A1 · Ünite 15: Yarın (Эртең)

Gelecek / geniş zaman -а/-е/-й (барам, келет) · olumsuzu -бай/-бей

Metin: Эртең айылга барабыз

Cuma akşamı. Bişkek'te çalışan Mehmet'e Kırgız arkadaşı Asel telefon ediyor ve onu yarın büyükannesinin köyüne davet ediyor. Metinde geniş-gelecek zaman biçimlerine ([[барабыз]], [[кетебиз]], [[чыгам]], [[калбайбыз]]) dikkat edin.

Асель: Салам, Мехмет! Эртең эмне кыласың?
Selam Mehmet! Yarın ne yapacaksın?

Мехмет: Салам! Эртең менен иштейм, түштөн кийин бошмун.
Selam! Sabah çalışacağım, öğleden sonra boşum.

Асель: Биз эртең айылга барабыз, чоң апамдыкына. Сен да барасыңбы?
Yarın köye, büyükanneme gidiyoruz. Sen de gelir misin?

Мехмет: Сонун! Барам! Айыл алыспы?
Harika! Gelirim! Köy uzak mı?

Асель: Жок, алыс эмес. Машина менен бир саат.
Hayır, uzak değil. Arabayla bir saat.

Мехмет: Качан кетесиңер?
Ne zaman yola çıkacaksınız?

Асель: Саат бирде кетебиз. Агам машина айдайт.
Saat birde çıkacağız. Arabayı ağabeyim kullanacak.

Мехмет: Жакшы. Мен саат он экиде жумуштан чыгам.
İyi. Ben saat on ikide işten çıkarım.

Асель: Айылда чоң апам бешбармак жасайт. Ал дайыма конокторго бешбармак жасайт.
Köyde büyükannem beşbarmak yapacak. O misafirlere hep beşbarmak yapar.

Асель: Кечинде баарыбыз дасторкондо отуруп, чай ичебиз.
Akşam hep birlikte sofrada oturup çay içeceğiz.

Мехмет: Түнү айылда каласыңарбы?
Gece köyde kalacak mısınız?

Асель: Жок, калбайбыз. Саат тогузда шаарга кайтабыз.
Hayır, kalmayacağız. Saat dokuzda şehre döneceğiz.

Мехмет: Макул. Мен чоң апаңа белек алам.
Tamam. Büyükannene bir hediye alırım.

Асель: Рахмат! Чоң апам абдан кубанат.
Teşekkürler! Büyükannem çok sevinecek.

Мехмет: Анда эртең көрүшөбүз!
O zaman yarın görüşürüz!

Dilbilgisi

Yapı: kök + -а / -й + şahıs

Bu zaman Kırgızcada iki işi birden görür: gelecek (yarın gideceğim) ve geniş zaman (her gün giderim). Türkçede bunlar için iki ayrı ek vardır (-acak ve -ar/-ır); Kırgızcada tek bir yapı yeter: Эртең барам. (Yarın gideceğim.) / Күн сайын барам. (Her gün giderim.)

Yapı Türkçenin geniş zamanına çok benzer. Ünsüzle biten köklere geniş ünlü (а, е, о, ө) eklenir; ünlüyle biten köklere й eklenir. Türkçede de ünlüyle biten kök -r alır: oku-r, iste-r; Kırgızcada bunun yerine й gelir: оку-й-т, иште-й-т.

Kök	Ek	Ben	O	Türkçe
бар-	-а	барам	барат	giderim / gider
кел-	-е	келем	келет	gelirim / gelir
бол-	-о	болом	болот	olurum / olur
көр-	-ө	көрөм	көрөт	görürüm / görür
оку-	-й	окуйм	окуйт	okurum / okur
иште-	-й	иштейм	иштейт	çalışırım / çalışır
же-	-й	жейм	жейт	yerim / yer

Ünsüzlü köklerde ünlü, geniş ünlü kuralına uyar: а, ы, у → а (барам, чыгам, турам); е, и → е (келем, ичем); о → о (болом); ө, ү → ө (көрөм, күтөм).

💡 Türkçe “gelir, olur, görür” biçimlerini düşünün: Kırgızcada “-r” yoktur ve ek geniş ünlülüdür: келет, болот, көрөт.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe “-acak” ekini aramak. Kırgızcada böyle bir zaman eki yoktur: баражакмын ✗ → барам ✓ (gideceğim). Bir de yuvarlak köklerde eki düz yazmak: болат ✗ → болот ✓, көрет ✗ → көрөт ✓.

Şahıs ekleri: барам, барасың, барабыз…

Şahıs ekleri ek-fiilin (-мын, -сың, -быз) kısalmış biçimleridir. “Ben” eki yalnızca -мdir: барам (gideceğim). Bu tabloyu bir kez öğrendiğinizde bütün fiilleri çekebilirsiniz.

Kırgızca	бар- (gitmek)	кел- (gelmek)	оку- (okumak)	Türkçe
мен	барам	келем	окуйм	gideceğim / gelirim / okurum
сен	барасың	келесиң	окуйсуң	gideceksin / gelirsin / okursun
сиз	барасыз	келесиз	окуйсуз	gideceksiniz (nazik)
ал	барат	келет	окуйт	gidecek / gelir / okur
биз	барабыз	келебиз	окуйбуз	gideceğiz / geliriz / okuruz
силер	барасыңар	келесиңер	окуйсуңар	gideceksiniz (samimi, çok kişi)
алар	барышат / барат	келишет / келет	окушат / окуйт	gidecekler / gelirler / okurlar

Üçüncü çoğul şahısta, geçmiş zamanda olduğu gibi, -ыш-li biçim (Алар барышат.) ve tekille aynı biçim (Алар барат.) kullanılır.

Эртең эмне кыласың? — Yarın ne yapacaksın?
Биз саат бирде кетебиз. — Saat birde yola çıkacağız.
Ал күн сайын китеп окуйт. — O her gün kitap okur.
Сиз качан келесиз? — Ne zaman geleceksiniz?

💡 “Ben” biçimi çok kısadır, kolay kaçırılır: барам (bar-a-m), келем (kel-e-m), окуйм (oku-y-m). Ünlüyle biten köklerde й ile м yan yana gelir: иштейм, жейм.

⚠️ Türklerin tipik hatası: “ben” biçiminde ek-fiilin tamamını eklemek: барамын ✗ → барам ✓, келемин ✗ → келем ✓. Bir de “siz/sen” eklerinde ң'yi n yazmak: барасын ✗ → барасың ✓.

Olumsuz: барбайм, келбейт, ичпейбиз

Olumsuzda kökten sonra -бай / -бей / -бой / -бөй gelir, sert ünsüzden sonra -пай / -пей / -пой / -пөй. Ardından şahıs ekleri doğrudan eklenir. Türkçedeki “gitmem, gelmez” ile karşılaştırın: Türkçede “-maz/-mez”, Kırgızcada -бай/-бей.

Olumlu	Olumsuz (ben)	Olumsuz (o)	Türkçe
барам	барбайм	барбайт	gitmem / gitmez
келем	келбейм	келбейт	gelmem / gelmez
болом	болбойм	болбойт	olmam / olmaz
көрөм	көрбөйм	көрбөйт	görmem / görmez
окуйм	окубайм	окубайт	okumam / okumaz
ичем	ичпейм	ичпейт	içmem / içmez
кетем	кетпейм	кетпейт	gitmem / gitmez (ayrılmam)

Bütün şahıslar: барбайм, барбайсың, барбайсыз, барбайт, барбайбыз, барбайсыңар. Sık duyacağınız bir örnek: Мен Бишкекти жакшы билбейм. (Bişkek'i iyi bilmiyorum.)

Биз айылда калбайбыз. — Köyde kalmayacağız.
Ал кофе ичпейт. — O kahve içmez.
Мен эч качан кечикпейм. — Ben asla geç kalmam.

💡 Olumsuzluk eki -баyı geçen üniteden hatırlayın (барбадым). Burada aynı ekin sonuna й eklenmiş gibidir: бар-ба-й-м. Kökte у varsa ek -бай olur: окубайм, турбайм.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe “-mam/-maz”ı taşımak: бармайм ✗, бармас ✗ → барбайм ✓. Yuvarlak köklerde eki düz bırakmak da sık görülür: болбайт ✗ → болбойт ✓, көрбейм ✗ → көрбөйм ✓.

Soru: барасыңбы? Ал келеби?

Soru eki -бы şahıs ekinden sonra, bitişik gelir: Барасыңбы? (Gidecek misin?), Келесизби? (Gelecek misiniz?), Барабызбы? (Gidelim mi? / Gidecek miyiz?). Üçüncü şahısta ise т düşer ve soru eki doğrudan zaman ekine eklenir: барат → барабы?, келет → келеби?

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
Сен эртең келесиңби?	Sen erteñ kelesiñbi?	Yarın gelecek misin?
Сиз чай ичесизби?	Siz çay içesizbi?	Çay içer misiniz?
Ал келеби?	Al kelebi?	O gelecek mi?
Автобус бул жерге токтойбу?	Avtobus bul cerge toktoybu?	Otobüs burada durur mu?
Ооба, келем.	Ooba, kelem.	Evet, geleceğim.
Жок, келбейм.	Cok, kelbeym.	Hayır, gelmeyeceğim.

Soru sözüyle soru eki kullanılmaz: Эртең эмне кыласың? (Yarın ne yapacaksın?), Качан кайтасыңар? (Ne zaman döneceksiniz?), Кайда барасыз? (Nereye gideceksiniz?).

💡 Чай ичесизби? gibi sorular, Türkçedeki “Çay içer misiniz?” gibi nazik bir ikram da olur. Misafirliğe gittiğinizde bu soruyu çok duyacaksınız.

⚠️ Türklerin tipik hatası: üçüncü şahısta т'yi korumak: Ал келетби? ✗ → Ал келеби? ✓; Ал баратпы? ✗ → Ал барабы? ✓. Olumsuzda da т düşer: келбейт → Ал келбейби? (O gelmez mi?).

Ses değişimleri: чыгам, угам, табам

Türkçede “kitap → kitabı, çocuk → çocuğu” örneklerinde olduğu gibi, Kırgızcada da iki ünlü arasında kalan sert к ve п yumuşar. Kırgızcada bu değişim fiillerde de olur ve yazıya yansır: ek ünlüyle başladığı için kökün son ünsüzü ünlüler arasında kalır.

Kök	Ben	O	Türkçe
чык-	чыгам	чыгат	çıkarım / çıkar
ук-	угам	угат	dinlerim / dinler
тап-	табам	табат	bulurum / bulur
кечик-	кечигем	кечигет	geç kalırım / kalır
жап-	жабам	жабат	kaparım / kapar

Olumsuzda ünsüzden sonra yine ünsüz geldiği için değişim olmaz: чыкпайм, укпайт, таппайм, кечикпейм. т ise değişmez: кетем, кайтам, жатам.

Мен саат он экиде жумуштан чыгам. — Saat on ikide işten çıkarım.
Ал күн сайын музыка угат. — O her gün müzik dinler.

💡 Türkçede “çık-ar” derken k değişmez, ama “çocuk-u → çocuğu” derken değişir. Kırgızca fiillerde bu ikinci kural geçerlidir: чык-а-м → чыгам.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe alışkanlığıyla чыкам ✗, укам ✗, тапам ✗ yazmak. Doğrusu чыгам ✓, угам ✓, табам ✓. Dikkat: укам diye bir söz vardır ve “kardeşim” demektir; ук- fiilinin geniş zamanıyla karıştırmayın.

Ne zaman, ne sıklıkla?

Bu zaman alışkanlıkları da anlattığı için sıklık sözleriyle çok kullanılır. Sıklık sözü genellikle fiilden önce gelir: Мен дайыма эрте турам. (Hep erken kalkarım.) Gelecek için zaman sözleri: эртең, бүрсүгүнү, келерки жумада, келерки жылы.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
дайыма	dayıma	her zaman
күн сайын	kün sayın	her gün
көбүнчө	köbünçö	çoğunlukla
кээде	keede	bazen
сейрек	seyrek	nadiren, seyrek
эч качан (+ olumsuz)	eç kaçan	hiçbir zaman

Кээде мен жумушка жөө барам. — Bazen işe yürüyerek giderim.
Ал эч качан эт жебейт. — O hiç et yemez.
Келерки жумада Ошко барабыз. — Gelecek hafta Oş'a gideceğiz.

💡 Şimdi olan bir iş için bu zamanı değil, -ып жататı kullanın: Азыр чай ичип жатам. (Şu an çay içiyorum.) Ama билем (bilirim), түшүнөм (anlıyorum) gibi birkaç fiil şimdiki anlamda da bu zamanla kullanılır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: эч качанı olumlu fiille kullanmak. Türkçede olduğu gibi olumsuz fiil gerekir: Эч качан кечигем ✗ → Эч качан кечикпейм ✓. Bir de келерки (gelecek) ile келетi (gelir) karıştırmak: “gelecek hafta” келерки жума ✓, келет жума ✗.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →