A2 · Ünite 2: Duydum ki… (Уктум…)

Öğrenilen geçmiş zaman -ыптыр · -ган экен

Metin: Эмне жаңылык бар?

Bişkek'te yaşayan Zeynep, yaz tatilini Türkiye'de geçirip döndü. Komşusu Aygerim ona yokken olan haberleri anlatıyor. Aygerim bu olayları kendi gözüyle görmedi, başkalarından duydu; bu yüzden [[-ыптыр]] biçimini ([[орношуптур]], [[көчүп кетиптир]]) kullanıyor. Türkçedeki “-mış” ile karşılaştırarak okuyun.

Айгерим: Зейнеп, кош келдиң! Түркияда жакшы эс алдыңбы?
Zeynep, hoş geldin! Türkiye'de iyi dinlendin mi?

Зейнеп: Ооба, рахмат! Эки ай үйдө болдум. Бул жерде эмне жаңылык бар?
Evet, teşekkürler! İki ay evdeydim. Burada ne haber var?

Айгерим: Көп жаңылык бар! Укпадыңбы? Азамат жаңы жумушка орношуптур.
Çok haber var! Duymadın mı? Azamat yeni bir işe girmiş.

Зейнеп: Чынбы? Кайда иштейт?
Gerçekten mi? Nerede çalışıyor?

Айгерим: Банкта иштейт экен. Мага Асел айтты.
Bankada çalışıyormuş. Bana Asel söyledi.

Зейнеп: Ал эми Асел кандай? Анын жаңылыгы барбы?
Peki Asel nasıl? Onun bir haberi var mı?

Айгерим: Асел Ошко көчүп кетиптир! Күйөөсү ошол жактан жумуш табыптыр.
Asel Oş'a taşınmış! Kocası oradan iş bulmuş.

Зейнеп: Ой, аны сагынабыз! Дагы эмне?
Of, onu özleyeceğiz! Başka ne var?

Айгерим: Биздин көчөдө жаңы кафе ачылыптыр. Мен али барбадым.
Bizim sokakta yeni bir kafe açılmış. Ben henüz gitmedim.

Зейнеп: Мен кечээ бардым! Кафенин ээси мурун Түркияда иштеген экен.
Ben dün gittim! Kafenin sahibi eskiden Türkiye'de çalışmış.

Айгерим: Ээ, сен ал жакка эбак барыптырсың!
Aa, sen oraya çoktan gitmişsin!

Зейнеп: Ооба. Бирок андан кийин үйдө төрт саат уктаптырмын!
Evet. Ama sonra evde dört saat uyumuşum!

Айгерим: Ха-ха, жолдон чарчапсың да.
Ha ha, yoldan yorulmuşsun tabii.

Зейнеп: Дагы кандай жаңылыктар бар?
Başka ne haberler var?

Айгерим: Дагы бир жаңылык уктум: Жылдыз уулдуу болуптур!
Bir haber daha duydum: Cıldız'ın oğlu olmuş!

Зейнеп: Кандай сонун! Куттуктайбыз!
Ne güzel! Tebrik ederiz!

Dilbilgisi

[[-ыптыр]]: yapılışı

Türkçedeki “gelmiş, gitmiş” biçiminin Kırgızcadaki karşılığı -ыптырdır. Ek iki parçadan oluşur: zarf-fiil eki -ып (yapıp) ve -тыр (Türkçedeki “-dır” ile akraba). Ekin ünlüleri dar ünlüdür, bu yüzden Türkçedeki gibi dört biçimlidir: -ыптыр / -иптир / -уптур / -үптүр. Ünlüyle biten köklerde ek kısalır: -птыр / -птир / -птур / -птүр.

Kök	-ыптыр	Okunuş	Türkçe
бар- (gitmek)	барыптыр	barıptır	gitmiş
кел- (gelmek)	келиптир	keliptir	gelmiş
бол- (olmak)	болуптур	boluptur	olmuş
көр- (görmek)	көрүптүр	körüptür	görmüş
оку- (okumak)	окуптур	okuptur	okumuş
иште- (çalışmak)	иштептир	işteptir	çalışmış
сүйлө- (konuşmak)	сүйлөптүр	süylöptür	konuşmuş

Ek ünlüyle başladığı için kökün sonundaki к ve п yumuşar: чык- → чыгыптыр (çıkmış), ук- → угуптур (duymuş), тап- → табыптыр (bulmuş).

💡 Türkçe size yardım eder: “gitmiş, gelmiş, olmuş, görmüş” derken seçtiğiniz ünlü, Kırgızca ekte de aynıdır: барыптыр, келиптир, болуптур, көрүптүр. Yalnızca kökün Kırgızca biçimine bakın.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe “-mış” ekini Kırgızcaya aktarmak ya da ekin ilk ünlüsünü unutmak. келмиш ✗ келптир ✗ → келиптир ✓; тапыптыр ✗ → табыптыр ✓. Ünlüyle biten kökte ise ünlü eklenmez: окууптур ✗ → окуптур ✓.

[[келди]] mi, [[келиптир]] mi?

Türkçede olduğu gibi Kırgızcada da iki geçmiş zaman vardır. -ды (görülen geçmiş), konuşanın kendi gördüğü, kesin bildiği işi anlatır: “Azamat geldi.” -ыптыр (öğrenilen geçmiş) ise üç durumda kullanılır: başkasından duyduğumuz haber, izinden anladığımız sonuç ve sonradan fark edip şaşırdığımız durum.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe	Neden?
Азамат келди.	Azamat keldi.	Azamat geldi.	kendim gördüm
Азамат келиптир.	Azamat keliptir.	Azamat gelmiş.	duydum / sonradan öğrendim
Кар жааптыр!	Kar caaptır!	Kar yağmış!	sabah pencereden gördüm, yağarken görmedim
Ой, сен чоңоюптурсуң!	Oy, sen çoñoyuptursuñ!	Aa, sen büyümüşsün!	şaşırma

Асел Ошко көчүп кетиптир. — Asel Oş'a taşınmış.
Биздин көчөдө жаңы кафе ачылыптыр. — Sokağımızda yeni bir kafe açılmış.
Мен кечээ кафеге бардым. — Dün kafeye gittim. (kendim)

💡 Bir haberi aktarırken çoğu zaman önce Укпадыңбы? (Duymadın mı?) ya da Уктум… (Duydum ki…) denir, ardından -ыптыр gelir: Уктум, Азамат үйлөнүптүр. — Duydum ki Azamat evlenmiş.

⚠️ Türklerin tipik hatası: kendi yaptığı, bildiği işi -ыптыр ile anlatmak. Dün kafeye kendiniz gittiyseniz Мен кечээ кафеге барыптырмын ✗ (garip: “gitmişim” gibi) → Мен кечээ кафеге бардым ✓. Türkçede de “Dün kafeye gitmişim” demezsiniz; Kırgızcada kural aynıdır.

Şahıs ekleri: [[уктаптырмын]], [[барыптырсың]]

-ыптыр da ek-fiilin şahıs eklerini alır. Üçüncü çoğul şahısta, geniş zamandaki gibi araya -ыш- girer: барышыптыр (gitmişler).

Şahıs	бар-	көр-	Türkçe
мен	барыптырмын	көрүптүрмүн	gitmişim · görmüşüm
сен	барыптырсың	көрүптүрсүң	gitmişsin
сиз	барыптырсыз	көрүптүрсүз	gitmişsiniz (kibar)
ал	барыптыр	көрүптүр	gitmiş
биз	барыптырбыз	көрүптүрбүз	gitmişiz
силер	барыптырсыңар	көрүптүрсүңөр	gitmişsiniz (samimi)
алар	барышыптыр	көрүшүптүр	gitmişler

Birinci şahıs (уктаптырмын, унутуптурмун) farkında olmadan yaptığımız, sonradan anladığımız iş içindir; Türkçedeki “uyuyakalmışım, unutmuşum” gibi. İkinci şahıs ise karşımızdakine onun bir işini fark ettiğimizi söyler.

Төрт саат уктаптырмын! — Dört saat uyumuşum!
Кечиресиз, мен сиздин атыңызды унутуптурмун. — Affedersiniz, adınızı unutmuşum.
Сен эбак келиптирсиң! — Sen çoktan gelmişsin!
Балдар уктап калышыптыр. — Çocuklar uyuyakalmışlar.

💡 Konuşmada ikinci şahısta kısa biçim çok yaygındır: -ыпсың, -ыпсыз. Чарчапсың. — Yorulmuşsun. Жакшы кылыпсыз! — İyi yapmışsınız! Bu iki biçim, uzun чарчаптырсың ile aynı anlamdadır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: ук- (duymak) ile укта- (uyumak) fiillerini karıştırmak. уктум “duydum”, уктадым “uyudum”dur; угуптурмун “duymuşum”, уктаптырмын ise “uyumuşum” demektir.

Olumsuz ve soru: [[келбептир]], [[келиптирби?]]

Olumsuz biçim, olumsuzluk eki -ба / -бе / -бо / -бө (sert ünsüzden sonra -па / -пе / -по / -пө) ile ünlüyle başlamayan kısa ek -птыр'ın birleşmesidir: бар-ба-птыр → барбаптыр (gitmemiş). Türkçedeki “git-me-miş” ile aynı sıra.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
ал барбаптыр	al barbaptır	o gitmemiş
ал келбептир	al kelbeptir	o gelmemiş
ал көрбөптүр	al körböptür	o görmemiş
ал окубаптыр	al okubaptır	o okumamış
ал таппаптыр	al tappaptır	o bulamamış
ал келиптирби?	al keliptirbi?	o gelmiş mi?
сен угуптурсуңбу?	sen uguptursuñbu?	sen duymuş musun?

Азамат бүгүн жумушка келбептир. — Azamat bugün işe gelmemiş.
Мен сиздин катыңызды көрбөптүрмүн. — Mektubunuzu görmemişim.
Ал бул китепти окуптурбу? — O bu kitabı okumuş mu?

💡 Soru eki her zaman en sona ve bitişik gelir: келиптир + би → келиптирби?. Şahıs eki varsa ondan sonra: барыптырсың + бы → барыптырсыңбы? (gitmiş misin?).

⚠️ Türklerin tipik hatası: olumsuzda ekin ünlüsünü tutmak. барбаыптыр ✗ барбайыптыр ✗ → барбаптыр ✓; келбеиптир ✗ → келбептир ✓. Olumsuzluk eki ünlüyle bittiği için ek kısalır ve doğrudan -птыр gelir.

[[-ган экен]]: sonradan öğrenilen geçmiş ve masallar

İkinci yapı -ган экенdir. Önce fiile sıfat-fiil eki -ган gelir (Türkçedeki “-an / -dığı” gibi), ardından ayrı yazılan экен (imiş). Anlamı Türkçedeki “-mış” ya da “-mıştı”ya yakındır: daha önce olmuş, bizim de sonradan öğrendiğimiz bir iş. -ган eki dörtlü uyuma uyar ve sert ünsüzden sonra -кан olur.

Kök	-ган экен	Okunuş	Türkçe
иште-	иштеген экен	iştegen eken	çalışmış
бол-	болгон экен	bolgon eken	olmuş
көр-	көргөн экен	körgön eken	görmüş
жаша-	жашаган экен	caşagan eken	yaşamış / yaşarmış
кет-	кеткен экен	ketken eken	gitmiş
чык-	чыккан экен	çıkkan eken	çıkmış

Кафенин ээси мурун Түркияда иштеген экен. — Kafenin sahibi eskiden Türkiye'de çalışmış.
Илгери-илгери бир тоонун этегинде бир чал жашаган экен. — Bir varmış bir yokmuş, bir dağın eteğinde bir ihtiyar yaşarmış.
Ал Бишкекте эч качан болбогон экен. — O, Bişkek'te hiç bulunmamış.

💡 Kırgız masalları çoğu zaman Илгери-илгери… (Evvel zaman içinde…) diye başlar ve olaylar -ган экен ya da -ыптыр ile anlatılır, tıpkı Türkçe masallardaki “varmış, yaşarmış, gitmiş” gibi. Olumsuzu -баган экен: келбеген экен (gelmemiş).

⚠️ Türklerin tipik hatası: экен sözünü fiile bitiştirmek ya da Türkçedeki gibi “-mış”a çevirmek. иштегенекен ✗ иштегенмиш ✗ → иштеген экен ✓. Uyumu da unutmayın: болган экен ✗ → болгон экен ✓ (kökte о).

[[экен]] isim, sıfat ve şimdiki zamanla

Türkçedeki “öğretmenmiş, güzelmiş, çalışıyormuş” yapılarının karşılığı da экенdir. İsim ya da sıfattan sonra экен, yeni öğrendiğimiz ya da şimdi fark ettiğimiz bir durumu anlatır. Fiillerde geniş zaman ve şimdiki zamandan sonra da gelir: иштейт экен (çalışıyormuş, çalışırmış).

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
Ал мугалим экен.	Al mugalim eken.	O öğretmenmiş.
Бул жер абдан кооз экен!	Bul cer abdan kooz eken!	Burası çok güzelmiş!
Самса даамдуу экен.	Samsa daamduu eken.	Samsa lezzetliymiş.
Азамат банкта иштейт экен.	Azamat bankta işteyt eken.	Azamat bankada çalışıyormuş.
Сиз түрк экенсиз.	Siz türk ekensiz.	Siz Türkmüşsünüz.

Ысык-Көлдүн суусу муздак экен. — Issık-Göl'ün suyu soğukmuş.
Сиз кыргызча жакшы сүйлөйт экенсиз! — Kırgızcayı iyi konuşuyormuşsunuz!
Анын үч баласы бар экен. — Onun üç çocuğu varmış.

💡 экен de şahıs eki alır: экенмин (-mışım), экенсиң (-mışsın), экенсиз (-mışsınız). Geniş zamandan sonra: иштейт экен (çalışıyormuş), билет экен (biliyormuş).

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki gibi “-mış”ı isme bitişik eklemek ya da экен yerine эмес (değil) yazmak. мугалиммиш ✗ → мугалим экен ✓. Benzer görünen bu iki sözü karıştırmayın: мугалим экен “öğretmenmiş”, мугалим эмес “öğretmen değil”.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →