A2 · Ünite 8: Karşılaştırma (Салыштыруу)

-дай / -дей (gibi) · сыяктуу · -дан көрө

Metin: Эки тамчы суудай

Mehmet'in kız kardeşi Zeynep İstanbul'dan Bişkek'e geldi. Mehmet'in Kırgız arkadaşı Aygerim onu bir kafede tanıyor ve ikisi kardeşleri, sonra da İstanbul ile Bişkek'i karşılaştırıyor. Metinde [[-дай]] ekine, [[сыяктуу]], [[окшойт]], [[караганда]] ve [[-дан көрө]] yapılarına dikkat edin.

Айгерим: Зейнеп, сен Мехметке абдан окшойсуң!
Zeynep, Mehmet'e çok benziyorsun!

Зейнеп: Ооба, баары ошентип айтат. Экөөбүз эки тамчы суудай окшошпуз.
Evet, herkes öyle söylüyor. İkimiz elmanın iki yarısı gibiyiz.

Айгерим: Чын эле! Көздөрүңөр да, күлкүңөр да бирдей.
Gerçekten! Gözleriniz de gülüşünüz de aynı.

Зейнеп: Бирок мүнөзүбүз башка. Мехмет абдан токтоо, мен болсо шамалдай тезмин.
Ama huylarımız farklı. Mehmet çok sakin, bense rüzgâr gibi hızlıyım.

Айгерим: Ха-ха! Мен да сендеймин. Шайыр адамдарды жакшы көрөм.
Ha ha! Ben de senin gibiyim. Neşeli insanları severim.

Айгерим: Айтчы, Бишкек сага жактыбы?
Söylesene, Bişkek'i beğendin mi?

Зейнеп: Абдан жакты! Шаар чоң бак сыяктуу: көчөлөрдө дарак көп.
Çok beğendim! Şehir büyük bir bahçe gibi: sokaklarda çok ağaç var.

Айгерим: Стамбул Бишкекке окшошпу?
İstanbul Bişkek'e benziyor mu?

Зейнеп: Анча окшош эмес. Стамбул деңиздин жээгинде жана Бишкекке караганда алда канча чоң.
Pek benzemiyor. İstanbul deniz kıyısında ve Bişkek'e kıyasla çok daha büyük.

Зейнеп: Стамбулда унаа да, ызы-чуу да көп. Бишкек андан тынчыраак.
İstanbul'da hem araba hem gürültü çok. Bişkek ondan daha sakin.

Айгерим: Сен үчүн кайсы жакшы: чоң шаарбы же кичине шаарбы?
Senin için hangisi iyi: büyük şehir mi, küçük şehir mi?

Зейнеп: Мен үчүн чоң шаардан көрө тынч шаар жакшы. Бирок деңизди сагынам.
Benim için büyük şehirdense sakin bir şehir iyi. Ama denizi özlüyorum.

Айгерим: Анда Ысык-Көлгө баралы! Ал деңиз сыяктуу чоң, суусу да көк.
O zaman Issık-Göl'e gidelim! Deniz gibi büyük, suyu da mavi.

Зейнеп: Чынбы? Көл деңиздей чоңбу?
Gerçekten mi? Göl deniz kadar büyük mü?

Айгерим: Ооба! Жээгинде турсаң, деңиздей көрүнөт.
Evet! Kıyısında durursan deniz gibi görünür.

Зейнеп: Сонун! Үйдө отургандан көрө, эртең эле көлгө жөнөйлү!
Harika! Evde oturmaktansa hemen yarın göle doğru yola çıkalım!

Dilbilgisi

[[-дай]] eki: [[айдай]], [[таштай]] (ay gibi, taş gibi)

Türkçede “gibi” ayrı bir sözdür: “ay gibi”, “taş gibi”. Kırgızcada ise “gibi” çoğu zaman bir ektir: айдай, таштай. Türkçedeki “çocukça, insanca” ekine biraz benzer ama çok daha geniş kullanılır. Ek dörtlü ünlü uyumuna ve ünsüz uyumuna uyar: ünlüden ve yumuşak ünsüzden sonra -дай / -дей / -дой / -дөй, sert ünsüzden (к, п, с, т, ч, ш) sonra -тай / -тей / -той / -төй.

Kırgızca	-дай biçimi	Okunuş	Türkçe
ай	айдай	ayday	ay gibi
бала	баладай	baladay	çocuk gibi
деңиз	деңиздей	deñizdey	deniz gibi
тоо	тоодой	toodoy	dağ gibi
көл	көлдөй	köldöy	göl gibi
таш	таштай	taştay	taş gibi
ат	аттай	attay	at gibi
бүркүт	бүркүттөй	bürküttöy	kartal gibi

Көл деңиздей чоң. — Göl deniz gibi (kadar) büyük.
Бул нан таштай катуу. — Bu ekmek taş gibi sert.
Ал баладай кубанды. — Çocuk gibi sevindi.
Биз бир туугандайбыз. — Kardeş gibiyiz.

💡 -дай ile biten söz ek-fiil de alabilir: бир туугандайбыз — kardeş gibiyiz, шамалдай тезмин — rüzgâr gibi hızlıyım. Türkçede “gibiyiz” dediğimiz yerde Kırgızca tek söz kullanır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: yuvarlak ünlüden sonra eki düz yazmak ya da sert ünsüzü unutmak. көлдай ✗ тоодай ✗ → көлдөй ✓ тоодой ✓; ташдай ✗ атдай ✗ → таштай ✓ аттай ✓ Kural, bulunma eki -да / -та ile aynıdır: көлдө → көлдөй, ташта → таштай.

Zamirlerle: [[мендей]], [[мындай]], [[кандай]]

Türkçede “benim gibi, senin gibi” deriz; Kırgızcada ek doğrudan zamire gelir: мендей, сендей. “Böyle, öyle” sözleri de bu ekle yapılır: мындай (böyle, bunun gibi), андай (öyle). Her gün kullandığınız Кандайсыз? sorusundaki кандай da kelimesi kelimesine “ne gibi” demektir.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
мендей	mendey	benim gibi
сендей	sendey	senin gibi
сиздей	sizdey	sizin gibi
биздей	bizdey	bizim gibi
мындай / ушундай	mınday / uşunday	böyle, bunun gibi
андай / ошондой	anday / oşondoy	öyle, onun gibi
тигиндей	tigindey	şöyle, şunun gibi
кандай	kanday	nasıl, ne gibi

Мен да сендеймин. — Ben de senin gibiyim.
Мындай кооз көлдү эч качан көргөн эмесмин. — Böyle güzel bir göl hiç görmemiştim.
Сиз мага агамдайсыз. — Siz benim için ağabeyim gibisiniz.
Зейнеп агасындай шайыр эмес. — Zeynep ağabeyi kadar neşeli değil.

💡 İyelikli sözlerde dikkat: 3. kişi iyeliğinden sonra araya н girer: агасы → агасындай (ağabeyi gibi), атасы → атасындай (babası gibi). 1. ve 2. kişide araya bir şey girmez: агам → агамдай (ağabeyim gibi), досуң → досуңдай (arkadaşın gibi).

⚠️ Türklerin tipik hatası: “böyle, öyle” için Türkçe sözü Kırgızca sanmak. бөйлө ✗ өйлө ✗ diye sözler yoktur → мындай / ушундай ✓ ve андай / ошондой ✓. Bir de кандай “nasıl bir” demektir; “nasıl (ne yolla) giderim?” için 16. ünitedeki gibi кантип kullanılır.

Kalıplaşmış benzetmeler: [[кардай ак]], [[балдай таттуу]]

Kırgızca benzetmeleri çok sever; şiirde de, gündelik konuşmada da sık duyarsınız. Sevindirici haber: imgelerin çoğu Türkçedekiyle aynıdır. Türkçede “kar gibi beyaz, bal gibi tatlı, taş gibi sert” deriz; Kırgızcada da кардай ак, балдай таттуу, таштай катуу denir.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
айдай сулуу	ayday suluu	ay gibi güzel
кардай ак	karday ak	kar gibi beyaz
балдай таттуу	balday tattuu	bal gibi tatlı
таштай катуу	taştay katuu	taş gibi sert
муздай муздак	muzday muzdak	buz gibi soğuk
шамалдай тез	şamalday tez	rüzgâr gibi hızlı
арстандай	arstanday	aslan gibi
эки тамчы суудай окшош	eki tamçı suuday okşoş	tıpatıp benzer (elmanın iki yarısı)

Бул алма балдай таттуу экен. — Bu elma bal gibi tatlıymış.
Көйнөгүң кардай ак. — Gömleğin kar gibi beyaz.
Тоодогу суу муздай муздак. — Dağdaki su buz gibi soğuk.
Экөөбүз эки тамчы суудай окшошпуз. — İkimiz tıpatıp birbirimize benziyoruz.

💡 Kırgızistan'da çok sevilen kız adı Айдай da bu ekten gelir: “ay gibi (güzel)”. Türkçedeki “elmanın yarısı” yerine Kırgızlar “iki damla su gibi” der: эки тамчы суудай.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “gibi” sözünü Kırgızca cümleye taşımak. кар гиби ак ✗ бал гиби ✗ → кардай ак ✓ балдай ✓ Kırgızcada “gibi” diye bir söz yoktur; ya -дай eki ya da сыяктуу kullanılır.

[[сыяктуу]] (gibi) ve [[окшоо]] (benzemek)

сыяктуу Türkçedeki “gibi” sözüne en yakın olandır ve onun gibi ayrı yazılır: бак сыяктуу — bahçe gibi. Örnek sayarken de kullanılır: Бишкек сыяктуу чоң шаарлар — Bişkek gibi büyük şehirler. Geçmiş zaman -ган ile birlikte tahmin bildirir: Ал чарчаган сыяктуу. — Yorulmuş gibi (görünüyor). “Benzemek” fiili окшооdur ve Türkçedeki gibi yönelme hâli ister: Мехметке окшойсуң — Mehmet'e benziyorsun.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
бак сыяктуу	bak sıyaktuu	bahçe gibi
Ош сыяктуу шаарлар	Oş sıyaktuu şaarlar	Oş gibi şehirler
чарчаган сыяктуу	çarçagan sıyaktuu	yorulmuş gibi (görünüyor)
атасына окшойт	atasına okşoyt	babasına benziyor
окшош	okşoş	benzer
окшош эмес	okşoş emes	benzer değil, benzemiyor

Шаар чоң бак сыяктуу. — Şehir büyük bir bahçe gibi.
Ысык-Көл деңиз сыяктуу чоң. — Issık-Göl deniz gibi büyük.
Азамат бүгүн чарчаган сыяктуу. — Azamat bugün yorulmuş gibi.
Зейнеп агасына окшойт. — Zeynep ağabeyine benziyor.

💡 -дай mı, сыяктуу mu? Çoğu zaman ikisi de olur: деңиздей чоң = деңиз сыяктуу чоң. -дай daha canlı ve kısa, kalıp benzetmelerde (кардай ак) zorunludur; сыяктуу ise örnek sayarken ve tahminde (-ган сыяктуу) tercih edilir.

⚠️ Türklerin tipik hatası: “benzemek” fiilini Türkçeden uydurmak. бензейт ✗ diye bir söz yoktur → окшойт ✓ Ayrıca сыяктуу sözündeki uzun ünlüyü kısaltmak da sık görülür: сыяктү ✗ сыякту ✗ → сыяктуу ✓

[[-дан көрө]]: [[чоң шаардан көрө]] (büyük şehirdense)

Bir şeyi başka bir şeye tercih ettiğimizi söylerken -дан көрө yapısı kullanılır. Türkçedeki “-den ziyade, -mektense, yerine” anlamını verir. Tercih edilmeyen şey çıkma hâlinde (-дан) durur, ardından көрө gelir. Fiillerde -гандан көрө kullanılır: үйдө отургандан көрө — evde oturmaktansa.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
чоң шаардан көрө	çoñ şaardan körö	büyük şehirdense, büyük şehir yerine
чайдан көрө	çaydan körö	çaydan ziyade, çay yerine
үйдө отургандан көрө	üydö oturgandan körö	evde oturmaktansa
такси менен баргандан көрө	taksi menen bargandan körö	taksiyle gitmektense
андан көрө	andan körö	bundan iyisi, onun yerine

Мен үчүн чоң шаардан көрө тынч шаар жакшы. — Benim için büyük şehirdense sakin bir şehir iyi.
Мен чайдан көрө кофе көп ичем. — Ben çaydan çok kahve içerim.
Үйдө отургандан көрө, сыртка чыгалы. — Evde oturmaktansa dışarı çıkalım.
Андан көрө тоого баралы! — Bundan iyisi, dağa gidelim!

💡 -гандан көрө yapısındaki -ган ekini 4. ünitede geçmiş zaman olarak gördünüz; burada fiili adlaştırır (“oturmak”). Şimdilik отургандан көрө, баргандан көрө gibi kalıplarla öğrenin.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Kırgızca көрө sözünü Türkçedeki “göre” sanmak. Bu bir yalancı dosttur! “Bana göre” мага көрө ✗ değil, менимче ✓ ya da мен үчүн ✓ olur. -дан көрө yalnızca tercih bildirir ve çıkma hâli ister: шаарга көрө ✗ → шаардан көрө ✓

Karşılaştırma özeti: [[-раак]], [[эң]], [[-га караганда]]

A1'in 18. ünitesinde -раак (daha) ve эң (en) eklerini öğrenmiştiniz: Бишкектен чоңураак — Bişkek'ten daha büyük. Bunlara bir yapı daha ekleyin: -га караганда (-e kıyasla, -e oranla). Kelimesi kelimesine “-e bakınca” demektir ve Türkçedeki “-e göre, -e nazaran” gibi yönelme hâli ister. Farkı büyütmek için алда канча (çok daha) kullanılır.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
Бишкектен чоңураак	Bişkekten çoñuraak	Bişkek'ten daha büyük
Бишкекке караганда чоң	Bişkekke karaganda çoñ	Bişkek'e kıyasla büyük
алда канча чоң	alda kança çoñ	çok daha büyük
эң чоң	eñ çoñ	en büyük
бирдей	birdey	aynı, eşit
башка	başka	farklı

Стамбул Бишкекке караганда алда канча чоң. — İstanbul Bişkek'e kıyasla çok daha büyük.
Бишкек Стамбулдан тынчыраак. — Bişkek İstanbul'dan daha sakin.
Ысык-Көл — Кыргызстандагы эң чоң көл. — Issık-Göl Kırgızistan'daki en büyük göl.
Экөөбүздүн боюбуз бирдей. — İkimizin boyu aynı.

💡 Aynı karşılaştırmayı üç yolla söyleyebilirsiniz: Ош Бишкектен жылуураак. = Ош Бишкекке караганда жылуу. = Ош Бишкекке караганда жылуураак. (Oş Bişkek'ten daha sıcak.) Üçü de doğru ve doğaldır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: iki yapının hâl eklerini karıştırmak. -раак çıkma hâli, караганда yönelme hâli ister: Бишкектен караганда ✗ → Бишкекке караганда ✓; Бишкекке тынчыраак ✗ → Бишкектен тынчыраак ✓

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →