A1 · Ünite 11: Pazarda (Базарда)

Belirtme hâli -ны/-ни/-ну/-нү · belirli nesne

Metin: Ош базарында

Mehmet cumartesi sabahı Bişkek'in en büyük pazarlarından Oş Pazarı'na gidiyor. Meyve satan Gülnara abladan elma ve kavun alıyor, biraz da pazarlık ediyor. Metinde belirtme hâli ekine dikkat edin: [[коонду]], [[ошону]], [[акчаны]]; ve ekin **gelmediği** yerlere: [[эки кило алма]].

Гүлнара: Келиңиз, келиңиз! Эмне аласыз?
Buyurun, buyurun! Ne alırsınız?

Мехмет: Саламатсызбы! Бул алмалар кайдан?
Merhaba! Bu elmalar nereden?

Гүлнара: Ысык-Көлдөн. Абдан таттуу, татып көрүңүз!
Issık-Göl'den. Çok tatlı, tadına bakın!

Мехмет: Чын эле таттуу экен! Бир килосу канча турат?
Gerçekten tatlıymış! Kilosu kaç para?

Гүлнара: Бир килосу жүз сом.
Kilosu yüz som.

Мехмет: Мага эки кило алма бериңизчи.
Bana iki kilo elma verir misiniz.

Гүлнара: Мына, алыңыз. Дагы эмне керек?
İşte, buyurun. Başka ne lazım?

Мехмет: Тигил коонду көрсөтүңүзчү.
Şu kavunu gösterir misiniz.

Гүлнара: Мынабы? Бул коон абдан бышкан, ширелүү.
Bu mu? Bu kavun çok olgun, sulu.

Мехмет: Ооба, ошону алам. Канча турат?
Evet, onu alıyorum. Kaç para?

Гүлнара: Үч жүз сом.
Üç yüz som.

Мехмет: Кымбат экен! Бир аз арзандатып бериңизчи.
Pahalıymış! Biraz indirim yapar mısınız?

Гүлнара: Макул, сизге эки жүз элүү сом. Акчаны мага бериңиз.
Peki, size iki yüz elli som. Parayı bana verin.

Мехмет: Мына. Чоң рахмат!
Buyurun. Çok teşekkürler!

Гүлнара: Рахмат! Дагы келиңиз!
Teşekkürler! Yine bekleriz!

Dilbilgisi

Belirtme hâli: [[-ны]], [[-ды]], [[-ты]]

Türkçedeki belirtme hâli (elmayı, kavunu, eti) Kırgızcada da vardır ve aynı işi görür: belirli nesneyi gösterir. Ancak biçimi farklıdır: Türkçe ek bir ünlüdür (-ı, -i, -u, -ü), Kırgızca ek ise ünsüzle başlar.

Söz sonu	Ek	Örnek	Okunuş	Türkçe
ünlü	-ны / -ни / -ну / -нү	алманы	almanı	elmayı
ünlü	-ны / -ни / -ну / -нү	сууну	suunu	suyu
ünlü	-ны / -ни / -ну / -нү	кофени	kofeni	kahveyi
ötümlü ünsüz (л, м, н, ң, р, й, з…)	-ды / -ди / -ду / -дү	коонду	koondu	kavunu
ötümlü ünsüz (л, м, н, ң, р, й, з…)	-ды / -ди / -ду / -дү	жүзүмдү	cüzümdü	üzümü
ötümlü ünsüz (л, м, н, ң, р, й, з…)	-ды / -ди / -ду / -дү	чайды	çaydı	çayı
sert ünsüz (к, п, с, т, ч, ш…)	-ты / -ти / -ту / -тү	этти	etti	eti
sert ünsüz (к, п, с, т, ч, ш…)	-ты / -ти / -ту / -тү	өрүктү	örüktü	kayısıyı
sert ünsüz (к, п, с, т, ч, ш…)	-ты / -ти / -ту / -тү	китепти	kitepti	kitabı

Ünlü uyumu a1-04'teki dar ünlü kuralıyla aynıdır: а, ы → ы · о, у → у · е, и → и · ө, ү → ү. Yani Türkçedeki dörtlü uyumla birebir örtüşür: “kavunu” ↔ коонду, “üzümü” ↔ жүзүмдү, “eti” ↔ этти.

💡 Ünlüyle biten sözlerde Türkçe “y” kaynaştırması yerine Kırgızcada н gelir: elmayı ↔ алманы, suyu ↔ сууну. Ek ünsüzle başladığı için kök yumuşamaz: Türkçe “kitap → kitabı”, Kırgızca китеп → китепти; “ağaç → ağacı”, Kırgızca жыгач → жыгачты.

Мен бул алманы алам. — Bu elmayı alıyorum.
Коонду көрсөтүңүзчү. — Kavunu gösterir misiniz.
Этти ким алат? — Eti kim alacak?
Мен Бишкекти жакшы көрөм. — Bişkek'i severim.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki gibi ünlü ek kullanmak ya da kökü yumuşatmak. алмайы ✗ → алманы ✓ · китеби ✗ → китепти ✓ · эти ✗ → этти ✓ (эти “onun eti” demektir: уй эти = dana eti). En sinsi tuzak: алмады “elmayı” değil, “almadı” demektir (ал- + -ма + -ды)! Elmayı = алманы ✓

Belirli ve belirsiz nesne: [[алма алам]] / [[алманы алам]]

Bu konuda Kırgızca ile Türkçe tamamen aynı mantıkla çalışır. Herhangi bir elma, genel olarak elma söz konusuysa nesne yalın kalır; belli bir elma (bu elma, o elma, söz edilen elma) söz konusuysa belirtme eki alır.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe	Nesne
Мен алма алам.	men alma alam	Elma alıyorum.	belirsiz
Мен бул алманы алам.	men bul almanı alam	Bu elmayı alıyorum.	belirli
Ал эт сатат.	al et satat	O et satıyor.	belirsiz
Ал этти сатты.	al etti sattı	O, eti sattı.	belirli
Эки кило картошка бериңиз.	eki kilo kartoşka beriñiz	İki kilo patates verin.	belirsiz
Картошканы бул жакка коюңуз.	kartoşkanı bul cakka koyuñuz	Patatesleri buraya koyun.	belirli

💡 Pratik kural: Türkçede “-ı” kullanıyorsanız Kırgızcada da belirtme eki kullanın; Türkçede ek yoksa Kırgızcada da yoktur. “Kavun aldım” ↔ коон алдым, “Kavunu aldım” ↔ коонду алдым. бул, тигил, ошол işaret sözleri ve özel adlar nesneyi belirli yaptığı için ek ister: тигил коонду, Айгеримди.

Мен жүзүм жакшы көрөм. — Üzüm severim. (genel olarak)
Бул жүзүмдү кайдан алдыңыз? — Bu üzümü nereden aldınız?
Айгеримди базарда көрдүм. — Aygerim'i pazarda gördüm.

⚠️ Türklerin tipik hatası: sayı ya da miktarla birlikte gelen belirsiz nesneye ek koymak. Эки кило алманы бериңиз ✗ → Эки кило алма бериңиз ✓ (Türkçede de “iki kilo elmayı verin” demeyiz). Sayıdan sonra isim tekildir: эки кило алмалар ✗

Zamirler ve işaret sözleri: [[мени]], [[аны]], [[муну]]

Kişi zamirleri Türkçedekine çok benzer: beni ↔ мени, seni ↔ сени, onu ↔ аны. İşaret sözlerinde ise Türkçedeki gibi kök biraz değişir: бул (bu) → муну (bunu), тигил (şu) → тигини (şunu), ошол (o, şu bahsedilen) → ошону (onu).

Yalın	Belirtme	Okunuş	Türkçe
мен	мени	meni	beni
сен	сени	seni	seni
сиз	сизди	sizdi	sizi
ал	аны	anı	onu
биз	бизди	bizdi	bizi
алар	аларды	alardı	onları
бул	муну	munu	bunu
тигил	тигини	tigini	şunu
ошол	ошону	oşonu	onu (o bahsedileni)
эмне?	эмнени?	emneni	neyi?
ким?	кимди?	kimdi	kimi?

Муну канчага сатасыз? — Bunu kaça satıyorsunuz?
Ошону алам. — Onu alıyorum.
Эмнени издеп жатасыз? — Neyi arıyorsunuz?
Сени базарда күтөм. — Seni pazarda beklerim.

⚠️ Türklerin tipik hatası: “bunu” için Türkçe kökü koruyup булну ✗ ya da буну ✗ demek. Doğrusu муну ✓; benzer şekilde “bunda” мында, “buradan” мындан olur. Bir de “sizi” için сизи ✗: doğrusu сизди ✓ (ünsüzden sonra д).

İyelikli isimlerde belirtme: [[китебимди]], [[атасын]]

İyelik ekinden sonra da belirtme eki gelir. Birinci ve ikinci şahısta ek, iyelik ünsüzüne göre -ды olur: китеб-им-ди (kitab-ım-ı), ата-м-ды (baba-m-ı), дос-уң-ду (arkadaş-ın-ı). Üçüncü şahısta ise Türkçedeki gibi kısa bir -н gelir: “kitabını” ↔ китебин, “babasını” ↔ атасын.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
китебимди	kitebimdi	kitabımı
атамды	atamdı	babamı
акчамды	akçamdı	paramı
досуңду	dosuñdu	arkadaşını (senin)
китебин	kitebin	kitabını (onun)
атасын	atasın	babasını

💡 İyelik eki ünlüyle başladığı için burada kök yumuşar: китеп → китебим (a1-17'de кулак → кулагым). Belirtme eki ise yumuşatmaz: китепти. Kısaca: iyelik varsa yumuşar, yalnızca belirtme varsa yumuşamaz.

Акчамды үйдө унуттум. — Paramı evde unuttum.
Ал атасын күтүп жатат. — O, babasını bekliyor.
Досуңду чакыр! — Arkadaşını çağır!

⚠️ Türklerin tipik hatası: üçüncü şahısta ünlüyle biten Türkçe biçimi taklit etmek. атасыны ✗ китебини ✗ → атасын ✓ китебин ✓ Kırgızcada üçüncü şahıs iyelikten sonra belirtme eki yalnızca -нdir.

Pazarda: fiyat sormak ve pazarlık etmek

Kırgızistan'da pazar, gündelik hayatın kalbidir: Bişkek'te Ош базары, Дордой, Аламүдүн базары gibi pazarlarda meyve, sebze, et, giysi, her şey bulunur. Pazarda sıcak bir selam ve biraz pazarlık olağandır; satıcılar müşteriyi Келиңиз! (Buyurun, gelin!) diye çağırır.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
Канча турат?	kança turat	Kaç para?
Бир килосу канча?	bir kilosu kança	Kilosu kaç?
Бул канчадан?	bul kançadan	Bu kaçtan? (tanesi / kilosu)
Мага эки кило … бериңизчи.	maga eki kilo … beriñizçi	Bana iki kilo … verir misiniz.
Кымбат экен!	kımbat eken	Pahalıymış!
Арзандатып бериңизчи.	arzandatıp beriñizçi	Biraz indirim yapar mısınız?
Татып көрсөм болобу?	tatıp körsöm bolobu	Tadına bakabilir miyim?
Майда акча барбы?	mayda akça barbı	Bozuk para var mı?

💡 экен Türkçedeki “-mış / imiş” gibi yeni fark edilen bir durumu anlatır: Таттуу экен! (Tatlıymış!), Кымбат экен! (Pahalıymış!). Pazarda bunu kullanmak çok doğal duyulur.

— Помидор канча турат? — Бир килосу сексен сом. — — Domates kaç para? — Kilosu seksen som.
Мага бир кило сабиз жана эки кило картошка бериңизчи. — Bana bir kilo havuç ve iki kilo patates verir misiniz.
Бул өрүк Баткенден, абдан таттуу. — Bu kayısı Batken'den, çok tatlı.

⚠️ Türklerin tipik hatası: fiyat sorarken Türkçeden çeviri yapmak. Канча пара? ✗ (пара Kırgızcada “para” demek değildir) → Канча турат? ✓ ya da Канча? ✓ Para birimi сом, küçük birimi тыйынdır. Bir de өрүкü “erik” sanmak: Kırgızcada өрүк = kayısı.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →