A2 · Ünite 4: Çocukluğum (Балалыгым)

Geçmişte alışkanlık -чу (баратчумун) · -ган (geçmiş zaman)

Metin: Айылдагы балалык

Mehmet, iş arkadaşı Azamat'ın evinde eski bir aile albümüne bakıyor. Azamat, Narın'daki köyde geçen çocukluğunu anlatıyor. Metinde geçmişteki alışkanlıkları anlatan [[-чу]] biçimlerine ([[барчубуз]], [[кайтарчумун]], [[иштечү]]) ve [[-ган]] geçmiş zamanına ([[чоңойгонмун]], [[болгон эмесмин]]) dikkat edin.

Мехмет: Азамат, бул сүрөттөгү бала ким? Сенсиңби?
Azamat, bu fotoğraftaki çocuk kim? Sen misin?

Азамат: Ооба, менмин. Ал кезде мен жети жашта элем.
Evet, benim. O zamanlar yedi yaşındaydım.

Мехмет: Сен кайда чоңойгонсуң?
Sen nerede büyüdün?

Азамат: Мен Нарындагы кичинекей айылда чоңойгонмун.
Ben Narın'daki küçük bir köyde büyüdüm.

Мехмет: Бала кезиңде эмне кылчусуң?
Çocukken ne yapardın?

Азамат: Жыл сайын жайында жайлоого барчубуз. Мен чоң атам менен кой кайтарчумун.
Her yıl yazın yaylaya giderdik. Ben dedemle koyun güderdim.

Мехмет: Кызык! Ат минчүсүңбү?
İlginç! Ata biner miydin?

Азамат: Албетте! Мен беш жашымда биринчи жолу атка мингенмин.
Elbette! Beş yaşımda ilk kez ata bindim.

Мехмет: Мен болсо шаарда чоңойгонмун. Мектепке автобус менен барчумун.
Ben ise şehirde büyüdüm. Okula otobüsle giderdim.

Азамат: Биздин айылда автобус жок болчу. Мектепке жөө барчубуз.
Bizim köyde otobüs yoktu. Okula yürüyerek giderdik.

Мехмет: Кышында да жөө барчусуңарбы?
Kışın da yürüyerek mi giderdiniz?

Азамат: Ооба. Кар көп болчу, бирок биз сабакты эч качан калтырбачубуз.
Evet. Kar çok olurdu, ama biz dersi asla kaçırmazdık.

Мехмет: Апаң ким болуп иштечү?
Annen ne iş yapardı?

Азамат: Апам мектепте мугалим болчу. Кечинде бизге жомок айтчу.
Annem okulda öğretmendi. Akşamları bize masal anlatırdı.

Мехмет: Айылды сагынасыңбы?
Köyü özlüyor musun?

Азамат: Абдан сагынам. Сен жайлоодо болгонсуңбу?
Çok özlüyorum. Sen hiç yaylada bulundun mu?

Мехмет: Жок, мен жайлоодо эч качан болгон эмесмин.
Hayır, ben hiç yaylada bulunmadım.

Азамат: Анда жайында чогуу барабыз!
O zaman yazın birlikte gideriz!

Dilbilgisi

Geçmişte alışkanlık: -чу / -чү (Türkçe -ardı / -erdi)

Türkçede geçmişte tekrar tekrar yapılan işleri geniş zamanın hikâyesiyle anlatırız: “Çocukken her yaz yaylaya giderdik.” Kırgızcada bunun için ayrı ve çok kullanışlı bir ek vardır: fiil köküne -чу / -чү eklenir, ardından şahıs eki gelir: бар-чу-мун = giderdim.

Bu ekin yalnızca iki biçimi vardır: kalın ünlülü köklerden sonra -чу, ince ünlülü köklerden sonra -чү. Ünsüz değişmez: ünlüyle de ünsüzle de biten köke doğrudan ч eklenir (оку-чу, иште-чү, жаз-чу, ич-чү).

Kırgızca	бар- (gitmek)	кел- (gelmek)	Türkçe
мен	барчумун	келчүмүн	giderdim · gelirdim
сен	барчусуң	келчүсүң	giderdin · gelirdin
сиз	барчусуз	келчүсүз	giderdiniz · gelirdiniz (siz)
ал	барчу	келчү	giderdi · gelirdi
биз	барчубуз	келчүбүз	giderdik · gelirdik
силер	барчусуңар	келчүсүңөр	giderdiniz · gelirdiniz (siz, samimi)
алар	барчу	келчү	giderlerdi · gelirlerdi

Бала кезимде көп китеп окучумун. — Çocukken çok kitap okurdum.
Биз жыл сайын жайлоого барчубуз. — Her yıl yaylaya giderdik.
Чоң атам кечинде жомок айтчу. — Dedem akşamları masal anlatırdı.
Сен футбол ойночусуңбу? — Futbol oynar mıydın?

💡 Şahıs ekleri tanıdıktır: ek-fiilin -мын, -сың, -сыз, -быз biçimleri -чу'dan sonra yuvarlak olur: -мун, -суң, -суз, -буз (-чү'den sonra -мүн, -сүң, -сүз, -бүз). Soru eki de aynı kurala uyar: барчусуңбу?, келчүсүңбү?

💡 Konuşma dilinde aynı anlamda барчу элем (giderdim) ya da барат элем gibi biçimler, kimi konuşurlarda баратчумун da duyulur. Bu ünitede yazı dilinin temel biçimi olan барчумун'u öğreniyoruz; ötekileri duyduğunuzda tanımanız yeterli.

⚠️ Türklerin tipik hatası: -чу ile ricayı yumuşatan -чы ekini karıştırmak (A1-19). барчы “hadi git, gitsene” demektir (emir); барчу ise “giderdi”. Ayrıca окучу (okurdu) ile окуучу (öğrenci) farklı sözlerdir: ikincisinde у uzundur.

Olumsuzu: -бачу / -бечү / -бочу / -бөчү (Türkçe -mazdı / -mezdi)

Olumsuz biçim için kök ile -чу arasına olumsuzluk eki -ба girer. Bu ek geniş ünlülüdür, bu yüzden dört biçimlidir (A1-04'teki dörtlü uyum): бар-ба-чу, кел-бе-чү, бол-бо-чу, көр-бө-чү. Sert ünsüzle biten köklerden sonra ek -па / -пе / -по / -пө olur: айт-па-чу, ич-пе-чү.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
барбачумун	barbaçumun	gitmezdim
келбечүсүң	kelbeçüsüñ	gelmezdin
болбочу	bolboçu	olmazdı
көрбөчүбүз	körböçübüz	görmezdik
айтпачу	aytpaçu	söylemezdi
калтырбачубуз	kaltırbaçubuz	kaçırmazdık

Мен эч качан сабакты калтырбачумун. — Ben dersi asla kaçırmazdım.
Айылда телевизор көп көрбөчүбүз. — Köyde pek televizyon izlemezdik.
Атам эч качан ачууланбачу. — Babam hiç sinirlenmezdi.

💡 Türkçeyle paralel düşünün: “git-me-z-di” ↔ бар-ба-чу. Olumsuzluk eki her iki dilde de kökten hemen sonra gelir. эч качан (hiçbir zaman) ile birlikte fiil, Türkçedeki gibi, olumsuzdur.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe iki biçimli “-ma/-me” alışkanlığıyla yuvarlak köklerden sonra düz ek yazmak. болбачу ✗ → болбочу ✓; көрбечү ✗ → көрбөчү ✓. Bir de olumsuzluğu sona eklemek: барчу эмесмин konuşmada duyulabilir, ama “gitmezdim” için temel biçim барбачумун'dur.

Geçmişte durum: эле ve болчу

İsim ve sıfatlarla geçmişi anlatmak için iki yol vardır. Birincisi ek-fiilin geçmişi элеdir (Türkçe “idi”): элем (idim), элең (idin), элеңиз (idiniz), эле (idi), элек (idik), элеңер (idiniz). эле, Türkçedeki “idi” gibi ayrı yazılır ve uyuma girmez.

İkincisi бол- (olmak) fiilinin alışkanlık biçimi болчуdur: “olurdu, -dı (genellikle)”. Sürekli ya da tekrarlanan durumlar için çok kullanılır: Кышында кар көп болчу. (Kışın kar çok olurdu.) бар ve жок ile: бар болчу (vardı), жок болчу (yoktu).

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
Мен кичинекей элем.	Men kiçinekey elem.	Ben küçüktüm.
Ал кезде биз студент элек.	Al kezde biz student elek.	O zamanlar öğrenciydik.
Биздин үй чоң эле.	Bizdin üy çoñ ele.	Bizim ev büyüktü.
Айылда дүкөн жок болчу.	Ayılda dükön cok bolçu.	Köyde dükkân yoktu.
Апам мугалим болчу.	Apam mugalim bolçu.	Annem öğretmendi.

Ал кезде мен жети жашта элем. — O zamanlar yedi yaşındaydım.
Жайында күн ысык болчу. — Yazın hava sıcak olurdu.

💡 Fark ince ama basit: эле o andaki durumu bildirir (“küçüktüm”); болчу süren, alışılmış durumu vurgular (“olurdu, hep öyleydi”). Çoğu cümlede ikisi de doğrudur: Апам мугалим эле. = Апам мугалим болчу.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki gibi “idi”yi isme bitiştirip uyumlu yazmak. кичинекейдим ✗, студенттик ✗ → кичинекей элем ✓, студент элек ✓. Kırgızcada эле her zaman ayrı yazılır. Ayrıca “yoktu” için жокту ✗ değil, жок эле ya da жок болчу ✓ denir.

-ган geçmiş zamanı ve şahıs ekleri

Kırgızcada -ды'nın yanında ikinci önemli geçmiş zaman eki -ганdır. Bu ek de A1-04'te öğrendiğiniz kurallarla on iki biçimlidir: ünlü ve ünsüz uyumu birlikte işler. Ünlü, sözün son ünlüsüne (dörtlü uyum); ünsüz, kökün son sesine bakar: sert ünsüzlerden (к, п, с, т, ч, ш) sonra к, ötekilerden sonra г.

Son ünlü	Ünlü/yumuşak ünsüzden sonra	Sert ünsüzden sonra	Örnek
а, ы, у	-ган	-кан	барган, окуган · айткан, жаткан
е, и	-ген	-кен	келген, иштеген · ичкен, жеткен
о	-гон	-кон	болгон, ойногон · токтоткон
ө, ү	-гөн	-көн	көргөн, сүйлөгөн · түшкөн, көчкөн

Şahıs ekleri ek-fiilin kendisidir ve -ган'ın ünlüsüne uyar:

Kırgızca	бар-	бол-	көр-	Türkçe (бар-)
мен	барганмын	болгонмун	көргөнмүн	gittim, gitmişim
сен	баргансың	болгонсуң	көргөнсүң	gittin
сиз	баргансыз	болгонсуз	көргөнсүз	gittiniz
ал	барган	болгон	көргөн	gitti
биз	барганбыз	болгонбуз	көргөнбүз	gittik
силер	баргансыңар	болгонсуңар	көргөнсүңөр	gittiniz (samimi)

Мен Нарында чоңойгонмун. — Ben Narın'da büyüdüm.
Сиз Ош шаарында болгонсузбу? — Hiç Oş şehrinde bulundunuz mu?
Биз ал кинону көргөнбүз. — O filmi izledik (daha önce).

💡 Bu ek size yabancı değil: Türkçedeki sıfat-fiil “-an/-en” (gelen, giden) aynı kökten gelir; eski Türkçede biçimi “-gan” idi. Kırgızcada -ган hem geçmiş zaman eki hem de sıfat-fiildir (келген киши = gelmiş olan kişi); sıfat-fiil kullanımını A2-14'te göreceğiz.

⚠️ Türklerin tipik hatası: yuvarlak köklerden sonra düz ek yazmak. болган ✗ → болгон ✓; көрген ✗ → көргөн ✓; чоңойган ✗ → чоңойгон ✓. Sert ünsüzden sonra г yazmak da sık görülür: айтган ✗ → айткан ✓; ичген ✗ → ичкен ✓.

-ды mı, -ган mı?

İki ek de Türkçeye çoğu zaman “-dı” ile çevrilir, ama kullanımları farklıdır. -ды belli bir zamanda olmuş, yakın ya da tanık olunan olayı anlatır: Кечээ Ысык-Көлгө бардым. (Dün Issık-Göl'e gittim.) -ган ise genellikle deneyimi ya da uzak geçmişi bildirir: “hayatımda bir kez”, “daha önce”, “eskiden”. Türkçedeki “hiç … bulundun mu?”, “daha önce …-dım” sorularının karşılığıdır.

Kırgızca	Türkçe	Anlam
Кечээ тоого чыктым.	Dün dağa çıktım.	belli bir olay (-ды)
Мен тоого чыкканмын.	Ben (daha önce) dağa çıktım.	deneyim (-ган)
Ысык-Көлдө болгонсуңбу?	Hiç Issık-Göl'de bulundun mu?	deneyim sorusu
Ооба, болгонмун.	Evet, bulundum.	deneyim (-ган)
Жок, болгон эмесмин.	Hayır, hiç bulunmadım.	olumsuz deneyim

Olumsuz deneyim için en yaygın yapı -ган эмес-tir: барган эмесмин (hiç gitmedim), көргөн эмессиң (hiç görmedin). эмес'e ek-fiil eklenir: эмесмин, эмессиң, эмессиз, эмес, эмеспиз. барбаганмын biçimi de kullanılır; anlamca çok yakındır.

Мен жайлоодо эч качан болгон эмесмин. — Ben hiç yaylada bulunmadım.
Сен кымыз ичкенсиңби? — Hiç kımız içtin mi?
Ооба, ичкенмин. Абдан даамдуу! — Evet, içtim. Çok lezzetli!

💡 Pratik bir ölçü: cümlede “dün, geçen hafta, saat beşte” gibi belli bir zaman varsa -ды; “hiç, daha önce, bir zamanlar, çocukken” gibi deneyim ya da uzak geçmiş varsa -ган seçin.

⚠️ Türklerin tipik hatası: -ган'ı Türkçedeki duyulan geçmiş “-mış” sanmak. барган “gitmiş (duydum ki)” demek değildir; konuşan kişi olayı bilir. Kırgızcada “-mış” anlamı -ыптыр ile verilir (A2-02): Ал келиптир. = O gelmiş (yeni öğrendim).

Çocukluk anılarında zaman sözleri

Anı anlatırken cümleye çoğu zaman bir zaman sözüyle başlanır. Bunların çoğu, iyelik ve bulunma ekleriyle Türkçedeki gibi kurulur: беш жашымда = beş yaşımda; бала кезимде = çocukluğumda, çocukken; кичинекей кезимде = küçükken.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
бала кезимде	bala kezimde	çocukken (ben)
бала кезиңде	bala keziñde	çocukken (sen)
беш жашымда	beş caşımda	beş yaşımda
ал кезде	al kezde	o zamanlar
мурун	murun	eskiden, önceden
жыл сайын	cıl sayın	her yıl
азыр болсо	azır bolso	şimdi ise

Бала кезимде чоң энем менен жашачумун. — Çocukken ninemle yaşardım.
Мурун бул жерде бак бар болчу, азыр болсо үйлөр бар. — Eskiden burada bir bahçe vardı, şimdi ise evler var.

💡 кез Kırgızcada “zaman, çağ” anlamındadır; Türkçedeki “-dığı zaman” yapısını çoğu kez кезде karşılar. жаш da hem “yaş” hem “genç” demektir: жаш бала = küçük çocuk.

⚠️ Türklerin tipik hatası: “çocukken” sözünü harfiyen çevirip бала экенде ✗ demek. Doğrusu бала кезимде ✓ (ya da кичинекей кезимде). Yaş söylerken de Türkçedeki “yaşındaydım” yapısını aynen kurmak yerine жети жашта элем ✓ ya da жети жашымда ✓ deyin.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →