A2 · Ünite 1: Alışkanlıklar (Адаттар)

Geniş zaman -а / -й ile alışkanlık · дайыма, көп учурда

Metin: Күн сайын эмне кыласың?

Bişkek'te çalışan Mehmet ile Kırgız arkadaşı Azamat bir kafede oturmuş, birbirlerinin günlük alışkanlıklarını soruyor. Metinde geniş zamana ([[турам]], [[жейм]], [[чуркайм]]) ve sıklık sözlerine ([[адатта]], [[көп учурда]], [[кээде]], [[эч качан]]) dikkat edin.

Азамат: Мехмет, сен эртең менен саат канчада турасың?
Mehmet, sabahları saat kaçta kalkarsın?

Мехмет: Адатта саат жетиде турам. Дем алыш күндөрү кечирээк турам.
Genellikle saat yedide kalkarım. Hafta sonları daha geç kalkarım.

Азамат: Эртең менен эмне жейсиң?
Sabahları ne yersin?

Мехмет: Көбүнчө нан, сыр жана жумуртка жейм. Дайыма кара чай ичем.
Çoğunlukla ekmek, peynir ve yumurta yerim. Her zaman siyah çay içerim.

Азамат: Мен эртең менен кофе ичем. Чайды кээде гана ичем.
Ben sabahları kahve içerim. Çayı sadece ara sıra içerim.

Мехмет: Сен жумушка жөө барасыңбы?
İşe yürüyerek mi gidersin?

Азамат: Жок, жумушум алыс. Көп учурда автобуска түшөм, кээде таксиге түшөм.
Hayır, işim uzak. Çoğu zaman otobüse binerim, bazen taksiye binerim.

Мехмет: Мен күн сайын жөө барам. Жумушум үйдөн жакын.
Ben her gün yürüyerek giderim. İşim eve yakın.

Азамат: Кечинде эмне кыласың?
Akşamları ne yaparsın?

Мехмет: Китеп окуйм же кыргыз тилин үйрөнөм. Анда-санда телевизор көрөм.
Kitap okurum ya da Kırgızca çalışırım. Arada bir televizyon izlerim.

Азамат: Сен чуркайсыңбы?
Koşar mısın?

Мехмет: Ооба, жумасына үч жолу паркта чуркайм. Сенчи?
Evet, haftada üç kez parkta koşarım. Ya sen?

Азамат: Мен сейрек чуркайм. Ал эми ишемби күндөрү дайыма тоого чыгам.
Ben nadiren koşarım. Ama cumartesileri her zaman dağa çıkarım.

Мехмет: Сонун! Мен эч качан тоого чыкпайм.
Harika! Ben hiç dağa çıkmam.

Азамат: Анда ушул ишембиде бирге барабыз! Адатта саат алтыда жолго чыгабыз.
O zaman bu cumartesi birlikte gidiyoruz! Genellikle saat altıda yola çıkarız.

Мехмет: Саат алтыдабы? Ой, мен ишембиде эч качан эрте турбайм!
Saat altıda mı? Of, ben cumartesi günleri asla erken kalkmam!

Dilbilgisi

Geniş zaman: bütün şahıslar

Geniş zamanı A1'de öğrendiniz; şimdi bütün şahıslarıyla sağlamlaştıralım. Kırgızca geniş zaman, Türkçedeki -ar / -ir geniş zamanının karşılığıdır. Yapılışı basittir: ünsüzle biten köke -а / -е / -о / -ө, ünlüyle biten köke -й gelir; ardından şahıs eki eklenir. Ekin ünlüsü dörtlü uyuma uyar.

Şahıs	бар- (gitmek)	кел- (gelmek)	тур- (kalkmak)	көр- (görmek)	Türkçe
мен	барам	келем	турам	көрөм	giderim / gelirim…
сен	барасың	келесиң	турасың	көрөсүң	gidersin
сиз	барасыз	келесиз	турасыз	көрөсүз	gidersiniz (kibar)
ал	барат	келет	турат	көрөт	gider
биз	барабыз	келебиз	турабыз	көрөбүз	gideriz
силер	барасыңар	келесиңер	турасыңар	көрөсүңөр	gidersiniz (samimi)
алар	барышат	келишет	турушат	көрүшөт	giderler

Ünlüyle biten köklerde araya -й girer: оку- → окуйм, иште- → иштейм, чурка- → чуркайм, же- → жейм.

Şahıs	оку- (okumak)	иште- (çalışmak)	Türkçe
мен	окуйм	иштейм	okurum / çalışırım
сен	окуйсуң	иштейсиң	okursun
сиз	окуйсуз	иштейсиз	okursunuz
ал	окуйт	иштейт	okur
биз	окуйбуз	иштейбиз	okuruz
алар	окушат	иштешет	okurlar

💡 Türkçeyle karşılaştırın: Türkçede “okur-um, okur-sun” derken geniş zaman eki -r'dir; Kırgızcada ise ek bir ünlü ya da -й'dir: окуй-м, бара-м. Şahıs ekleri ise Türkçeye çok benzer: -м (-ım), -сың (-sın), -быз (-ız).

⚠️ Türklerin tipik hatası: üçüncü çoğul şahısta Türkçedeki gibi -лар eklemek. алар барат ya da алар бараттар ✗ → алар барышат ✓; алар окуйт ✗ → алар окушат ✓. Kırgızcada “onlar” için fiile -ыш- eklenir.

Alışkanlık mı, şu an mı? [[барам]] ve [[барып жатам]]

Türkçede “Her gün işe gidiyorum” da, “Her gün işe giderim” de denebilir; “-yor” alışkanlık için de kullanılır. Kırgızcada ayrım daha nettir: alışkanlık, tekrar eden iş geniş zamanla (барам), tam şu anda süren iş ise -ып жатат ile (барып жатам) anlatılır.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe	Anlam
Мен күн сайын чай ичем.	Men kün sayın çay içem.	Her gün çay içerim.	alışkanlık
Мен азыр чай ичип жатам.	Men azır çay içip catam.	Şu an çay içiyorum.	şu an
Ал кечинде китеп окуйт.	Al keçinde kitep okuyt.	Akşamları kitap okur.	alışkanlık
Ал азыр китеп окуп жатат.	Al azır kitep okup catat.	Şu an kitap okuyor.	şu an

Азамат дайыма автобуска түшөт. — Azamat her zaman otobüse biner.
Азыр ал автобуска түшүп жатат. — Şu an otobüse biniyor.
Биз жыл сайын Ысык-Көлгө барабыз. — Her yıl Issık-Göl'e gideriz.

💡 Geniş zaman Kırgızcada yakın geleceği de anlatır (Эртең барам — Yarın giderim / gideceğim). Hangi anlamın kastedildiğini zaman sözleri gösterir: күн сайын, адатта, дайыма alışkanlık; эртең, ушул ишембиде gelecek bildirir.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “her gün çalışıyorum” alışkanlığıyla alışkanlığı -ып жатат ile anlatmak. Мен күн сайын иштеп жатам ✗ (garip) → Мен күн сайын иштейм ✓. -ып жатат'ı yalnızca “şu anda, bu sıralar” anlamında kullanın.

Sıklık zarfları

Bir işi ne kadar sık yaptığımızı sıklık zarflarıyla söyleriz. Kırgızcadaki zarfların birçoğu Türkçe akrabalarından kolayca tanınır: дайыма (daima), адатта (âdette → genellikle), сейрек (seyrek). Zarf genellikle öznenin ardından, fiilden önce gelir; vurgu için cümle başına da çıkabilir.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe	Sıklık
дайыма / ар дайым	dayıma / ar dayım	her zaman	100%
адатта / көбүнчө	adatta / köbünçö	genellikle	≈ 80%
көп учурда / тез-тез	köp uçurda / tez-tez	sık sık, çoğu zaman	≈ 70%
кээде	keede	bazen	≈ 40%
анда-санда	anda-sanda	arada bir	≈ 20%
сейрек	seyrek	nadiren	≈ 10%
эч качан (+ olumsuz)	eç kaçan	hiçbir zaman, asla	0%

Мен дайыма эрте турам. — Ben her zaman erken kalkarım.
Айгерим кээде кофе ичет. — Aygerim bazen kahve içer.
Биз сейрек киного барабыз. — Nadiren sinemaya gideriz.
Адатта кечинде үйдө болом. — Genellikle akşamları evde olurum.

💡 гана (sadece) sıklık zarfını daraltır: кээде гана (yalnızca bazen), дем алыш күндөрү гана (sadece hafta sonları). Türkçede “sadece” önce gelir; Kırgızcada гана sonra gelir.

⚠️ Türklerin tipik hatası: тез-тез sözünü Türkçedeki gibi “çabuk çabuk” sanmak. Ал тез-тез келет “O çabuk gelir” değil, “O sık sık gelir” demektir. “Çabuk” anlamı için tek тез kullanılır: тез кел! (çabuk gel!).

Ne sıklıkla? [[күн сайын]], [[жумасına]], [[канча жолу?]]

Tekrarı tam olarak söylemek için iki yapı vardır. сайын Türkçedeki “her” gibidir ama isimden sonra gelir: күн сайын (her gün). İyelik + yönelme eki ise Türkçedeki “-da” (haftada, günde) karşılığıdır: күнүнө (günde), жумасына (haftada). Kaç kez yapıldığı жолу ile söylenir.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
күн сайын	kün sayın	her gün
жума сайын	cuma sayın	her hafta
ай сайын	ay sayın	her ay
жыл сайын	cıl sayın	her yıl
күнүнө эки жолу	kününö eki colu	günde iki kez
жумасына үч жолу	cumasına üç colu	haftada üç kez
айына бир жолу	ayına bir colu	ayda bir kez
Канча жолу?	Kança colu?	Kaç kez?

Жумасына канча жолу бассейнге барасың? — Haftada kaç kez havuza gidersin?
Мен күнүнө үч жолу тамак жейм. — Günde üç kez yemek yerim.
Апам жума сайын базарга барат. — Annem her hafta pazara gider.
Ишемби күндөрү үйдү тазалайбыз. — Cumartesileri evi temizleriz.

💡 Gün adlarıyla alışkanlık: ишемби күндөрү (cumartesileri), жекшемби күндөрү (pazarları). Yapı Türkçedeki “cumartesi günleri” ile aynıdır. Günün bölümleri: эртең менен sabahleyin, түштө öğlen, кечинде akşamleyin, түнкүсүн geceleyin.

⚠️ Türklerin tipik hatası 1: Türkçedeki “her” sözünü öne koymak. сайын күн ✗ → күн сайын ✓. Türklerin tipik hatası 2: эртең менен sözünü “yarın” sanmak. Эртең менен кофе ичем “Sabahları kahve içerim” demektir; “yarın sabah” için эртең эртең менен denir.

Olumsuz ve soru: [[барбайм]], [[барасыңбы?]], [[эч качан]]

Olumsuz geniş zaman, kökten sonra -бай / -бей / -бой / -бөй ile yapılır; sert ünsüzden sonra ek -пай / -пей / -пой / -пөй olur. Türkçedeki “gitmem, gelmem” yapısının karşılığıdır. Soru eki -бы şahıs ekinden sonra bitişik gelir.

Şahıs	бар- olumsuz	көр- olumsuz	ич- olumsuz	Soru
мен	барбайм	көрбөйм	ичпейм	барамбы?
сен	барбайсың	көрбөйсүң	ичпейсиң	барасыңбы?
сиз	барбайсыз	көрбөйсүз	ичпейсиз	барасызбы?
ал	барбайт	көрбөйт	ичпейт	барабы?
биз	барбайбыз	көрбөйбүз	ичпейбиз	барабызбы?
алар	барышпайт	көрүшпөйт	ичишпейт	барышабы?

Мен эч качан тамеки чекпейм. — Ben hiçbir zaman sigara içmem.
Сен кофе ичесиңби? — Жок, ичпейм. — Kahve içer misin? — Hayır, içmem.
Ал дем алыш күндөрү иштебейт. — Hafta sonları çalışmaz.

💡 Üçüncü tekil şahıs sorusu kısalır: барат + -бы → барабы? (gider mi?), келет → келеби?, окуйт → окуйбу?. Konuşmada çok sık duyacaksınız.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki gibi эч качан ile olumlu fiil kullanmak ya da Türkçe olumsuzluk ekini aktarmak. Мен эч качан барам ✗ → Мен эч качан барбайм ✓; ичмейм ✗ → ичпейм ✓. Kırgızca olumsuzluk eki -ма değil, -ба / -па'dır.

Ses olayları: [[окуйм]], [[чыгам]], [[табам]]

Geniş zaman eki ünlüyle başladığı için kökün son ünsüzü bazen yumuşar. Türkçede de benzeri vardır: “git- → gider”, “et- → eder”. Kırgızcada en sık görülenler к → г ve п → б değişmeleridir. Olumsuz biçimde ise ek ünsüzle başladığı için kök değişmez.

Kök	Olumlu	Olumsuz	Türkçe
чык- (çıkmak)	чыгам, чыгат	чыкпайм	çıkarım · çıkmam
ук- (duymak)	угам, угат	укпайм	duyarım · duymam
тап- (bulmak)	табам, табат	таппайм	bulurum · bulmam
жап- (kapatmak)	жабам, жабат	жаппайм	kapatırım · kapatmam
оку- (okumak)	окуйм, окуйт	окубайм	okurum · okumam
ойно- (oynamak)	ойнойм, ойнойт	ойнобойм	oynarım · oynamam

Ишемби күндөрү тоого чыгабыз. — Cumartesileri dağa çıkarız.
Балдар короодо футбол ойношот. — Çocuklar avluda futbol oynarlar.
Мен базардан дайыма арзан алма табам. — Pazarda her zaman ucuz elma bulurum.

💡 Türkçede “çık- → çıkar” derken k değişmez; Kırgızcada ise iki ünlü arasındaki к hemen г olur: чык- + -а-м → чыгам. Bu kural iyelik ekinde de geçerlidir (сабак → сабагым), yani A1'den tanıdığınız bir olaydır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: yazıda kökü korumaya çalışmak. чыкам ✗ → чыгам ✓; тапам ✗ → табам ✓; окуым ✗ → окуйм ✓. Ünlüyle biten kökte -й'yi unutmayın.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →