A1 · Ünite 13: Dün ne yaptın? (Кечээ эмне кылдың?)

Görülen geçmiş zaman -ды/-ди/-ду/-дү

Metin: Кечээ эмне кылдың?

Pazartesi sabahı. Bişkek'te bir şirkette çalışan Mehmet, iş arkadaşı Aygerim'le pazar gününü konuşuyor. Mehmet arkadaşlarıyla Ala-Arça Milli Parkı'na gitmiş, Aygerim evde kalmış. Metinde geçmiş zaman eklerine ([[бардым]], [[тарттык]], [[болдум]], [[окудум]]) dikkat edin.

Айгерим: Салам, Мехмет! Кечээ эмне кылдың?
Selam Mehmet! Dün ne yaptın?

Мехмет: Салам, Айгерим! Кечээ досторум менен Ала-Арчага бардым.
Selam Aygerim! Dün arkadaşlarımla Ala-Arça'ya gittim.

Айгерим: Ой, сонун! Качан бардыңар?
Aa, harika! Ne zaman gittiniz?

Мехмет: Эртең менен эрте турдук. Саат сегизде автобус менен кеттик.
Sabah erken kalktık. Saat sekizde otobüsle yola çıktık.

Айгерим: Ала-Арчада эмне кылдыңар?
Ala-Arça'da ne yaptınız?

Мехмет: Тоого чыктык, көп сүрөт тарттык. Түштө чай ичтик, нан жедик.
Dağa çıktık, çok fotoğraf çektik. Öğlen çay içtik, ekmek yedik.

Айгерим: Кечинде эмне кылдың?
Akşam ne yaptın?

Мехмет: Кечинде үйгө келдим. Аябай чарчадым, эрте уктадым.
Akşam eve geldim. Çok yoruldum, erken uyudum.

Мехмет: Сенчи? Сен кечээ кайда бардың?
Ya sen? Sen dün nereye gittin?

Айгерим: Мен эч жакка барбадым. Үйдө болдум.
Ben hiçbir yere gitmedim. Evdeydim.

Айгерим: Эртең менен үйдү тазаладым, түштөн кийин апама телефон чалдым.
Sabah evi temizledim, öğleden sonra anneme telefon ettim.

Мехмет: Анан эмне кылдың?
Sonra ne yaptın?

Айгерим: Кечинде Чыңгыз Айтматовдун "Жамийла" повестин окудум.
Akşam Cengiz Aytmatov'un “Cemile” adlı kısa romanını okudum.

Мехмет: Мен ал китеп жөнүндө уктум. Сонунбу?
O kitabı duydum. Güzel mi?

Айгерим: Абдан сонун! Сөзсүз оку!
Çok güzel! Mutlaka oku!

Dilbilgisi

Geçmiş zaman eki: -ды, -ты ve dörtlü uyum

Görülen geçmiş zaman, Türkçedeki -dı ile hem biçim hem anlam bakımından neredeyse aynıdır: konuşanın gördüğü, kesin bilinen bir olayı anlatır. Türkçede “geldi, aldı, gitti, içti” derken yaptığınız seçimi Kırgızcada da yaparsınız: ünsüz д ya da т, ünlü ise dar ünlülerden biri (ы, и, у, ү).

Fiilin son sesi	Ek	Örnek (ал)	Türkçe
ünlü, ya da л, р, й, м, н, ң, з, ж, б, г, д	-ды / -ди / -ду / -дү	барды, келди, болду, көрдү, окуду, иштеди	gitti, geldi, oldu, gördü, okudu, çalıştı
к, п, с, т, ч, ш (sert ünsüzler)	-ты / -ти / -ту / -тү	чыкты, ичти, кетти, тартты, укту, күттү	çıktı, içti, gitti, çekti, duydu, bekledi

Ünlü seçimi, önceki ünitelerden bildiğiniz dar ünlü kuralıdır: son ünlü а, ы ise ы, е, и ise и, о, у ise у, ө, ү ise ү. Ünlüyle biten fiillerde ek doğrudan eklenir: укта- → уктады, оку- → окуду, сүйлө- → сүйлөдү (konuştu).

Ал кечээ келди. — O dün geldi.
Ал үйдө болду. — O evdeydi.
Айгерим китеп окуду. — Aygerim kitap okudu.
Мехмет чай ичти. — Mehmet çay içti.

💡 Türkçe size doğrudan yol gösterir: “geldi, içti, oldu, gördü” → келди, ичти, болду, көрдү. Yalnızca Kırgızca fiilin kendi ünlüsüne bakın: көр-de ö var, ek -дү olur.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Kiril harflerinde yuvarlak ünlüyü unutmak ya da у ile ү'yü karıştırmak. болды ✗ → болду ✓; көрду ✗ → көрдү ✓; sert ünsüzden sonra д yazmak da yanlıştır: ичди ✗ → ичти ✓, кетди ✗ → кетти ✓.

Şahıs ekleri: бардым, бардың, бардык…

Geçmiş zamanın şahıs ekleri Türkçedekilerle büyük ölçüde aynıdır: ben -m, sen -ñ, biz -k. Türkçedeki “gittim, gittin, gittik” ile Kırgızcadaki бардым, бардың, бардык arasındaki benzerlik kolayca görülür. Yalnızca “sen” ekinde ң (gırtlaktan n) vardır ve “siz / siler” biçimleri farklıdır.

Kırgızca	бар- (gitmek)	кел- (gelmek)	ич- (içmek)	Türkçe
мен	бардым	келдим	ичтим	gittim / geldim / içtim
сен	бардың	келдиң	ичтиң	gittin / geldin / içtin
сиз	бардыңыз	келдиңиз	ичтиңиз	gittiniz (nazik, tek kişi)
ал	барды	келди	ичти	gitti / geldi / içti
биз	бардык	келдик	ичтик	gittik / geldik / içtik
силер	бардыңар	келдиңер	ичтиңер	gittiniz (samimi, çok kişi)
сиздер	бардыңыздар	келдиңиздер	ичтиңиздер	gittiniz (nazik, çok kişi)
алар	барды / барышты	келди / келишти	ичти / ичишти	gittiler / geldiler / içtiler

Üçüncü çoğul şahısta (алар) iki biçim kullanılır: tekille aynı biçim (Алар келди.) ve özellikle konuşmada çok sık duyulan -ыш-li biçim (Алар келишти.). İkisi de doğrudur; -ыш- eylemi birlikte yaptıklarını vurgular.

Мен кечээ базарга бардым. — Dün pazara gittim.
Сен эмне кылдың? — Sen ne yaptın?
Биз тоого чыктык. — Dağa çıktık.
Силер качан келдиңер? — Siz ne zaman geldiniz?

💡 сиз biçimi tek bir kişiye saygıyla hitap eder, tıpkı Türkçedeki “siz” gibi: öğretmene, yaşlıya, tanımadığınız birine Сиз келдиңизби? deyin. Arkadaş grubuna ise силер: Силер бардыңарбы?

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “gittiniz” alışkanlığıyla бардыныз ✗ yazmak. Kırgızcada “siz” eki ң ile yazılır: бардыңыз ✓. Samimi çoğulda da ң vardır: бардыңар ✓ (бардынар ✗). Ayrıca “biz” ekini -дык yerine Türkçedeki gibi -дик yazmak da sık görülür: kalın sözde бардык ✓, бардик ✗.

Olumsuz geçmiş: барбадым, келбедим, ичпедим

Türkçede olumsuzluk eki -ma/-me fiil kökü ile zaman eki arasına girer: git-me-dim. Kırgızcada da yeri aynıdır, ama ek б (sert ünsüzden sonra п) ile başlar ve dört biçimlidir: -ба / -бе / -бо / -бө, sert ünsüzden sonra -па / -пе / -по / -пө.

Olumlu	Olumsuz	Türkçe
бардым	барбадым	gitmedim
келдим	келбедим	gelmedim
болдум	болбодум	olmadım
көрдүм	көрбөдүм	görmedim
окудум	окубадым	okumadım
ичтим	ичпедим	içmedim
кеттим	кетпедим	gitmedim (ayrılmadım)
чыктым	чыкпадым	çıkmadım

Dikkat: olumsuzluk ekinden sonra gelen geçmiş zaman eki artık olumsuzluk ekinin ünlüsüne uyar: бар-ба-ды-м, бол-бо-ду-м, көр-бө-дү-м. у ile biten fiillerde olumsuzluk eki -ба olur: оку- → окубадым (Kırgızcada у'dan sonra geniş ek her zaman а'dır).

Мен эч жакка барбадым. — Hiçbir yere gitmedim.
Ал кечээ келбеди. — O dün gelmedi.
Биз кофе ичпедик. — Kahve içmedik.
Сен аны көрбөдүңбү? — Sen onu görmedin mi?

💡 Türkçede “değil” anlamındaki эмес isimle kullanılır (Ал мугалим эмес.); fiil olumsuzluğu ise her zaman ekle yapılır: барбадым. İkisini karıştırmayın: Бардым эмес ✗.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe “-ma” ekini Kırgızcaya taşımak. бармадым ✗ → барбадым ✓; келмедим ✗ → келбедим ✓. Bir de yuvarlak köklerde eki düz bırakmak: болбадым ✗ → болбодум ✓, көрбедим ✗ → көрбөдүм ✓.

Soru: бардыңбы? келдиби? ve kısa cevaplar

Soru eki -бы / -би / -бу / -бү şahıs ekinden sonra gelir; Türkçedeki “gittin mi?” ile aynı sıradır. Kırgızcada soru eki fiile bitişik yazılır. Sert ünsüzden sonra -пы / -пи / -пу / -пү olur: “biz” biçimi к ile bittiği için бардыкпы?, келдикпи?

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
Сен бардыңбы?	Sen bardıñbı?	Sen gittin mi?
Сиз келдиңизби?	Siz keldiñizbi?	Siz geldiniz mi?
Ал келдиби?	Al keldibi?	O geldi mi?
Сен көрдүңбү?	Sen kördüñbü?	Sen gördün mü?
Биз кечиктикпи?	Biz keçiktikpi?	Geç kaldık mı?
Силер тамак жедиңерби?	Siler tamak cediñerbi?	Yemek yediniz mi?

Kısa cevaplarda, Türkçedeki gibi, fiil tekrar edilir: Бардыңбы? — Ооба, бардым. / Жок, барбадым. Soru sözü varsa soru eki gelmez: Кайда бардың? (Nereye gittin?), Эмне кылдың? (Ne yaptın?), Качан келдиңер? (Ne zaman geldiniz?).

Кечээ тоого чыктыңбы? Ооба, чыктым. — Dün dağa çıktın mı? Evet, çıktım.
Ал телефон чалдыбы? Жок, чалбады. — O telefon etti mi? Hayır, etmedi.

💡 Türkçede “mi”yi ayrı yazarsınız; Kırgızcada -бы bir ektir ve bitişik yazılır. Yazarken bunu Türkçedeki “-mı”yı fiile yapıştırıyormuş gibi düşünün: “gittinmi” → бардыңбы.

⚠️ Türklerin tipik hatası 1: soru ekini ayrı yazmak: бардың бы? ✗ → бардыңбы? ✓. Tipik hata 2: soru sözüyle birlikte bir de -бы eklemek: Кайда бардыңбы? ✗ → Кайда бардың? ✓ (Türkçede de “Nereye gittin mi?” denmez).

Zamanı söylemek: кечээ, өткөн жумада, эртең менен

Geçmişi anlatırken zaman sözleri genellikle cümlenin başına ya da öznenin hemen arkasına gelir: Кечээ мен базарга бардым. / Мен кечээ базарга бардым. Gün içindeki zamanlar çoğu zaman bulunma hâli ya da iyelikli bulunma hâli taşır: түштө (öğlende), кечинде (akşamleyin), түнү (gece).

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
кечээ	keçee	dün
мурдагы күнү	murdagı künü	evvelki gün
өткөн жумада	ötkön cumada	geçen hafta
өткөн айда	ötkön ayda	geçen ay
өткөн жылы	ötkön cılı	geçen yıl
эртең менен	erteñ menen	sabahleyin
түштөн кийин	tüştön kiyin	öğleden sonra
кечээ кечинде	keçee keçinde	dün akşam

Olayları sıralarken анан (sonra), андан кийин (ondan sonra) ve акырында (sonunda) kullanılır: Эрте турдум, анан чай ичтим, андан кийин жумушка бардым.

💡 өткөн Türkçedeki “geçen”in tam karşılığıdır ve “geçmek” anlamındaki өт- fiilinden gelir: өткөн жума — geçen hafta.

⚠️ Türklerin tipik hatası: эртең ile эртең мененi karıştırmak. эртең “yarın”, эртең менен ise “sabahleyin” demektir. “Dün sabah” için кечээ эртең менен ✓ denir; кечээ эртең ✗ anlamsızdır. Ayrıca “akşam” кечиндеdir, кечээ değil: кечээ “dün” demektir.

Sık fiiller: aynı kök, farklı anlam

Kırgızcanın en sık fiillerinin çoğu Türkçeyle ortaktır, ama bazılarının anlamı kaymıştır. Bu farkları baştan öğrenmek, “Türkçe gibi” konuşurken düşülen yanlışları önler.

Kırgızca	Okunuş	Anlam	Geçmiş (мен)	Türkçe akrabası
бар-	bar-	gitmek	бардым	varmak
кет-	ket-	gitmek, ayrılmak	кеттим	gitmek
тур-	tur-	kalkmak; durmak	турдум	durmak
укта-	ukta-	uyumak	уктадым	uyku
ук-	uk-	duymak, dinlemek	уктум	(eski Türkçe “uk-” anlamak)
кыл-	kıl-	yapmak	кылдым	kılmak
же-	ce-	yemek	жедим	yemek (ж ↔ y)

Bir yere gitmek için бар-, bir yerden ayrılıp gitmek için кет- kullanılır: Мен Ошко бардым. (Oş'a gittim.) / Ал эрте кетти. (O erken gitti, ayrıldı.)

Мен саат жетиде турдум. — Saat yedide kalktım.
Ал музыка укту. — O müzik dinledi.
Балдар эрте уктады. — Çocuklar erken uyudu.

💡 уктум (duydum) ile уктадым (uyudum) birbirine çok benzer. Ezber yolu: “uyku” uzun bir şeydir, sözü de uzundur: укта-.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “gittim”e bakıp her durumda кеттим demek. Bir yere varış söz konusuysa бардым ✓: Мен базарга бардым. ✓ (Мен базарга кеттим. “pazara doğru yola çıktım, ayrıldım” anlamına gelir). Bir de тур-u “durmak” sanmak: Эрте турдум. “Erken durdum” değil, “erken kalktım”dır.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →