📘 Kırgızca kursu: tüm üniteler

A1 · Ünite 18: Hava ve mevsimler (Аба ырайы жана мезгилдер)

Sıfatlar · karşılaştırma -раак ve эң

Metin: Бишкекте кыш

Ankaralı Ayşe, Bişkek'teki bir dil kursunda çalışmaya yeni başladı. Ocak ayında, sabah işe giderken komşusu Nurgül'le havayı konuşuyor. Metinde sıfatlara, karşılaştırma ekine ([[суугураак]], [[салкыныраак]]) ve [[эң]] sözüne dikkat edin.

Айше: Нургүл, бүгүн аба ырайы кандай?
Nurgül, bugün hava nasıl?

Нургүл: Бүгүн суук. Сыртта минус он градус, кар жаап жатат.
Bugün soğuk. Dışarıda eksi on derece, kar yağıyor.

Айше: Анкарада да кыш суук, бирок Бишкек Анкарадан суугураак.
Ankara'da da kış soğuk, ama Bişkek Ankara'dan daha soğuk.

Нургүл: Ооба, январь жылдын эң суук айы. Бирок кышында күн көбүнчө ачык болот.
Evet, ocak yılın en soğuk ayı. Ama kışın hava çoğunlukla açık olur.

Айше: Мага кыштан көрө жай жагат.
Ben kıştan çok yazı severim.

Нургүл: Жайында бул жерде абдан ысык болот. Кээде кырк градус!
Yazın burası çok sıcak olur. Bazen kırk derece!

Айше: Кырк градус! Бул өтө ысык!
Kırk derece! Bu çok fazla sıcak!

Нургүл: Ошондуктан жайында биз Ысык-Көлгө барабыз. Ал жерде аба салкыныраак.
Bu yüzden yazın Issık-Göl'e gideriz. Orada hava daha serin.

Айше: Ысык-Көлдө суу жылуубу?
Issık-Göl'de su ılık mı?

Нургүл: Жайында жылуу, бирок деңизден бир аз салкыныраак.
Yazın ılık, ama denizden biraz daha serin.

Айше: Ал эми жазында аба ырайы кандай болот?
Peki ilkbaharda hava nasıl olur?

Нургүл: Жазында жамгыр көп жаайт, бирок баары жашыл жана кооз.
İlkbaharda çok yağmur yağar, ama her yer yeşil ve güzel.

Нургүл: Менимче, күз эң сонун мезгил. Күн жылуу, шамал аз, жемиш көп.
Bence sonbahar en güzel mevsim. Hava ılık, rüzgâr az, meyve bol.

Айше: Анда мен күзүндө тоолорго барам!
O zaman sonbaharda dağlara giderim!

Нургүл: Туура! Бирок азыр жылуу кийин, сыртта шамал күчтүү.
Doğru! Ama şimdi sıkı giyin, dışarıda rüzgâr sert.

Dilbilgisi

Sıfatlar: суук кыш, кыш суук

Sıfatlar Türkçedeki gibi kullanılır: isimden önce gelirler ve ek almazlar: суук кыш (soğuk kış), жашыл тоолор (yeşil dağlar), күчтүү шамал (sert rüzgâr). Yüklem olduklarında cümlenin sonundadırlar: Кыш суук. (Kış soğuk.)

Havayı anlatan sıfatların çoğu isimden -луу / -дуу / -туу ekiyle yapılır; bu ek Türkçedeki -lı / -li ekinin karşılığıdır. Ek dört ünlü biçimiyle ve ünsüz uyumuyla gelir (önceki ünitelerden tanıdığınız -лар / -дар / -тар gibi).

• Бүгүн күн булуттуу. — Bugün hava bulutlu.
• Кышында көп кардуу күндөр болот. — Kışın çok karlı günler olur.

💡 Türkçedeki gibi sıfat çoğul eki almaz: жашыл тоолор ✓ (yeşil dağlar). Çoğul eki yalnızca isme eklenir.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe “-lı” ekini doğrudan taşımak: шамаллы ✗ → шамалдуу ✓, булутлу ✗ → булуттуу ✓. Kırgızcada bu ekin ünlüsü uzundur (уу, үү) ve ünsüzü sözün son sesine göre değişir.

Karşılaştırma: Бишкек Анкарадан суук

İki şeyi karşılaştırmanın en basit yolu Türkçeyle aynıdır: karşılaştırılan söz çıkma hâli (-дан / -тан) alır, ardından sıfat gelir. Türkçe “Bişkek Ankara'dan soğuk.” → Бишкек Анкарадан суук.

Aynı anlam -га караганда (… -e göre, -e kıyasla) ile de verilir: Анкарага караганда Бишкек суук. — Ankara'ya göre Bişkek soğuk. Tercih belirtmek için -дан көрө kullanılır: Мага кыштан көрө жай жагат. — Kıştan çok yazı severim.

💡 Çıkma hâlinin ünlüsü dörtlü uyuma uyar: Таластан, Бишкектен, Оштон, көлдөн. Bu, karşılaştırma cümlelerinde en sık yapılan uyum hatasıdır; yuvarlak sözlere dikkat edin.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “daha” sözünü дагы ile çevirmek. Бишкек дагы суук ✗ “Bişkek yine soğuk / Bişkek de soğuk” gibi anlaşılır. “Daha soğuk” için çıkma hâli ya da -раак eki kullanılır: Бишкек Анкарадан суук. ✓ / Бишкек суугураак. ✓

-раак / -ыраак: daha soğuk, biraz daha sıcak

Kırgızcanın ayrıca bir karşılaştırma eki vardır: -раак. Türkçede bunun tam karşılığı yoktur; anlamı “daha” ya da “biraz daha, -ce”dir. Ek ünlüyle biten sıfata doğrudan, ünsüzle biten sıfata bir dar ünlüyle eklenir. Ekteki uzun ünlü de dörtlü uyuma uyar.

Türkçedeki “kitap → kitabı” yumuşaması burada da işler: ek ünlüyle başladığı için sondaki к → г, п → б olur: суук → суугураак, ысык → ысыгыраак, көп → көбүрөөк. Ekin uzun ünlüsü, önündeki dar ünlüye göre seçilir: у'dan sonra аа (чоңураак), ү'den sonra өө (көбүрөөк).

• Ал жерде аба салкыныраак. — Orada hava daha serin.
• Бүгүн кечээкиден жылуураак. — Bugün dünden daha sıcak.
• Жылуураак кийин! — Biraz daha sıkı giyin!

💡 -раак çıkma hâliyle birlikte de kullanılır: Бишкек Анкарадан суугураак. Bu, Türkçedeki “Ankara'dan daha soğuk” cümlesinin tam karşılığıdır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: yumuşamayı unutmak ya da uyumu bozmak. суукураак ✗ → суугураак ✓; көпрөөк ✗ → көбүрөөк ✓; чоңраак ✗ → чоңураак ✓ (ünsüzden sonra dar ünlü gelir); кичинераак ✗ → кичинерээк ✓ (ince sözde ince ek).

En üstünlük: эң

En üstünlük Türkçedeki gibi sıfattan önce gelen bir sözle yapılır: Türkçe “en” → Kırgızca эң. Sıfat değişmez: эң суук (en soğuk), эң бийик (en yüksek), эң сонун (en güzel).

Bir grup içinde en üstünü söylerken grup ilgi hâli alır: жылдын эң суук айы (yılın en soğuk ayı), шаардын эң чоң паркы (şehrin en büyük parkı). Tamlanan, geçen ünitede öğrendiğiniz gibi iyelik eki taşır.

💡 Ay adları Kırgızcada genellikle Rusçadan gelir ve küçük harfle yazılır: январь, февраль, июль, август. Söz başındaki я ve ю “ya”, “yu” okunur.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe “en”i Kirile эн ✗ diye çevirmek. Kırgızcada bu söz gırtlaktan söylenen ң ile yazılır: эң ✓. Ayrıca эң ile -раакı birlikte kullanmak yanlıştır: эң суугураак ✗ → эң суук ✓.

Hava durumu kalıpları

Havadan söz ederken Kırgızca ile Türkçe birbirine çok yakındır, ama kalıpların bir kısmı farklıdır. Kırgızcada күн hem “güneş, gün” hem de “hava” anlamında kullanılır: Күн суук. (Hava soğuk.) Yağış için жаа- (yağmak) fiili kullanılır; şu an olan için -ып жатат: Жамгыр жаап жатат.

💡 Ысык-Көл adının anlamı “Sıcak Göl”dür: göl çok derin ve tuzlu olduğu için kışın donmaz. Adı bilmek ысык sözünü ezberlemenize de yardım eder.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe “hava”yı аба ile çevirip her yerde kullanmak. “Hava nasıl?” Аба ырайы кандай? ✓ ya da Күн кандай? ✓ olur; Аба кандай? daha çok havanın temizliğini sorar. Bir de ысык (sıcak) ile жылууyu (ılık, hoş sıcak) karıştırmak: ысык чай ✓ (sıcak çay), ama hoş bir bahar günü için жылуу күн ✓.

Mevsimler ve derece sözleri

Mevsim adları zamanı gösterirken genellikle iyelik + bulunma eki alır: жазында (ilkbaharda), жайында (yazın), күзүндө (sonbaharda), кышында (kışın). Kısa biçimler de duyulur: жайда, кышта.

Sıfatın derecesini değiştiren sözler sıfattan önce gelir: абдан суук (çok soğuk), өтө ысык (aşırı sıcak), бир аз салкын (biraz serin), анча суук эмес (o kadar soğuk değil).

• Бүгүн анча суук эмес. — Bugün o kadar soğuk değil.
• Кышында тоолор абдан кооз. — Kışın dağlar çok güzel.

💡 абдан tarafsız “çok”tur; өтө ise çoğu zaman “gereğinden fazla” anlamı taşır: Чай өтө ысык. — Çay çok (fazla) sıcak, içilmez.

⚠️ Türklerin tipik hatası: жазı “yaz” sanmak. жаз ilkbahar, жай ise yazdır. “Yazın Issık-Göl'e gideriz” → Жайында Ысык-Көлгө барабыз. ✓ (Жазында ✗, çünkü ilkbaharda göl suyu henüz soğuktur).

Kelimeler

• аба ырайы
  aba ırayı
  hava durumu, hava
• мезгил
  mezgil
  mevsim; zaman, dönem
• жаз
  caz
  ilkbahar
• жай
  cay
  yaz
• күз
  küz
  sonbahar, güz
• кыш
  kış
  kış
• күн
  kün
  gün; güneş
• ачык
  açık
  açık
• булуттуу
  buluttuu
  bulutlu
• жамгыр
  camgır
  yağmur
• кар
  kar
  kar
• шамал
  şamal
  rüzgâr
• туман
  tuman
  sis, duman
• жаа-
  caa-
  yağmak
• суук
  suuk
  soğuk
• ысык
  ısık
  sıcak
• жылуу
  cıluu
  ılık, sıcak (hoş)
• салкын
  salkın
  serin
• градус
  gradus
  derece (sıcaklık)
• күчтүү
  küçtüü
  güçlü, sert
• жашыл
  caşıl
  yeşil
• кооз
  kooz
  güzel (eşya, yer)
• жемиш
  cemiş
  meyve
• эң
  eñ
  en
• өтө
  ötö
  çok, aşırı, fazla
• бир аз
  bir az
  biraz
• анча
  ança
  o kadar
• караганда
  karaganda
  -e göre, -e kıyasla
• менимче
  menimçe
  bence
• ошондуктан
  oşonduktan
  bu yüzden, onun için
• кий-
  kiy-
  giymek

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →