A1 · Ünite 9: Nereye? Nereden? (Кайда? Кайдан?)

Yönelme -га/-ка/-го/-гө ve çıkma -дан/-тан hâlleri

Metin: Кайда бара жатасың?

Cumartesi sabahı. Mehmet apartmanın önünde Kırgız komşusu Azamat ile karşılaşıyor. Azamat ertesi gün ailesiyle Issık-Göl'e gidecek ve Mehmet'i de davet ediyor. Metinde [[-га]] (yönelme) ve [[-дан]] (çıkma) eklerinin biçimlerine dikkat edin: [[базарга]], [[жумуштан]], [[Ысык-Көлгө]], [[Бишкектен]].

Азамат: Салам, Мехмет! Кайда бара жатасың?
Selam, Mehmet! Nereye gidiyorsun?

Мехмет: Салам, Азамат! Базарга бара жатам. Сен кайдан келе жатасың?
Selam, Azamat! Pazara gidiyorum. Sen nereden geliyorsun?

Азамат: Мен жумуштан келе жатам. Эртең биз Ысык-Көлгө барабыз.
İşten geliyorum. Yarın Issık-Göl'e gidiyoruz.

Мехмет: Ой, сонун! Кайсы жакка?
Aa, harika! Hangi tarafa?

Азамат: Чолпон-Атага. Сен да биз менен жүр!
Çolpon-Ata'ya. Sen de bizimle gel!

Мехмет: Рахмат! Бишкектен Чолпон-Атага чейин алыспы?
Teşekkürler! Bişkek'ten Çolpon-Ata'ya kadar uzak mı?

Азамат: Анча алыс эмес. Машина менен төрт саат.
Çok uzak değil. Arabayla dört saat.

Азамат: Айтмакчы, Мехмет, сен кайдансың? Стамбулданбы?
Bu arada Mehmet, sen nerelisin? İstanbul'dan mı?

Мехмет: Жок, мен Измирденмин. Измирде деңиз бар, ал эми Бишкекте тоолор бар!
Hayır, ben İzmirliyim. İzmir'de deniz var, Bişkek'te ise dağlar var!

Азамат: Ысык-Көл да деңиз сыяктуу чоң. Сага жагат!
Issık-Göl de deniz gibi büyük. Hoşuna gidecek!

Мехмет: Макул, мен да барам! Саат канчада үйдөн чыгабыз?
Tamam, ben de geliyorum! Saat kaçta evden çıkıyoruz?

Азамат: Саат жетиде. Эртең менен бизге кел, андан кийин бирге жөнөйбүз.
Saat yedide. Sabah bize gel, ondan sonra beraber yola çıkarız.

Мехмет: Жакшы. Азыр базардан нан жана жемиш алам. Эртең көрүшкөнчө!
Güzel. Şimdi pazardan ekmek ve meyve alıyorum. Yarın görüşmek üzere!

Азамат: Көрүшкөнчө! Жолуң болсун!
Görüşürüz! Yolun açık olsun!

Dilbilgisi

Yönelme hâli: [[-га / -ка]] (nereye? kime?)

Türkçedeki “-a/-e” (eve, okula, Ankara'ya) Kırgızcada yönelme hâli ekiyle karşılanır. Görev tamamen aynıdır: gidilen yeri, verilen ya da söylenen kişiyi gösterir. Biçim ise farklıdır: Kırgızca ek bir ünsüzle başlar: -га. Ünlüyle biten sözlerde Türkçedeki gibi kaynaştırma “y”si yoktur: Ankara'ya → Анкарага, çocuğa → балага.

Ekin ilk ünsüzü sözün sonuna göre seçilir: ünlüden ve ötümlü ünsüzden (л, м, н, ң, р, й, з, ж…) sonra г, ötümsüz (sert) ünsüzden (к, п, с, т, ч, ш…) sonra к. Ünlüsü dörtlü uyuma uyar: а, ы, у → а · о → о · е, и → е · ө, ү → ө.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe	Neden?
базарга	bazarga	pazara	а + р → -га
Нарынга	Narınga	Narın'a	ы + н → -га
сууга	suuga	suya	у → -га (!)
тоого	toogo	dağa	о → -го
Караколго	Karakolgo	Karakol'a	о + л → -го
кафеге	kafege	kafeye	е → -ге
үйгө	üygö	eve	ү + й → -гө
Ысык-Көлгө	Isık-Kölgö	Issık-Göl'e	ө + л → -гө
жумушка	cumuşka	işe	у + sert ш → -ка
Ошко	Oşko	Oş'a	о + sert ш → -ко
Бишкекке	Bişkekke	Bişkek'e	е + sert к → -ке
мектепке	mektepke	okula	е + sert п → -ке
Түркияга	Türkiyaga	Türkiye'ye	а → -га

💡 Ek sert ünsüzle başladığı için kök değişmez: Türkçede “mektep → mektebe” olur, Kırgızcada ise мектеп → мектепке, китеп → китепке. Kırgızcada özel adlara ek kesme işaretsiz bitişik yazılır: Бишкекке, Ошко, Айгеримге.

Мен жумушка бара жатам. — İşe gidiyorum.
Эртең Ошко барабыз. — Yarın Oş'a gidiyoruz.
Бишкекке кош келиңиз! — Bişkek'e hoş geldiniz!
Айгеримге телефон чал. — Aygerim'i (telefonla) ara.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki gibi ünlü ekle yazmak ya da kesme işareti koymak. Бишкеке ✗ Бишкек'ке ✗ → Бишкекке ✓ · Анкарая ✗ → Анкарага ✓ · үйге gibi düz ünlü de yanlıştır: үйге ✗ → үйгө ✓, тоога ✗ → тоого ✓. Bir de “telefon etmek”: Türkçede “Aygerim'i aradım” deriz, Kırgızcada kişi yönelme hâlinde olur: Айгеримге телефон чалдым ✓.

Çıkma hâli: [[-дан / -тан]] (nereden? kimden?)

Türkçedeki “-dan/-den/-tan/-ten” ekiyle Kırgızca çıkma hâli neredeyse aynıdır: başlangıç noktasını, kaynağı gösterir. Ünsüz değişimi de Türkçedeki gibidir: ünlüden ve ötümlü ünsüzden sonra д, sert ünsüzden sonra т. Tek yenilik yine dörtlü ünlü uyumudur: -дан, -дон, -ден, -дөн · -тан, -тон, -тен, -төн.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe	Neden?
шаардан	şaardan	şehirden	а → -дан
Нарындан	Narından	Narın'dan	ы → -дан
тоодон	toodon	dağdan	о → -дон
Түркиядан	Türkiyadan	Türkiye'den	а → -дан (!)
Измирден	İzmirden	İzmir'den	и → -ден
үйдөн	üydön	evden	ү → -дөн
көлдөн	köldön	gölden	ө → -дөн
жумуштан	cumuştan	işten	у + sert ш → -тан
Оштон	Oştan	Oş'tan	о + sert ш → -тон
Бишкектен	Bişkekten	Bişkek'ten	е + sert к → -тен
аэропорттон	aeroportton	havalimanından	о + sert т → -тон

💡 Түркиядан neden -ден değil? Kırgızcada ek, sözün son ünlüsüne bakar: Түркияnın son ünlüsü аdır (ya). Türkçede “Türkiye'den” deriz, çünkü Türkçe biçim e ile biter. Aynı şekilde: Россия → Россиядан, Корея → Кореядан.

Мен жумуштан келе жатам. — İşten geliyorum.
Автобус Оштон келет. — Otobüs Oş'tan geliyor.
Базардан нан алам. — Pazardan ekmek alıyorum.
Үйдөн саат сегизде чыгам. — Evden saat sekizde çıkarım.

⚠️ Türklerin tipik hatası: yuvarlak ünlüden sonra eki Türkçedeki gibi düz yazmak. тоодан ✗ → тоодон ✓ · үйден ✗ → үйдөн ✓ · Ошдан ✗ Оштан ✗ → Оштон ✓ (sert ш'den sonra т, о'dan sonra о). Ama у ve ыdan sonra ek а ile kalır: жумуштан ✓, жумуштон ✗.

Soru sözleri: [[кайда?]] [[кайдан?]] [[кимге?]] [[кимден?]]

Türkçede “nerede?” ve “nereye?” ayrı sözlerdir. Kırgızcada ikisi için de кайда? kullanılır; fiil anlamı belirler: Кайда жашайсың? (Nerede yaşıyorsun?) · Кайда барасың? (Nereye gidiyorsun?). “Nereden?” ise кайдан?dır. Kişiler için ким sözüne hâl eki eklenir: кимге? (kime?), кимден? (kimden?).

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
Кайда барасыз?	kayda barasız	Nereye gidiyorsunuz?
Кайда бара жатасың?	kayda bara catasıñ	Nereye gidiyorsun? (şu an)
Кайдан келдиң?	kaydan keldiñ	Nereden geldin?
Кайдансыз?	kaydansız	Nerelisiniz?
Түркиядан(мын).	türkiyadan(mın)	Türkiye'denim.
Кимге айттың?	kimge ayttıñ	Kime söyledin?
Бул кимден?	bul kimden	Bu kimden?

Memleket sorarken çıkma hâli ek-fiille birleşir: Измирден + мин → Измирденмин (İzmir'denim, İzmirliyim). Kısa cevapta ek-fiil düşebilir: — Кайдансыз? — Анкарадан.

— Сиз кайдансыз? — Мен Түркиядан, Анкарадан. — — Nerelisiniz? — Türkiye'den, Ankara'dan.
— Азамат кайда? — Ал Ошко кетти. — — Azamat nerede? — Oş'a gitti.
Кимге бара жатасың? — Kime (kimin yanına) gidiyorsun?

⚠️ Türklerin tipik hatası 1: “nereye” için Türkçeden kopya bir biçim uydurmak. кайдага ✗ ya da нереге ✗ yoktur; doğrusu Кайда барасың? ✓ Türklerin tipik hatası 2: эмнеге? sözünü yalnızca “neye?” sanmak. Konuşmada эмнеге? çoğu zaman “neden? niçin?” demektir: Эмнеге келбедиң? — Neden gelmedin?

Zamirlerde yönelme ve çıkma: [[мага]], [[сага]], [[ага]]…

Türkçede “ben → bana, sen → sana” diye zamir değişir. Kırgızcada da aynı şey olur: мен → мага, сен → сага, ал → ага. Türkçe “bana, sana” ile benzerlik göze çarpar; yalnızca ilk ünsüzler (b → м) farklıdır. Çoğul zamirler düzenlidir.

Zamir	Yönelme (-a)	Okunuş	Çıkma (-dan)	Okunuş
мен	мага	maga	менден	menden
сен	сага	saga	сенден	senden
сиз	сизге	sizge	сизден	sizden
ал	ага	aga	андан	andan
биз	бизге	bizge	бизден	bizden
силер	силерге	silerge	силерден	silerden
алар	аларга	alarga	алардан	alardan

💡 андан iki işe yarar: “ondan” (kişiden) ve “ondan sonra” anlamında андан кийин. Metindeki Бизге кел ise “bize gel, bizim eve gel” demektir; Kırgızcada da “bize” ev anlamı taşır.

Мага кел! — Bana gel!
Ага айт. — Ona söyle.
Бул сага. — Bu senin için (sana).
Андан кийин үйгө барам. — Ondan sonra eve giderim.

⚠️ Türklerin tipik hatası: “sormak” fiilinde Türkçedeki yönelme hâlini kullanmak. Türkçede “öğretmene sor” deriz; Kırgızcada soru kişiden sorulur: мугалимге сура ✗ → мугалимден сура ✓ · Мен андан сурайм ✓ (Ona soracağım). Bir de мага yerine Türkçe kalıpla менге ✗ demek: doğrusu мага ✓.

İyelikli isimlerde: [[үйүмө]], [[досума]], [[үйүнө]]

İyelik eki almış isme de hâl eki gelir, tıpkı Türkçede olduğu gibi: “evim → evime, evimden”. Birinci ve ikinci şahısta ek -а / -дан biçimindedir ve sırası Türkçeyle aynıdır: үй-үм-ө (ev-im-e), дос-ум-а (dost-um-a).

Kırgızca	Okunuş	Türkçe	Çıkma	Okunuş
үйүмө	üyümö	evime	үйүмдөн	üyümdön
досума	dosuma	arkadaşıma	досумдан	dosumdan
апама	apama	anneme	апамдан	apamdan
үйүңө	üyüñö	evine (senin)	үйүңдөн	üyüñdön
үйүнө	üyünö	evine (onun)	үйүнөн	üyünön
атасына	atasına	babasına	атасынан	atasınan

💡 Üçüncü şahısta Türkçedeki kaynaştırma “n”si Kırgızcada da vardır: “evine, evinden” ↔ үйүнө, үйүнөн. Dikkat: çıkma hâli burada -нан / -нен / -нөн olur: атасынан ✓, үйүнөн ✓.

Мен досума бара жатам. — Arkadaşıma gidiyorum.
Апама телефон чалам. — Annemi ararım.
Азамат үйүнө кетти. — Azamat evine gitti.

⚠️ Türklerin tipik hatası: üçüncü şahısta “n”yi unutmak ya da çıkma ekini -дан yazmak. үйүгө ✗ → үйүнө ✓ · атасыга ✗ → атасына ✓ · үйүндөн ✗ → үйүнөн ✓

Hareket kalıpları: [[бара жатам]], [[-дан кийин]], [[-дан … -га чейин]]

a1-08'de şimdiki zamanı -ып жатат ile öğrendiniz. бар- (gitmek) ve кел- (gelmek) gibi hareket fiillerinde “şu an yoldayım” anlamı için çoğu zaman -а жатат kullanılır: бара жатам (gidiyorum), келе жатам (geliyorum). Konuşmada kısalır: баратам, келатам. Planlar ve alışkanlıklar için ise kalıp olarak geniş zaman: барам (giderim), келем (gelirim), чыгам (çıkarım).

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
…-дан кийин	kiyin	…-dan sonra
…-дан мурун	murun	…-dan önce
…-дан … -га чейин	çeyin	…-dan …-a kadar
…-дан алыс	alıs	…-dan uzak
…-га жакын	cakın	…-a yakın
…-га кош келиңиз	koş keliñiz	…-a hoş geldiniz

Bu kalıpların hepsinde hâl ekleri Türkçedekiyle aynıdır: “dersten sonra” ↔ сабактан кийин, “Bişkek'ten Oş'a kadar” ↔ Бишкектен Ошко чейин, “okula yakın” ↔ мектепке жакын. Türkçe bilginiz burada doğrudan işe yarar.

Жумуштан кийин үйгө барам. — İşten sonra eve giderim.
Тамактан мурун колуңду жу. — Yemekten önce elini yıka.
Бишкектен Ошко чейин алыс. — Bişkek'ten Oş'a kadar uzak.
Биздин үй мектепке жакын. — Bizim ev okula yakın.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “otobüsten düşmek / inmek” farkını karıştırmak. Kırgızca түш- gündelik dilde inmek demektir: Автобустан түшөм. ✓ (Otobüsten inerim.) Bir de бар (var) ile бар! (git!) sözlerini karıştırmak: Үйгө бар! = Eve git!

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →