı y, Kırgızcada ж olur; Türkçedeki d, g ise sık sık т, к olur.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe	Çoğul
жол	col	yol	жолдор
көз	köz	göz	көздөр
сөз	söz	söz	сөздөр
тил	til	dil	тилдер
күн	kün	gün	күндөр
өрдөк	ördök	ördek	өрдөктөр

Rusça alıntılarda da kural değişmez: ek, sözün son ünlüsüne ve son sesine bakar. телефон → телефондор, автобус → автобустар, компьютер → компьютерлер, машина → машиналар, университет → университеттер, музей → музейлер.

Булар жаңы телефондор. — Bunlar yeni telefonlar.
Тигилер автобустар. — Şunlar otobüsler.

💡 Ortak kökün Türkçede ünlüsü farklı olabilir; eki hep Kırgızca biçime göre seçin: Türkçe “gözler” ama көздөр, Türkçe “yollar” ama жолдор.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Rusça alıntılarda Rusça çoğulu kullanmak ya da eki Türkçeye göre seçmek. телефоны ✗ (Rusça), телефонлар ✗ → телефондор ✓; автобуслар ✗ → автобустар ✓. Ayrıca ortak köklerde yalancı dostlara dikkat: кол “el”, эшик “kapı”, кой “koyun”, таза “temiz” demektir.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →