A1 · Ünite 8: Ne yapıyorsun? (Эмне кылып жатасың?)

Şimdiki zaman -ып жатат (-yor) · şahıs ekleri

Metin: Эмне кылып жатасың?

Akşamüstü. Mehmet işyerinden Kırgız eşi Aygül'ü arıyor ve evde herkesin ne yaptığını soruyor. Metinde [[-ып жатат]] yapısına ([[бышырып жатам]], [[окуп жатат]], [[даярдап жатат]]) ve olumsuz [[ичпей жатам]] biçimine dikkat edin.

Мехмет: Алло, Айгүл! Салам! Эмне кылып жатасың?
Alo, Aygül! Selam! Ne yapıyorsun?

Айгүл: Салам, Мехмет! Мен ашканада тамак бышырып жатам.
Selam, Mehmet! Mutfakta yemek pişiriyorum.

Мехмет: Эмне бышырып жатасың?
Ne pişiriyorsun?

Айгүл: Палоо бышырып жатам. Сен эмне кылып жатасың? Чай ичип жатасыңбы?
Pilav pişiriyorum. Sen ne yapıyorsun? Çay mı içiyorsun?

Мехмет: Жок, чай ичпей жатам. Компьютерде иштеп жатам.
Hayır, çay içmiyorum. Bilgisayarda çalışıyorum.

Айгүл: Сен бүгүн көп иштеп жатасың!
Bugün çok çalışıyorsun!

Мехмет: Ооба. Балдар эмне кылып жатышат?
Evet. Çocuklar ne yapıyorlar?

Айгүл: Эмир сабак даярдап жатат. Ал эми Айзада китеп окуп жатат.
Emir ders hazırlıyor. Ayzada ise kitap okuyor.

Мехмет: Апаң кайда? Ал да үйдөбү?
Annen nerede? O da evde mi?

Айгүл: Ооба, апам бөлмөдө. Ал азыр уктап жатат.
Evet, annem odada. Şimdi uyuyor.

Мехмет: Сыртта жамгыр жаап жатабы?
Dışarıda yağmur yağıyor mu?

Айгүл: Ооба, катуу жамгыр жаап жатат.
Evet, şiddetli yağmur yağıyor.

Мехмет: Макул. Мен азыр келе жатам!
Tamam. Ben şimdi geliyorum (yoldayım)!

Айгүл: Жакшы, биз күтүп жатабыз!
Güzel, bekliyoruz!

Dilbilgisi

Şimdiki zaman: [[-ып жатат]] = -yor

Türkçede şimdiki zaman tek bir ekle yapılır: yazıyorum. Kırgızcada ise iki parça vardır: fiile zarf-fiil eki -ып gelir, arkasından yardımcı fiil жат- ve şahıs eki eklenir: жаз + -ып + жат + -ам → жазып жатам (yazıyorum).

жат- aslında Türkçedeki “yatmak” fiilidir (y → ж). Yapıyı kelimesi kelimesine Türkçeye aktarırsanız “yazıp yatıyorum” gibi bir şey çıkar; ama Kırgızcada жат- burada “yatmak” anlamını tamamen yitirmiştir ve yalnızca “şu anda süren iş” anlatır.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
Мен жазып жатам.	Men cazıp catam.	Yazıyorum.
Сен окуп жатасың.	Sen okup catasıñ.	Okuyorsun.
Ал иштеп жатат.	Al iştep catat.	Çalışıyor.
Биз тамак жеп жатабыз.	Biz tamak cep catabız.	Yemek yiyoruz.

💡 Türkçedeki “-ıp” zarf-fiil ekini zaten biliyorsunuz: “yazıp gitti, gelip gördü”. Kırgızca -ып aynı ektir. Yani şimdiki zamanın birinci parçası size tanıdıktır; tek yenilik arkasından gelen жат-tır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe “-yor” ekini Kırgızcaya taşımak ya da жат-ı unutmak. жазыйорум ✗, мен жазып ✗ (yarım kalmış cümle) → Мен жазып жатам. ✓. İki parça da her zaman gereklidir.

Zarf-fiil eki: [[-ып / -ип / -уп / -үп]] ve [[-п]]

Fiil kökü ünsüzle bitiyorsa ek dar ünlülüdür ve Türkçedeki büyük ünlü uyumuyla aynı dört biçime girer: -ып, -ип, -уп, -үп. Fiil kökü ünlüyle bitiyorsa yalnızca -п eklenir.

Fiil kökü	Zarf-fiil	Şimdiki zaman (o)	Türkçe
жаз-	жазып	жазып жатат	yazıyor
кел-	келип	келип жатат	geliyor
тур-	туруп	туруп жатат	kalkıyor
көр-	көрүп	көрүп жатат	görüyor, izliyor
оку-	окуп	окуп жатат	okuyor
иште-	иштеп	иштеп жатат	çalışıyor
ойно-	ойноп	ойноп жатат	oynuyor
сүйлө-	сүйлөп	сүйлөп жатат	konuşuyor
же-	жеп	жеп жатат	yiyor

💡 Ünsüzle biten köklerde seçim Türkçedeki gibidir: “yazıp, gelip, durup, görüp”. Ünlüyle biten köklerde Kırgızca Türkçeden daha kısadır: Türkçe “okuyup”, Kırgızca окуп; Türkçe “işleyip”, Kırgızca иштеп. Araya kaynaştırma sesi girmez.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki kaynaştırma й'sini eklemek ya da ünlüden sonra fazladan ünlü yazmak. окуйуп ✗, окуюп ✗ → окуп ✓; иштейип ✗ → иштеп ✓; жеип ✗ → жеп ✓. Ünsüzden sonra da uyuma dikkat: көрып ✗ → көрүп ✓.

Şahıs ekleri: [[жатам, жатасың, жатат…]]

Şahıs eki her zaman жат-a gelir. жат- kalın ünlülü olduğu için şahıs ekleri hiç değişmez: fiil ince olsa da келип жатам denir, келип жатем değil. Bu, Türkçedeki “-yor”un hiç değişmemesine benzer: “geliyorum, yazıyorum”.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
Мен окуп жатам.	Men okup catam.	Ben okuyorum.
Сен окуп жатасың.	Sen okup catasıñ.	Sen okuyorsun.
Сиз окуп жатасыз.	Siz okup catasız.	Siz okuyorsunuz (kibar).
Ал окуп жатат.	Al okup catat.	O okuyor.
Биз окуп жатабыз.	Biz okup catabız.	Biz okuyoruz.
Силер окуп жатасыңар.	Siler okup catasıñar.	Siz okuyorsunuz (arkadaşlar).
Сиздер окуп жатасыздар.	Sizder okup catasızdar.	Siz okuyorsunuz (kibar, çoğul).
Алар окуп жатышат.	Alar okup catışat.	Onlar okuyorlar.

Ekleri Türkçeyle karşılaştırın: -м = -m (okuyorum), -сың = -sun, -сыз = -sunuz, -быз = -uz. Üçüncü kişide -т vardır: жатат. İnsanlardan söz ederken “onlar” için жатышат kullanılır.

💡 Zamir çoğu zaman düşer, tıpkı Türkçedeki gibi: Окуп жатам. — Okuyorum. Şahsı ek zaten gösterir.

⚠️ Türklerin tipik hatası: şahıs ekini fiilin ünlüsüne uydurmak. көрүп жатөм ✗, келип жатем ✗ → көрүп жатам ✓, келип жатам ✓. Bir de “onlar” için жатат demek: Балдар ойноп жатат konuşmada duyulsa da doğrusu Балдар ойноп жатышат. ✓

Soru: [[Эмне кылып жатасың?]]

“Ne yapıyorsun?” sorusu Kırgızcada Эмне кылып жатасың? dır: эмне (ne) + кыл- (yapmak, kılmak) + -ып жатасың. Evet/hayır sorularında soru eki -бы, Türkçedeki gibi şahıs ekinden sonra gelir: жатасың + -бы → жатасыңбы?

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
Эмне кылып жатасың?	Emne kılıp catasıñ?	Ne yapıyorsun?
Эмне кылып жатасыз?	Emne kılıp catasız?	Ne yapıyorsunuz?
Чай ичип жатасыңбы?	Çay içip catasıñbı?	Çay mı içiyorsun?
Ал уктап жатабы?	Al uktap catabı?	O uyuyor mu?
Балдар ойноп жатышабы?	Baldar oynop catışabı?	Çocuklar oynuyor mu?
Кайда бара жатасың?	Kayda bara catasıñ?	Nereye gidiyorsun?

Üçüncü kişide soru ekinden önce т düşer: жатат → жатабы?, жатышат → жатышабы?

💡 Türkçede “Çay mı içiyorsun?” diyerek soru ekini vurgulanan söze bağlayabilirsiniz. Kırgızcada başlangıçta soru ekini hep yüklemin sonuna koyun: Чай ичип жатасыңбы? Bu her durumda doğrudur.

⚠️ Türklerin tipik hatası: 3. kişide т'yi korumak: жататпы? ✗ → жатабы? ✓. Bir de soru ekini Türkçedeki gibi ayrı yazmak: жатасың бы? ✗ → жатасыңбы? ✓ (Kırgızcada bitişik yazılır).

Olumsuz: [[-бай / -пай жатат]]

Olumsuz şimdiki zamanda zarf-fiil eki -ып yerine olumsuz zarf-fiil eki -бай gelir: жаз + -бай + жатам → жазбай жатам (yazmıyorum). Ek dört biçimlidir (-бай / -бей / -бой / -бөй) ve sert ünsüzden sonra б yerine п olur (-пай / -пей / -пой / -пөй).

Fiil	Olumlu	Olumsuz	Türkçe
оку-	окуп жатам	окубай жатам	okumuyorum
иште-	иштеп жатам	иштебей жатам	çalışmıyorum
ойно-	ойноп жатат	ойнобой жатат	oynamıyor
көр-	көрүп жатабыз	көрбөй жатабыз	izlemiyoruz
ич-	ичип жатам	ичпей жатам	içmiyorum
күт-	күтүп жатасың	күтпөй жатасың	beklemiyorsun
укта-	уктап жатат	уктабай жатат	uyumuyor

Жок, мен чай ичпей жатам. — Hayır, çay içmiyorum.
Ал телевизор көрбөй жатат, китеп окуп жатат. — Televizyon izlemiyor, kitap okuyor.

💡 Konuşmada окуп жаткан жокмун (okumuyorum) biçimini de duyacaksınız; anlamı aynıdır. Başlangıç için -бай жатам yapısı yeterlidir.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe olumsuzluk eki “-ma/-me”yi kullanmak. ичмей жатам ✗, ичмейип жатам ✗ → ичпей жатам ✓; окумай жатам ✗ → окубай жатам ✓. Yuvarlak köklerde uyuma dikkat: көрбей ✗ → көрбөй ✓.

Kullanım: şu an, bu günlerde, hava ve yolda

-ып жатат Türkçedeki “-yor” gibi hem şu anda süren işi hem de bu günlerde süren durumu anlatır: Мен азыр тамак жеп жатам. (Şu an yemek yiyorum.) — Мен Бишкекте иштеп жатам. (Bişkek'te çalışıyorum, bu sıralar). Hava durumu da böyle anlatılır: жамгыр жаап жатат (yağmur yağıyor), кар жаап жатат (kar yağıyor).

Hareket fiilleri бар- (gitmek) ve кел- (gelmek) ile “yoldayım” anlamında genellikle başka bir zarf-fiil (-а / -е) kullanılır: бара жатам (gidiyorum), келе жатам (geliyorum). Bunları şimdilik kalıp olarak öğrenin.

Мен кыргыз тилин үйрөнүп жатам. — Kırgızca öğreniyorum.
Сыртта кар жаап жатат. — Dışarıda kar yağıyor.
Мен үйгө бара жатам. — Eve gidiyorum.
Азамат келе жатат. — Azamat geliyor (yolda).

💡 Bişkek'te hızlı konuşmada жатат sık sık атат diye kısalır: Эмне кылып атасың? Bunu duyduğunuzda tanıyın, ama yazarken her zaman жатасың yazın.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “her gün çalışıyorum” gibi alışkanlık anlamını -ып жатат ile vermek. Kırgızcada düzenli alışkanlık için geniş zaman kullanılır: Мен күн сайын иштейм. (Her gün çalışırım.) Bu zamanı ileride öğreneceğiz; -ып жатат ise şu an ve bu günlerdeki süren iş içindir.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →