A1 · Ünite 5: Ailem (Менин үй-бүлөм)

İyelik ekleri (-ым, -ың, -ыңыз, -ы) · бар / жок

Metin: Менин үй-бүлөм

Öğle arasında Mehmet ile Kırgız iş arkadaşı Azamat, telefonlarındaki aile fotoğraflarına bakıyor. Metinde iyelik eklerine ([[аялым]], [[уулум]], [[байкем]], [[үй-бүлөңүз]]) ve [[бар]] / [[жок]] sözlerine dikkat edin.

Азамат: Мехмет, сиздин үй-бүлөңүз чоңбу?
Mehmet, aileniz kalabalık mı?

Мехмет: Ооба, чоң. Мына, сүрөт. Бул — менин аялым Зейнеп.
Evet, kalabalık. İşte, fotoğraf. Bu benim eşim Zeynep.

Азамат: Балдарыңыз барбы?
Çocuklarınız var mı?

Мехмет: Ооба, бар. Менин эки балам бар: уулум жана кызым.
Evet, var. İki çocuğum var: oğlum ve kızım.

Азамат: Уулуңуз студентпи?
Oğlunuz öğrenci mi?

Мехмет: Ооба, уулум студент, ал эми кызым окуучу.
Evet, oğlum üniversite öğrencisi, kızım ise okulda.

Мехмет: Ал эми сиздин бир туугандарыңыз барбы?
Peki sizin kardeşleriniz var mı?

Азамат: Ооба, бар. Менин бир байкем, эки эжем жана бир иним бар.
Evet, var. Bir ağabeyim, iki ablam ve bir erkek kardeşim var.

Мехмет: Ой, абдан чоң үй-бүлө!
Vay, çok kalabalık bir aile!

Азамат: Чоң атам менен чоң апам да бар. Алар абдан жакшы адамдар.
Dedem ile ninem de var. Onlar çok iyi insanlar.

Мехмет: Сиздин балаңыз барбы?
Sizin çocuğunuz var mı?

Азамат: Азырынча балам жок. Бирок мышыгым бар! Анын аты — Мырза.
Şimdilik çocuğum yok. Ama kedim var! Onun adı Mırza.

Мехмет: Ха-ха! Анда сиздин үй-бүлөңүз да чоң!
Ha ha! O zaman sizin aileniz de kalabalık!

Dilbilgisi

İyelik ekleri: ünsüzden sonra

İyelik ekleri Türkçeyle neredeyse aynıdır: Türkçe “kız-ım, kız-ın, kız-ınız, kız-ı”, Kırgızca кызым, кызың, кызыңыз, кызы. Ekler dar ünlülüdür; bu yüzden Türkçedeki büyük ünlü uyumu gibi dört biçimlidir.

Kişi	а, ы: кыз	е, и: ит	о, у: дос	ө, ү: үй	Türkçe
менин	кызым	итим	досум	үйүм	-ım (kızım)
сенин	кызың	итиң	досуң	үйүң	-ın (kızın)
сиздин	кызыңыз	итиңиз	досуңуз	үйүңүз	-ınız (kızınız)
анын	кызы	ити	досу	үйү	-ı (kızı)

Tek önemli fark ikinci kişidedir: Türkçe “-ın” Kırgızcada genizden ң ile söylenir: кызың “kızıñ”, кызыңыз “kızıñız”. Anadolu ağızlarında duyduğunuz “kızıñ” söyleyişi, Kırgızcada yazı dilinin kuralıdır.

Менин досум кыргыз. — Arkadaşım Kırgız.
Сенин үйүң чоңбу? — Senin evin büyük mü?
Сиздин уулуңуз студентпи? — Oğlunuz öğrenci mi?

⚠️ Türklerin tipik hatası: ikinci kişide ң yerine н yazmak. кызын ✗ → кызың ✓; үйүнүз ✗ → үйүңүз ✓. Bir de uyumu Türkçe karşılığa göre seçmek: Türkçe “evim” ama Kırgızca үйүм ✓ (үйим ✗), çünkü үйde ü vardır.

İyelik ekleri: ünlüden sonra

Söz ünlüyle bitiyorsa ekin ünlüsü düşer: апа → апам, апаң, апаңыз. Üçüncü kişide ise Türkçedeki “anne-s-i” gibi araya с girer: апасы. Bu da Türkçeyle aynıdır.

Kişi	а, ы: апа	е, и: эже	о, у: окуучу	ө, ү: күйөө	Türkçe
менин	апам	эжем	окуучум	күйөөм	annem, ablam
сенин	апаң	эжең	окуучуң	күйөөң	annen, ablan
сиздин	апаңыз	эжеңиз	окуучуңуз	күйөөңүз	anneniz, ablanız
анын	апасы	эжеси	окуучусу	күйөөсү	annesi, ablası

Менин апам мугалим. — Annem öğretmen.
Анын эжеси дарыгер. — Onun ablası doktor.
Сиздин байкеңиз инженерби? — Ağabeyiniz mühendis mi?

💡 Uzun ünlüyle biten sözler de aynı kurala uyar: күйөө → күйөөм, күйөөсү; тоо → тоосу (onun dağı).

⚠️ Türklerin tipik hatası: üçüncü kişi ekinde yuvarlaklık uyumunu unutmak. күйөөси ✗ → күйөөсү ✓; окуучусы ✗ → окуучусу ✓. -сы eki de dar ünlülüdür ve dört biçimlidir: -сы, -си, -су, -сү.

Ünsüz yumuşaması: [[китеп]] → [[китебим]]

Türkçede “kitap → kitabım, köpek → köpeğim” deriz. Kırgızcada da sert п ve к, ünlüyle başlayan bir ek alınca yumuşar: п → б, к → г. Türkçeden farkı şu: Kırgızcada к, ğ değil, duyulan bir г olur ve yazıda da г ile gösterilir.

Kırgızca	Okunuş	Menin…	Okunuş	Türkçe
китеп	kitep	китебим	kitebim	kitabım
мышык	mışık	мышыгым	mışıgım	kedim
тамак	tamak	тамагым	tamagım	yemeğim
жүрөк	cürök	жүрөгүм	cürögüm	yüreğim
кулак	kulak	кулагым	kulagım	kulağım

Buna karşılık т çoğu zaman yumuşamaz: ат → атым (adım; atım), ит → итим (köpeğim), дос → досум. Türkçede “ad → adım” ile “at → atım” ayrı sözlerdir; Kırgızcada ikisi de атtır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: yazıda yumuşamayı unutmak ya da Türkçedeki ünlüyü kullanmak. мышыкым ✗ → мышыгым ✓; китабым ✗ → китебим ✓ (Kırgızca sözde е vardır, ek de ince olur).

Sahiplik zamirleri: [[менин]], [[сенин]], [[сиздин]], [[анын]]

Türkçedeki “benim, senin, sizin, onun” Kırgızcada менин, сенин, сиздин, анынdır. Türkçede olduğu gibi zamir isteğe bağlıdır; vurgu yapmak istemiyorsak sadece iyelik eki yeter: Менин апам мугалим. = Апам мугалим. = (Benim) annem öğretmen.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe	Örnek
менин	menin	benim	менин атам (benim babam)
сенин	senin	senin	сенин иниң (senin erkek kardeşin)
сиздин	sizdin	sizin	сиздин үй-бүлөңүз (sizin aileniz)
анын	anın	onun	анын аты (onun adı)

💡 Çoğul kişilerin zamirleri de aynı mantıkla kurulur: биздин (bizim), силердин (sizin, samimi), алардын (onların). Bu kişilerin iyelik eklerini ileride öğreneceğiz; şimdilik биздин үй (bizim ev) gibi kalıpları tanımanız yeter.

⚠️ Türklerin tipik hatası: zamiri kullanıp ismin iyelik ekini unutmak. Türkçede “benim anne” demeyiz; Kırgızcada da менин апа ✗ → менин апам ✓. Bir de Türkçe biçimleri kopyalamak: бенин ✗ → менин ✓, онун ✗ → анын ✓.

Sahip olmak: [[бар]] / [[жок]]

Bu konu bir Türk için çok kolaydır: Kırgızca, sahip olmayı Türkçe ile tamamen aynı yapıyla anlatır. “Benim bir kedim var” = Менин бир мышыгым бар. “Çocuğum yok” = Балам жок. Soru eki бар ve жокa eklenir: барбы? (var mı?), жокпу? (yok mu?).

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
Менин иним бар.	Menin inim bar.	Erkek kardeşim var.
Менин эжем жок.	Menin ecem cok.	Ablam yok.
Сенин мышыгың барбы?	Senin mışıgıñ barbı?	Kedin var mı?
Сиздин балаңыз барбы?	Sizdin balañız barbı?	Çocuğunuz var mı?
Анын бир тууганы жокпу?	Anın bir tuuganı cokpu?	Onun kardeşi yok mu?
Ооба, бар. / Жок.	Ooba, bar. / Cok.	Evet, var. / Hayır, yok.

Sayıdan sonra isim tekil kalır, tıpkı Türkçedeki gibi: Менин эки балам бар. (İki çocuğum var.), Анын үч эжеси бар. (Onun üç ablası var.)

💡 жок sözünün iki görevi vardır: kısa cevap olarak “hayır” (Жок, рахмат.) ve yüklem olarak “yok” (Балам жок.). Bu yüzden Жок, жок. cevabı “Hayır, yok.” demektir.

⚠️ Türklerin tipik hatası: “yok” anlamında эмес kullanmak. Менин иним эмес. ✗ “erkek kardeşim yok” demek değildir; “(o) benim kardeşim değil” anlamına gelir. Doğrusu Менин иним жок. ✓ Sayıdan sonra çoğul da yanlıştır: эки балдарым бар ✗ → эки балам бар ✓.

Akrabalık sözleri ve hitap

Kırgızcada kardeş sözleri Türkçeden daha ayrıntılıdır: yaş ve bazen konuşanın cinsiyeti önemlidir. Büyük kardeşler için байке (ağabey) ve эже (abla) denir. Küçük erkek kardeş herkes için иниdir. Küçük kız kardeş ise bir erkek için карындаш, bir kadın için сиңдиdir.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe	Kim için?
байке	bayke	ağabey	herkes
эже	ece	abla	herkes
ини	ini	küçük erkek kardeş	herkes
карындаш	karındaş	küçük kız kardeş	erkek konuşan
сиңди	siñdi	küçük kız kardeş	kadın konuşan
бир тууган	bir tuugan	kardeş (genel)	herkes

Мен Азаматмын. Менин карындашым бар. — Ben Azamat. Küçük bir kız kardeşim var.
Мен Айгериммин. Менин сиңдим бар. — Ben Aygerim. Küçük bir kız kardeşim var.

💡 Akrabalık sözleri hitap olarak da çok kullanılır. Yabancı bir büyüğe байке ya da эже demek saygılıdır; büyükler gençlere sevgiyle иним (kardeşim, oğlum) ya da карындашым / кызым der. Kırgız kültüründe aile ve akrabalık bağları çok güçlüdür; tanıştığınızda size ailenizi sormaları bir ilgi ve saygı işaretidir.

⚠️ Türklerin tipik hatası: карындашı Türkçe “kardeş” sanmak. карындаш yalnızca bir erkeğin küçük kız kardeşidir. Genel olarak “kardeşim var mı?” diye sormak için бир тууганыңыз барбы? ✓ deyin; bir kadın küçük kız kardeşinden söz ederken карындашым ✗ değil, сиңдим ✓ der.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →