A2 · Ünite 7: Yolculuk (Саякат)

Zarf-fiiller -ып (yapıp), -а (yapa) · yolculuk sözleri

Metin: Ысык-Көлгө саякат

Bişkek'te çalışan Mehmet hafta sonu Aygerim'le birlikte Issık-Göl kıyısındaki Çolpon-Ata'ya gitti. Pazartesi iş arkadaşı Azamat ona yolculuğu soruyor. Metinde [[туруп]], [[алып]], [[түшүп]] gibi [[-ып]] biçimlerine ve [[сүйлөй алдым]], [[бара албадым]] yapılarına dikkat edin.

Азамат: Салам, Мехмет! Дем алыш күндөрү кайда болдуң?
Selam Mehmet! Hafta sonu neredeydin?

Мехмет: Салам! Айгерим экөөбүз Ысык-Көлгө барып келдик.
Selam! Aygerim'le ikimiz Issık-Göl'e gidip geldik.

Азамат: Ой, сонун! Кантип бардыңар?
Vay, harika! Nasıl gittiniz?

Мехмет: Эртең менен эрте туруп, автовокзалга бардык. Ал жерден билет алып, маршруткага отурдук.
Sabah erkenden kalkıp otogara gittik. Orada bilet alıp dolmuşa bindik.

Азамат: Жолдо канча саат жүрдүңөр?
Yolda kaç saat gittiniz?

Мехмет: Төрт саатча. Мен терезеден тоолорду карап бардым.
Dört saat kadar. Ben pencereden dağlara bakarak gittim.

Азамат: Чолпон-Атада кайда калдыңар?
Çolpon-Ata'da nerede kaldınız?

Мехмет: Көлдүн жээгинде, кичинекей мейманканада.
Gölün kıyısında, küçük bir otelde.

Азамат: Көлгө түштүңөрбү?
Gölde yüzdünüz mü?

Мехмет: Ооба, күн сайын көлгө түшүп, жээкте эс алдык.
Evet, her gün gölde yüzüp kıyıda dinlendik.

Мехмет: Бир күнү тоого чыгып, чоң шаркыратманы көрдүк.
Bir gün dağa çıkıp büyük bir şelale gördük.

Азамат: Кыргызча сүйлөй алдыңбы?
Kırgızca konuşabildin mi?

Мехмет: Ооба! Базарда да, мейманканада да кыргызча сүйлөй алдым.
Evet! Hem pazarda hem otelde Kırgızca konuşabildim.

Азамат: Баракелде! Мен быйыл көлгө бара албадым, жумуш көп болду.
Aferin sana! Ben bu yıl göle gidemedim, iş çoktu.

Мехмет: Анда кийинки жолу чогуу баралы!
O zaman bir dahaki sefere birlikte gidelim!

Азамат: Макул! Келерки жайда сөзсүз барабыз.
Tamam! Gelecek yaz mutlaka gideriz.

Dilbilgisi

[[-ып]] zarf-fiili: [[туруп]], [[барып]] (kalkıp, gidip)

Bu konu Türk öğrenci için çok tanıdıktır: Kırgızca -ып eki Türkçedeki -ıp ekinin ta kendisidir. Türkçede “kalkıp gittik”, “bilet alıp bindik” deriz; Kırgızcada da туруп бардык, билет алып отурдук deriz. Ek, aynı kişinin art arda yaptığı eylemleri bağlar; zaman ve kişi eki yalnızca son fiilde bulunur. Ünlü uyumu da Türkçedeki gibi dörtlüdür: -ып / -ип / -уп / -үп.

Kırgızca kök	-ып biçimi	Okunuş	Türkçe
бар-	барып	barıp	gidip
ал-	алып	alıp	alıp
кел-	келип	kelip	gelip
ич-	ичип	içip	içip
тур-	туруп	turup	kalkıp
отур-	отуруп	oturup	oturup
көр-	көрүп	körüp	görüp
түш-	түшүп	tüşüp	inip

Эртең менен эрте туруп, автовокзалга бардык. — Sabah erkenden kalkıp otogara gittik.
Билет алып, маршруткага отурдук. — Bilet alıp dolmuşa bindik.
Көлгө түшүп, жээкте эс алдык. — Gölde yüzüp kıyıda dinlendik.
Мен терезеден тоолорду карап бардым. — Pencereden dağlara bakarak gittim.

💡 -ып yalnızca sıralama değil, nasıl yapıldığını da anlatabilir: карап бардым — bakarak gittim, отуруп сүйлөштүк — oturup (oturarak) konuştuk. A1'de öğrendiğiniz şimdiki zaman -ып жатат da aslında bu ekten yapılmıştır: барып жатам = “gidip yatıyorum” → gidiyorum.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe fiil kökünü Kırgızca sanmak. “Sabah kalkıp” için калкып ✗ demeyin; Kırgızcada калкуу “suyun üstünde yüzmek, süzülmek” demektir. Doğrusu туруп ✓. Aynı biçimde “inip” инип ✗ değil, түшүп ✓; “binip” минип ise yalnızca ata, bisiklete binmek içindir, taşıta отуруп ✓ binilir.

Ünlüyle biten kökler: yalnızca [[-п]] ([[окуп]], [[иштеп]])

Türkçede ünlüyle biten köke -yıp gelir: “okuyup, çalışıp, bekleyip”. Kırgızcada araya hiçbir ses girmez; ünlüyle biten köke doğrudan -п eklenir: оку- → окуп, иште- → иштеп. Bu yüzden Kırgızca biçimler Türkçeden daha kısadır.

Kırgızca kök	-п biçimi	Okunuş	Türkçe
оку-	окуп	okup	okuyup
иште-	иштеп	iştep	çalışıp
сүйлө-	сүйлөп	süylöp	konuşup
кара-	карап	karap	bakıp
ойно-	ойноп	oynop	oynayıp
же-	жеп	cep	yiyip
жаса-	жасап	casap	yapıp
жөнө-	жөнөп	cönöp	yola çıkıp

Китеп окуп, чай ичтик. — Kitap okuyup çay içtik.
Тамак жеп, жолго чыктык. — Yemek yiyip yola çıktık.
Балдар жээкте ойноп, көлгө түштү. — Çocuklar kıyıda oynayıp gölde yüzdü.

💡 Uzun ünlüyle biten köklerde de kural aynıdır: жуу- (yıkamak) → жууп, жаа- (yağmak) → жаап. Kök hiç değişmez, sadece -п eklenir.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki kaynaştırma sesini Kırgızcaya taşımak. окуюп ✗ иштейип ✗ ойноюп ✗ → окуп ✓ иштеп ✓ ойноп ✓ Kırgızcada -ып ekinin önüne asla й girmez.

Birleşik fiiller: [[алып кел]], [[сатып ал]], [[барып кел]]

Kırgızcada -ып ile kurulan bazı fiil çiftleri tek bir anlam taşır. Türkçede tek fiille söylediğimiz “getirmek, götürmek” Kırgızcada “alıp gelmek, alıp gitmek” diye söylenir. Türkçede de “satın almak”, “gidip gelmek” gibi benzerleri vardır; Kırgızcada bu yapı çok daha yaygındır.

Kırgızca	Okunuş	Kelimesi kelimesine	Türkçe
алып кел-	alıp kel-	alıp gel-	getirmek
алып бар-	alıp bar-	alıp git-	götürmek
алып кет-	alıp ket-	alıp ayrıl-	alıp gitmek, götürüp gitmek
сатып ал-	satıp al-	satıp al-	satın almak
барып кел-	barıp kel-	gidip gel-	gidip gelmek
чыгып кет-	çıgıp ket-	çıkıp ayrıl-	çıkıp gitmek
кирип кел-	kirip kel-	girip gel-	içeri girmek

Суу алып келчи! — Su getirsene!
Чемоданды аэропортко алып барабыз. — Bavulu havalimanına götüreceğiz.
Базардан мөмө-жемиш сатып алдым. — Pazardan meyve satın aldım.
Мен Ошко барып келдим. — Oş'a gidip geldim.

💡 Zaman ve kişi eki her zaman ikinci fiile gelir: алып келдим (getirdim), алып келем (getireceğim), алып келиңиз (getirin). Gündelik konuşmada алып кел yerine kısa ала кел de duyulur.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe fiili Kırgızcalaştırmaya çalışmak. “Getirdim” için гетирдим ✗ diye bir söz yoktur → алып келдим ✓. “Satın aldım” için сатын алдым ✗ → сатып алдым ✓. “Götür” için гөтүр ✗ → алып бар ✓.

[[-а]] zarf-fiili: [[сүйлөй алам]] (konuşabilirim), [[жаай баштады]] (yağmaya başladı)

İkinci zarf-fiil -а ekidir. Ünsüzle biten köke -а / -е / -о / -ө, ünlüyle biten köke -й gelir. Türkçede bu ek “gide gide”, “güle güle” gibi kalıplarda ve -ebil ekinin içinde (yapa + bil) yaşar. Kırgızcada en önemli üç kullanımı vardır: -а ал- (yapabilmek), -а башта- (yapmaya başlamak) ve ikilemeler (бара-бара).

Kırgızca kök	-а biçimi	Örnek	Türkçe
бар-	бара	бара алам	gidebilirim
кел-	келе	келе аласыңбы?	gelebilir misin?
көр-	көрө	көрө алдым	görebildim
тур-	тура	эрте тура албайм	erken kalkamam
оку-	окуй	окуй баштады	okumaya başladı
сүйлө-	сүйлөй	сүйлөй алдым	konuşabildim
иште-	иштей	иштей баштадым	çalışmaya başladım
жаа-	жаай	жаай баштады	yağmaya başladı

Кыргызча сүйлөй аласыңбы? — Kırgızca konuşabilir misin?
Мен быйыл көлгө бара албадым. — Bu yıl göle gidemedim.
Жолдо жамгыр жаай баштады. — Yolda yağmur yağmaya başladı.
Бара-бара үйрөнөсүң. — Zamanla (gide gide) öğrenirsin.
Биз күлө-күлө сүйлөштүк. — Güle güle sohbet ettik.

💡 Olumsuz yaparken olumsuzluk eki ал- fiiline gelir: бара албайм (gidemem, gidemiyorum), бара албадым (gidemedim). Türkçedeki “gidemedim” ile aynı mantık: “gide alamadım”.

⚠️ Türklerin tipik hatası 1: “-ebilmek” için Türkçedeki gibi бил- kullanmak. бара билем ✗ → бара алам ✓ (gidebilirim). Kırgızcada yeterlik “almak” fiiliyle kurulur. Tipik hata 2: ünlü uyumunu unutmak: көра ✗ тура yerine туро ✗ → көрө ✓ тура ✓ (уdan sonra geniş ek а olur).

Olumsuz zarf-fiil [[-бай]]: [[айтпай]] (söylemeden), [[токтобой]] (durmadan)

Türkçedeki -madan / -meden ekinin karşılığı Kırgızcada -бай ekidir: тамак жебей — yemek yemeden, эч нерсе айтпай — hiçbir şey söylemeden. Bu ek A1'de öğrendiğiniz olumsuz geniş zamanın (барбайм, келбейм) içindeki ektir. Dörtlü uyuma uyar: -бай / -бей / -бой / -бөй; sert ünsüzden sonra б → п olur: -пай / -пей / -пой / -пөй.

Kırgızca kök	-бай biçimi	Okunuş	Türkçe
бар-	барбай	barbay	gitmeden
кел-	келбей	kelbey	gelmeden
бол-	болбой	bolboy	olmadan
көр-	көрбөй	körböy	görmeden
токто-	токтобой	toktoboy	durmadan
айт-	айтпай	aytpay	söylemeden
кет-	кетпей	ketpey	gitmeden, ayrılmadan
ич-	ичпей	içpey	içmeden

Тамак жебей жолго чыктык. — Yemek yemeden yola çıktık.
Ал эч нерсе айтпай кетти. — Hiçbir şey söylemeden gitti.
Маршрутка жолдо токтобой Чолпон-Атага жетти. — Dolmuş yolda durmadan Çolpon-Ata'ya vardı.

💡 Aynı anlamda biraz daha kitabi bir biçim de vardır: -бастан: эч нерсе айтпастан — hiçbir şey söylemeksizin. Konuşmada -бай çok daha sıktır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki -madan ekini kopyalamak. жебеден ✗ айтмадан ✗ → жебей ✓ айтпай ✓ Ayrıca sert ünsüzden sonra б'yi korumak da yanlıştır: айтбай ✗ → айтпай ✓, ичбей ✗ → ичпей ✓.

Yolculuk kalıpları

Otogarda, dolmuşta ve havalimanında en çok işinize yarayacak cümleler aşağıdadır. Kırgızlar yola çıkana mutlaka güzel bir dilek söyler; bunları siz de kullanırsanız çok sıcak karşılanırsınız.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
Билет канча турат?	Bilet kança turat?	Bilet ne kadar?
Маршрутка качан жөнөйт?	Marşrutka kaçan cönöyt?	Dolmuş ne zaman kalkıyor?
Бишкекке канча саатта жетебиз?	Bişkekke kança saatta cetebiz?	Bişkek'e kaç saatte varırız?
Кайсы аялдамада түшөм?	Kaysı ayaldamada tüşöm?	Hangi durakta ineyim / inerim?
Ушул жерге токтоңузчу!	Uşul cerge toktoñuzçu!	Burada durur musunuz!
Ак жол! / Жолуңуз болсун!	Ak col! / Coluñuz bolsun!	İyi yolculuklar! / Yolunuz açık olsun!
Кош келиңиз!	Koş keliñiz!	Hoş geldiniz!

Кечиресиз, Чолпон-Атага билет канча турат? — Affedersiniz, Çolpon-Ata'ya bilet ne kadar?
Маршрутка саат сегизде жөнөйт. — Dolmuş saat sekizde kalkıyor.
Ак жол! Жеткенде чалыңыз. — İyi yolculuklar! Varınca arayın.

💡 Dolmuşta inmek istediğiniz yeri şoföre yüksek sesle söylersiniz: Аялдамага токтоңузчу! (Durakta durur musunuz!). Ücreti genellikle inerken ödersiniz. Жеткенде чалыңыз cümlesindeki -ганда (-ınca) ekini B1'de ayrıntılı göreceğiz; şimdilik kalıp olarak öğrenin.

⚠️ Türklerin tipik hatası: “inmek” için ин- ✗ ya da Türkçeye benzediği için “düşmek” sanılan түш-ten kaçınmak. Araçtan inmek tam olarak түшүүdür: Кайсы аялдамада түшөм? ✓ Ayrıca “düşmek” anlamı için de Kırgızcada çoğunlukla жыгылуу kullanılır: Ал жолдо жыгылды. — Yolda düştü.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →