A2 · Ünite 5: Eğer… (Эгер…)

Şart kipi -са/-се/-со/-сө · эгер

Metin: Ишемби күнү эмне кылабыз?

Bişkek'te okuyan Elif, Kırgız arkadaşı Cıldız ile hafta sonunu planlıyor. Her şey havaya bağlı! Metinde şart ekine ([[болсо]], [[жааса]], [[барсак]], [[келсең]], [[чарчасам]]) ve [[эгер]] sözüne dikkat edin.

Жылдыз: Элиф, ишемби күнү эмне кыласың?
Elif, cumartesi ne yapacaksın?

Элиф: Азырынча билбейм. Сенин сунушуң барбы?
Henüz bilmiyorum. Bir önerin var mı?

Жылдыз: Эгер аба ырайы жакшы болсо, үй-бүлөм менен Ала-Арчага барабыз.
Hava güzel olursa ailemle Ala-Arça'ya gideceğiz.

Элиф: Сонун! Ала-Арча алыспы?
Harika! Ala-Arça uzak mı?

Жылдыз: Жок, алыс эмес. Машина менен барсак, бир саатта жетебиз.
Hayır, uzak değil. Arabayla gidersek bir saatte varırız.

Элиф: Эгер жамгыр жааса, эмне кылабыз?
Yağmur yağarsa ne yaparız?

Жылдыз: Жамгыр жааса, үйдө калабыз. Апам боорсок бышырат.
Yağmur yağarsa evde kalırız. Annem boorsok kızartır.

Элиф: Мен да силер менен барсам болобу?
Ben de sizinle gelsem olur mu?

Жылдыз: Албетте болот! Сен келсең, апам абдан кубанат.
Elbette olur! Sen gelirsen annem çok sevinir.

Элиф: Рахмат! Мен бир нерсе алып барсам болобу?
Teşekkürler! Bir şey getirsem olur mu?

Жылдыз: Кааласаң, түрк таттуусун алып кел. Апам баклаваны абдан жакшы көрөт.
İstersen Türk tatlısı getir. Annem baklavayı çok sever.

Элиф: Макул. Эгер эрте турсак, тоого да чыгабызбы?
Tamam. Erken kalkarsak dağa da çıkar mıyız?

Жылдыз: Ооба. Эрте чыксак, шаркыратмага чейин барабыз.
Evet. Erken çıkarsak şelaleye kadar gideriz.

Элиф: Мен тоого көп чыкпайм. Чарчасам эмне болот?
Ben pek dağa çıkmam. Yorulursam ne olur?

Жылдыз: Чарчасаң, эс алабыз. Шашпайбыз.
Yorulursan dinleniriz. Acele etmeyiz.

Элиф: Эх, ишемби күнү күн ачык болсо экен!
Ah, keşke cumartesi hava açık olsa!

Dilbilgisi

Şart eki: -са / -се / -со / -сө

Türkçede şart eki “-sa / -se”dir: giderse, gelse. Kırgızcada da aynı ek vardır, ama ünlüsü geniş olduğu için dört biçimlidir (A1-04'teki dörtlü uyum): yuvarlak ünlüden sonra ek de yuvarlaklaşır. Ünsüz hep с'dir, kökün son sesi ne olursa olsun.

Son ünlü	Ek	Örnek	Türkçe
а, ы, у	-са	барса, жааса, чыкса, окуса	gitse, yağsa, çıksa, okusa
е, и	-се	келсе, ичсе, иштесе	gelse, içse, çalışsa
о	-со	болсо, ойносо, токтосо	olsa, oynasa, dursa
ө, ү	-сө	көрсө, сүйлөсө, түшсө	görse, konuşsa, inse

Аба ырайы жакшы болсо, барабыз. — Hava güzel olursa gideriz.
Ал келсе, чай ичебиз. — O gelirse çay içeriz.
Кар жааса, мектеп жабылат. — Kar yağarsa okul kapanır.

💡 Türkçeden bir farkı daha bilin: Türkçede “gelirse” (geniş zaman + şart) ile “gelse” ayrı biçimlerdir. Kırgızcada çoğu durumda ikisinin de karşılığı tek biçimdir: келсе. “Gelirse” mi “gelse” mi olduğu bağlamdan anlaşılır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki iki biçimli “-sa/-se” alışkanlığıyla yuvarlak kökten sonra düz ek yazmak. болса ✗ → болсо ✓; көрсе ✗ → көрсө ✓; сүйлөсе ✗ → сүйлөсө ✓. Bu ünitedeki en sık hata budur.

Şahıs ekleri: барсам, барсаң, барсак…

Şart ekinden sonra gelen şahıs ekleri, -ды geçmiş zamanındaki kısa şahıs ekleriyle aynıdır (бардым, бардың, бардык). Türkçede de durum aynıdır: “gitsem, gitsen, gitsek”. Yani bu çekim Türk öğrenciye neredeyse hazır gelir.

Kırgızca	бар-	бол-	көр-	Türkçe (бар-)
мен	барсам	болсом	көрсөм	gitsem
сен	барсаң	болсоң	көрсөң	gitsen
сиз	барсаңыз	болсоңуз	көрсөңүз	gitseniz (nazik)
ал	барса	болсо	көрсө	gitse
биз	барсак	болсок	көрсөк	gitsek
силер	барсаңар	болсоңор	көрсөңөр	gitseniz (samimi)
алар	барса	болсо	көрсө	gitseler

Эрте турсак, тоого чыгабыз. — Erken kalkarsak dağa çıkarız.
Чарчасаң, эс алабыз. — Yorulursan dinleniriz.
Сиз келсеңиз, биз кубанабыз. — Siz gelirseniz biz seviniriz.

💡 ң'ye dikkat: “sen” biçimi барсаң, “siz” biçimi барсаңызdır. Türkçedeki “gitsen” sözünün sonundaki n, Kırgızcada genizden gelen ң sesidir.

⚠️ Türklerin tipik hatası: çoğul birinci şahısta Türkçedeki gibi -к yerine başka bir ek kullanmak ya da uyumu unutmak. барсакбыз ✗ → барсак ✓; болсак ✗ → болсок ✓; көрсек ✗ → көрсөк ✓.

эгер ve koşul cümlesinin yapısı

эгер Türkçedeki “eğer” sözünün tam karşılığıdır ve aynı biçimde kullanılır: cümlenin başına gelir, koşulu vurgular ama zorunlu değildir. Koşul bölümü (-са) önce, sonuç bölümü sonra gelir; araya virgül konur.

Sonuç bölümünde çoğunlukla geniş zaman (барабыз, калабыз, кубанат) ya da emir (алып кел, чалыңыз) bulunur. Olumsuz koşul için kökle ek arasına -ба girer: барбасаң (gitmezsen), келбесе (gelmezse), болбосо (olmazsa).

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
Эгер жамгыр жааса, үйдө калабыз.	Eger camgır caasa, üydö kalabız.	Eğer yağmur yağarsa evde kalırız.
Жамгыр жааса, үйдө калабыз.	Camgır caasa, üydö kalabız.	Yağmur yağarsa evde kalırız.
Убактыңыз болсо, мага чалыңыз.	Ubaktıñız bolso, maga çalıñız.	Vaktiniz olursa beni arayın.
Эгер ал келбесе, биз кетебиз.	Eger al kelbese, biz ketebiz.	Eğer o gelmezse biz gideriz.
Шашпасаң, кечигесиң.	Şaşpasañ, keçigesiñ.	Acele etmezsen gecikirsin.

💡 Soru da sorabilirsiniz: Жамгыр жааса, эмне кылабыз? (Yağmur yağarsa ne yaparız?) Soru sözü sonuç bölümüne girer, tıpkı Türkçedeki gibi.

⚠️ Türklerin tipik hatası: sonuç bölümünde Türkçedeki gelecek zaman “-acak” yapısını aramak. Kırgızcada gelecek için çoğunlukla geniş zaman kullanılır; geniş zaman gelecek anlamı da taşır: Келсең, кубанам. ✓ (Gelirsen sevinirim / sevineceğim). Olumsuzda da uyumu unutmayın: болбаса ✗ → болбосо ✓.

İsim ve sıfatlarla koşul: болсо

Türkçede şart eki isimlere de doğrudan eklenir: öğrenciyse, evdeyse, vaktin varsa. Kırgızcada isim ve sıfatlar şart ekini doğrudan almaz; araya бол- (olmak) fiili girer ve ek ona eklenir: студент болсоң (öğrenciysen), үйдө болсо (evdeyse).

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
студент болсоң	student bolsoñ	öğrenciysen
үйдө болсо	üydö bolso	evdeyse
убактың болсо	ubaktıñ bolso	vaktin varsa / olursa
акчаң жок болсо	akçañ cok bolso	paran yoksa
суук болсо	suuk bolso	soğuksa
мүмкүн болсо	mümkün bolso	mümkünse

Эгер сен студент болсоң, билет арзан. — Eğer öğrenciysen bilet ucuz.
Мүмкүн болсо, жай сүйлөңүзчү. — Mümkünse yavaş konuşur musunuz?
Аба ырайы суук болсо, тоого барбайбыз. — Hava soğuksa dağa gitmeyiz.

💡 бар ve жок da isim gibi davranır: “varsa” = бар болсо, “yoksa” = жок болсо. Örnek: Суроолоруңуз бар болсо, сураңыз. (Sorunuz varsa sorun.)

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki gibi şart ekini isme eklemek. студентсең ✗ → студент болсоң ✓; үйдөсө ✗ → үйдө болсо ✓; барса “varsa” anlamında ✗ (bu “gitse” demektir) → бар болсо ✓.

Gündelik kalıplar: болобу?, экен!, кааласаң, -са да

Şart eki gündelik konuşmada birkaç çok sık kalıpta karşınıza çıkar. Bunların çoğunun Türkçede birebir karşılığı vardır.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe	Kullanım
Кирсем болобу?	Kirsem bolobu?	Girsem olur mu?	izin isteme
Ооба, болот.	Ooba, bolot.	Evet, olur.	izin verme
Күн ачык болсо экен!	Kün açık bolso eken!	Keşke hava açık olsa!	dilek
Кааласаң, кел.	Kaalasañ, kel.	İstersen gel.	öneri
Жамгыр жааса да, барабыз.	Camgır caasa da, barabız.	Yağmur yağsa da gideriz.	“-sa da”

Мен да барсам болобу? — Ben de gitsem olur mu?
Ысык-Көлгө барсак экен! — Keşke Issık-Göl'e gitsek!
Кааласаңыз, чай ичиңиз. — İsterseniz çay için.
Чарчасам да, иштейм. — Yorulsam da çalışırım.

💡 -сам болобу? kalıbı Türkçedeki “-sam olur mu?” ile birebir aynıdır; çok kibar ve sık kullanılır: Терезени ачсам болобу? (Pencereyi açsam olur mu?) Cevap: Болот (Olur) ya da Болбойт (Olmaz).

⚠️ Türklerin tipik hatası: dilek için Türkçedeki “keşke” sözünü aynen alıp başa koymak. Kırgızcada dilek cümlenin sonundaki экен ile verilir: кешке барсак ✗ → барсак экен! ✓. “-sa da” yapısında da да ayrı yazılır: жаасада ✗ → жааса да ✓.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →