A1 · Ünite 6: Nerede? (Кайда?)

Bulunma hâli -да/-де/-та/-те · кайда? · yer adları

Metin: Сен кайдасың?

Bişkek'te çalışan Mehmet, Kırgız arkadaşı Aygerim'i telefonla arıyor. İkisi de birbirine nerede olduğunu soruyor. Metinde [[базарда]], [[жумуштамын]], [[Караколдо]], [[Түркияда]] gibi bulunma hâli biçimlerine dikkat edin.

Мехмет: Алло, Айгерим! Салам! Сен кайдасың?
Alo, Aygerim! Selam! Neredesin?

Айгерим: Салам, Мехмет! Мен азыр базардамын.
Selam, Mehmet! Ben şimdi pazardayım.

Мехмет: Кайсы базарда? Ош базарындабы?
Hangi pazarda? Oş Pazarı'nda mı?

Айгерим: Ооба, Ош базарындамын. Мында баары бар: жемиш, эт, нан.
Evet, Oş Pazarı'ndayım. Burada her şey var: meyve, et, ekmek.

Айгерим: Ал эми сен кайдасың? Үйдөсүңбү?
Peki sen neredesin? Evde misin?

Мехмет: Жок, мен үйдө эмесмин. Жумуштамын.
Hayır, evde değilim. İşteyim.

Айгерим: Азамат кайда? Ал да жумуштабы?
Azamat nerede? O da işte mi?

Мехмет: Жок, Азамат бүгүн жумушта жок. Ал Караколдо.
Hayır, Azamat bugün işte yok. O Karakol'da.

Айгерим: Караколдо? Эмне үчүн?
Karakol'da mı? Neden?

Мехмет: Анын апасы Караколдо жашайт.
Annesi Karakol'da yaşıyor.

Айгерим: Ал эми Асель кайда? Бишкектеби?
Peki Asel nerede? Bişkek'te mi?

Мехмет: Жок, Асель азыр Түркияда, Стамбулда.
Hayır, Asel şimdi Türkiye'de, İstanbul'da.

Айгерим: Сонун! Мехмет, сенин китебиң менде. Кечинде үйдөсүңбү?
Harika! Mehmet, kitabın bende. Akşam evde misin?

Мехмет: Ооба, кечинде үйдөмүн. Рахмат! Көрүшкөнчө!
Evet, akşam evdeyim. Teşekkürler! Görüşürüz!

Dilbilgisi

Bulunma hâli: [[-да / -де / -до / -дө]]

Türkçede “evde, okulda, şehirde” derken kullandığınız bulunma hâli Kırgızcada da vardır ve neredeyse aynı çalışır. Fark, önceki ünitede öğrendiğiniz dörtlü uyumdadır: Türkçede ek iki biçimlidir (-da/-de), Kırgızcada dört: -да, -де, -до, -дө. Yuvarlak ünlüden sonra ek de yuvarlaklaşır.

Kırgızca	Son ünlü	Ek	Türkçe
шаарда, базарда, айылда, сууда	а, ы, у	-да	şehirde, pazarda, köyde, suda
кафеде, Измирде	е, и	-де	kafede, İzmir'de
тоодо, Караколдо	о	-до	dağda, Karakol'da
үйдө, көлдө, көчөдө, бөлмөдө, дүкөндө	ө, ү	-дө	evde, gölde, sokakta, odada, dükkânda

Ünlüyle ve tonlu ünsüzle (л, м, н, ң, р, й, з, ж, б, г, д) biten sözlerde ek д ile başlar. Türkçede olduğu gibi: “evde, şehirde”.

Мен үйдөмүн. — Ben evdeyim.
Айгерим базарда. — Aygerim pazarda.
Балдар көчөдө. — Çocuklar sokakta.
Апам ашканада. — Annem mutfakta.

💡 Uzun ünlüler kısalar gibi davranır: тоо → тоодо, суу → сууда, шаар → шаарда. Ve hatırlayın: у'dan sonra geniş ek а olur: сууда ✓, суудо ✗.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “evde, gölde” alışkanlığıyla yuvarlak ünlüden sonra -де yazmak. үйде ✗ → үйдө ✓; көлде ✗ → көлдө ✓; тоода ✗ → тоодо ✓; бөлмөде ✗ → бөлмөдө ✓.

Sert ünsüzden sonra: [[-та / -те / -то / -тө]]

Türkçede “kitapta, okulda” deriz: sert ünsüzden sonra ek t ile başlar. Kırgızcada da aynısı geçerlidir. к, п, с, т, ч, ш (ve Rusça alıntılarda ф, х) ile biten sözler -та / -те / -то / -тө alır.

Kırgızca	Son ses	Ek	Türkçe
жумушта, банкта, паркта	ш, к	-та	işte, bankada, parkta
мектепте, иште, Бишкекте, университетте	п, ш, к, т	-те	okulda, işte, Bişkek'te, üniversitede
Ошто, Токмокто	ш, к	-то	Oş'ta, Tokmok'ta
сүрөттө	т	-тө	fotoğrafta

Мехмет жумушта. — Mehmet işte.
Балдар мектепте. — Çocuklar okulda.
Биз Оштобуз. — Biz Oş'tayız.
Акча банкта. — Para bankada.

💡 Türkçede “Bişkek'te” derken yaptığınız seçim (sert k → t) Kırgızcada da aynıdır. Size yeni olan tek şey yine yuvarlaklıktır: Ош → Ошто, çünkü о'dan sonra ek о olur.

⚠️ Türklerin tipik hatası: sert ünsüzden sonra д yazmak ya da yuvarlaklığı unutmak. мектепде ✗ → мектепте ✓; банкда ✗ → банкта ✓; Ошта ✗ → Ошто ✓; Токмокта ✗ → Токмокто ✓.

[[Кайда?]] — Nerede? Bulunma hâli ve ek-fiil

кайда “nerede” demektir. Cevapta bulunma hâlindeki sözün arkasına, tanışma ünitesinde öğrendiğiniz ek-fiil gelir: үйдө + -мүн → үйдөмүн (evdeyim). Türkçedeki “ev-de-yim” yapısıyla birebir aynıdır.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
Мен үйдөмүн.	Men üydömün.	Ben evdeyim.
Сен кайдасың? — Сен базардасыңбы?	Sen kaydasıñ? — Sen bazardasıñbı?	Neredesin? — Pazarda mısın?
Сиз кайдасыз?	Siz kaydasız?	Siz neredesiniz?
Ал жумушта.	Al cumuşta.	O işte.
Биз мектептебиз.	Biz mekteptebiz.	Biz okuldayız.
Силер кайдасыңар?	Siler kaydasıñar?	Siz (sen'in çoğulu) neredesiniz?
Алар Ысык-Көлдө.	Alar Isık-Köldö.	Onlar Issık-Göl'de.

Olumsuzda iki yol vardır. эмес “değil” demektir: Мен үйдө эмесмин. (Evde değilim.). Birinin bir yerde bulunmadığını söylemek için ise Türkçedeki gibi жок (yok) kullanılır: Азамат жумушта жок. (Azamat işte yok.).

Атаң үйдөбү? — Жок, ал үйдө жок. — Baban evde mi? — Hayır, evde yok.
Сен жумуштасыңбы? — Ооба, жумуштамын. — İşte misin? — Evet, işteyim.
Биз базарда эмеспиз, дүкөндөбүз. — Biz pazarda değiliz, dükkândayız.

💡 кайда Türkçenin hem “nerede” hem “nereye” sorusunu karşılar: Сен кайдасың? (Neredesin?) ama Кайда барасың? (Nereye gidiyorsun?). Hangisi olduğunu fiil gösterir. “Nereden” ise кайданdır; yönelme ve çıkma hâllerini sonraki ünitede öğreneceğiz.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe “nerede” sözüne benzetip кайдада ✗ ya da нереде ✗ demek. Soru sözcüğü yalnızca кайдаdır; ek-fiil doğrudan arkasına gelir: кайдасың ✓, кайдасыз ✓. Soru ekinin yeri de Türkçedeki gibidir: үйдөсүңбү? ✓ (ev-de-misin), үйдөбүсүң ✗.

Yer adları: [[Бишкекте]], [[Ошто]], [[Стамбулда]]

Şehir, ülke ve göl adları da aynı kurala uyar. Ek, adın son ünlüsüne ve son sesine bakar. Kırgızca yazımda özel isimle ek arasına kesme işareti konmaz: Türkçe “Bişkek'te” ama Kırgızca Бишкекте.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
Бишкекте	Bişkekte	Bişkek'te
Ошто	Oşto	Oş'ta
Караколдо	Karakoldo	Karakol'da
Нарында	Narında	Narın'da
Таласта	Talasta	Talas'ta
Чолпон-Атада	Çolpon-Atada	Çolpon-Ata'da
Ысык-Көлдө	Isık-Köldö	Issık-Göl'de
Кыргызстанда	Kırgızstanda	Kırgızistan'da
Түркияда	Türkiyada	Türkiye'de
Анкарада, Стамбулда, Измирде	Ankarada, Stambulda, Izmirde	Ankara'da, İstanbul'da, İzmir'de

Dikkat: Kırgızca Түркия sözü я ile biter ve bu harf kalın ünlü (ya) sayılır: Түркияда (Türkiye'de değil, “Türkiyada”). Ülke adları da böyledir: Казакстанда, Кыргызстанда.

Мен Бишкекте жашайм. — Ben Bişkek'te yaşıyorum.
Менин үй-бүлөм Түркияда. — Ailem Türkiye'de.
Чолпон-Ата Ысык-Көлдө. — Çolpon-Ata Issık-Göl'de (kıyısında).

💡 İyelikli sözlerde bulunma eki iyelik ekinin arkasına gelir: менин үйүм → үйүмдө (evimde). Üçüncü kişi iyeliğinden sonra Türkçedeki gibi araya н girer: анын үйү → үйүндө (evinde), Ош базары → Ош базарында. Türkçe “ev-i-n-de” ile aynı mantık.

⚠️ Türklerin tipik hatası 1: Türkçe yazım alışkanlığıyla kesme işareti koymak: Бишкек'те ✗ → Бишкекте ✓. Türklerin tipik hatası 2: Türkçe “Türkiye'de” biçimine bakıp Түркияде ✗ yazmak; doğrusu Түркияда ✓.

Burada, orada; bende, sende

Yer gösteren sözler de bulunma hâlinin kendisidir. “Burada” için iki yaygın söz vardır: мында ve бул жерде (bu yerde). “Orada” ал жерде ya da ошол жерде, “şurada, ötede” тигил жердеdir.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
мында / бул жерде	mında / bul cerde	burada
ал жерде / ошол жерде	al cerde / oşol cerde	orada
тигил жерде	tigil cerde	şurada, ötede
кайсы жерде?	kaysı cerde	hangi yerde?

Şahıs zamirleri de bulunma eki alır ve Türkçedeki gibi “sahiplik” anlatır: менде (bende), сенде (sende), сизде (sizde), анда (onda), бизде (bizde), силерде (sizde, çoğul), аларда (onlarda). бар ve жок ile birlikte “bende … var/yok” denir.

Китеп менде. — Kitap bende.
Сенде калем барбы? — Sende kalem var mı?
Менде акча жок. — Bende para yok.
Мында баары бар. — Burada her şey var.

💡 анда iki anlamlıdır: “onda” ve “o zaman”. Анда эртең көрүшөбүз. — O zaman yarın görüşürüz. Bağlam hangisi olduğunu hemen gösterir.

⚠️ Türklerin tipik hatası: мында sözünü Türkçe “bunda” sanmak ve бунда ✗ demek. Kırgızcada “burada” мында ✓ ya da бул жерде ✓ olur. Ayrıca “orada” için Türkçe kökü düşünüp орада ✗ demeyin: ал жерде ✓.

[[-дагы / -деги]]: “-daki, -deki”

Türkçede “göldeki su, Bişkek'teki ev” derken bulunma ekine “-ki” ekleriz. Kırgızcada bunun karşılığı -дагы ekidir. Bu ek de dört biçimlidir ve ilk ünsüzü yine д / т diye değişir. Türkçedeki “-ki” uyuma girmezken Kırgızcadaki ek tamamen uyuma girer.

Kırgızca	Ek	Türkçe
шаардагы, базардагы, суудагы	-дагы	şehirdeki, pazardaki, sudaki
Бишкектеги, мектептеги	-теги	Bişkek'teki, okuldaki
тоодогу, Оштогу	-догу / -тогу	dağdaki, Oş'taki
көлдөгү, үйдөгү	-дөгү	göldeki, evdeki

көлдөгү суу — göldeki su
Бишкектеги үйүм — Bişkek'teki evim
Оштогу базар — Oş'taki pazar
мектептеги мугалимдер — okuldaki öğretmenler

💡 Bu ek sıfat gibi çalışır ve ismin önüne gelir, tıpkı Türkçede olduğu gibi: тоодогу айыл — dağdaki köy.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe “-ki” ekini olduğu gibi eklemek: көлдөки ✗, Бишкектеки ✗. Doğrusu көлдөгү ✓, Бишкектеги ✓. Ekin ünlüleri de sözün ünlüsüne uyar: тоодогу ✓ (тоодагы ✗).

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →