A2 · Ünite 11: Dedi ki… (Деди…)

деп ile aktarma · деди, айтты

Metin: Апам эмне деди?

Bişkek'te yaşayan Mehmet'in eşi Gülnara Kırgız. Gülnara az önce annesiyle telefonda konuştu ve Mehmet merakla soruyor. Metinde [[деди]], [[деп]], [[айтты]] ve [[сурады]] sözlerine, ayrıca aktarılan sözün nasıl tırnak içinde verildiğine dikkat edin.

Мехмет: Гүлнара, ким чалды?
Gülnara, kim aradı?

Гүлнара: Апам чалды. Сага салам айтты.
Annem aradı. Sana selam söyledi.

Мехмет: Рахмат! Апаң эмне деди?
Teşekkürler! Annen ne dedi?

Гүлнара: Апам: "Жекшембиде бизге келгиле", — деди.
Annem: “Pazar günü bize gelin” dedi.

Мехмет: Жакшы! Эмнеге? Бир майрамбы?
Güzel! Neden? Bir bayram mı?

Гүлнара: Ооба, атамдын туулган күнү. Апам бешбармак жасайм деди.
Evet, babamın doğum günü. Annem beşbarmak yapacağını söyledi.

Мехмет: Атаң эмне деди? Ал да бир нерсе айттыбы?
Baban ne dedi? O da bir şey söyledi mi?

Гүлнара: Атам: "Мехмет келсин, шахмат ойнойбуз", — деди.
Babam: “Mehmet gelsin, satranç oynarız” dedi.

Мехмет: Ха-ха, ал мени дайыма утат! Ага "бул жолу мен утам" деп айт.
Ha ha, beni hep yener! Ona “Bu sefer ben yeneceğim” de.

Гүлнара: Макул, айтам. Дагы бир нерсе: апам сен жөнүндө бир нерсе сурады.
Tamam, söylerim. Bir şey daha: annem senin hakkında bir şey sordu.

Мехмет: Эмне деп сурады?
Ne diye sordu?

Гүлнара: "Мехмет кыргызча жакшы сүйлөйбү?" — деп сурады. Мен: "Ооба, абдан жакшы сүйлөйт", — дедим.
“Mehmet Kırgızcayı iyi konuşuyor mu?” diye sordu. Ben de “Evet, çok iyi konuşuyor” dedim.

Мехмет: Чынбы? Мен анча жакшы эмес деп ойлойм.
Gerçekten mi? Bence o kadar iyi değil.

Гүлнара: Жок, сен жакшы сүйлөйсүң! Коңшулар да "Мехмет кыргызча таза сүйлөйт" дешет.
Hayır, iyi konuşuyorsun! Komşular da “Mehmet Kırgızcayı temiz konuşuyor” diyorlar.

Мехмет: Рахмат! Анда апаңа айт: биз жекшембиде саат экиде барабыз.
Teşekkürler! O zaman annene söyle: pazar günü saat ikide geliyoruz.

Гүлнара: Макул, азыр жазып жиберем. Апам абдан сүйүнөт!
Tamam, şimdi yazıp gönderiyorum. Annem çok sevinecek!

Dilbilgisi

де- (demek) fiilinin çekimi

Söz aktarmanın temeli де- fiilidir. Türkçedeki “demek” ile aynı fiildir; bu yüzden anlamını öğrenmeye gerek yok, yalnızca çekimine dikkat etmek gerekir. Geniş/şimdiki zamanda kök ünlüyle bittiği için A1'de öğrendiğiniz -й eki gelir: де + -й + -м → дейм.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe	Geçmiş	Türkçe
мен дейм	deym	derim, diyorum	дедим	dedim
сен дейсиң	deysiñ	dersin	дедиң	dedin
сиз дейсиз	deysiz	dersiniz	дедиңиз	dediniz
ал дейт	deyt	der, diyor	деди	dedi
биз дейбиз	deybiz	deriz	дедик	dedik
силер дейсиңер	deysiñer	dersiniz (samimi)	дедиңер	dediniz (samimi)
алар дешет	deşet	derler, diyorlar	дешти	dediler

💡 Üçüncü çoğul şahısta де- karşılıklılık eki -ш alır: дешет “derler”, дешти “dediler”. Bu biçim, “insanlar böyle diyor” anlamında da çok kullanılır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “diyor, derim” biçimlerini taşımak. дийм ✗, дерим ✗ → дейм ✓; дийт ✗ → дейт ✓. Kırgızcada kökteki е hiçbir zaman иye dönmez: деди, дейт, деп.

Doğrudan aktarma: "…", — деди

Birinin sözünü olduğu gibi aktarırken söz önce, деди sonra gelir; tıpkı Türkçedeki “Gel” dedi gibi. Yazıda aktarılan söz tırnak içine alınır, ardından virgül ve uzun çizgi gelir. Söyleyeni önce anmak isterseniz arkasına iki nokta koyarsınız.

Kırgızca	Türkçe
"Келгиле", — деди апам.	“Gelin” dedi annem.
Апам: "Келгиле", — деди.	Annem: “Gelin” dedi.
"Чай ичесиңби?" — деп сурады.	“Çay içer misin?” diye sordu.

Атам: "Мехмет келсин", — деди. — Babam: “Mehmet gelsin” dedi.
"Рахмат", — дедим мен. — “Teşekkürler” dedim.

💡 Konuşma dilinde tırnak ve çizgiye gerek yoktur; söz doğrudan дедиden önce söylenir: Апам бизге келгиле деди. Sesle tonla, alıntının nerede bittiği anlaşılır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “dedi ki” yapısını kurmak ve дедиyi alıntının önüne koymak. Апам деди ки: келгиле. ✗ Kırgızcada “ki” bağlacı bu görevde kullanılmaz; doğrusu Апам: "Келгиле", — деди. ✓

деп (diye): söz, soru ve düşünce aktarma

де- fiilinin zarf-fiil biçimi деп, Türkçedeki “diye”nin tam karşılığıdır. Alıntıyı айтты (söyledi), сурады (sordu), жазды (yazdı), жооп берди (cevap verdi), ойлойм (düşünüyorum) gibi başka bir fiile bağlar.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
Ал эртең келем деп айтты.	Al erteñ kelem dep ayttı.	Yarın gelirim diye söyledi.
Эмне деп сурады?	Emne dep suradı?	Ne diye sordu?
Ал "макул" деп жооп берди.	Al "makul" dep coop berdi.	“Tamam” diye cevap verdi.
Досум "келем" деп жазды.	Dosum "kelem" dep cazdı.	Arkadaşım “gelirim” diye yazdı.
Ал келет деп ойлойм.	Al kelet dep oyloym.	Bence gelir. (Gelir diye düşünüyorum.)

Мехмет кыргызча жакшы сүйлөйт деп ойлойм. — Bence Mehmet Kırgızcayı iyi konuşuyor.
Апам эмне деп сурады? — Annem ne diye sordu?
Ага "бул жолу мен утам" деп айт. — Ona “Bu sefer ben yeneceğim” de.

💡 “Bence, sanırım” anlamı için Türkçede “bence” kullanırız; Kırgızcada en doğal karşılık cümlenin sonundaki деп ойлоймdur: Жаан жаайт деп ойлойм. “Sanırım yağmur yağacak.”

⚠️ Türklerin tipik hatası: деп yerine деди ya da дейип ✗ kullanmak. İkinci bir fiil varsa bağlayıcı her zaman депtir: келем деди айтты ✗ → келем деп айтты ✓. Ya деди tek başına, ya da деп + başka fiil.

Kim kim oluyor? Aktarmada şahıs

Kırgızcada söz aktarılırken konuşanın kendi sözcükleri çoğu zaman olduğu gibi korunur. “Annem beşbarmak yapacağını söyledi” demek için Kırgız, annenin ağzından çıkan biçimi kullanır: Апам бешбармак жасайм деди. (kelimesi kelimesine “Annem ‘beşbarmak yaparım’ dedi”).

Kırgızca	Kelimesi kelimesine	Doğal Türkçe
Апам бешбармак жасайм деди.	Annem “beşbarmak yaparım” dedi.	Annem beşbarmak yapacağını söyledi.
Азамат кечигем деди.	Azamat “gecikeceğim” dedi.	Azamat gecikeceğini söyledi.
Айгерим сени күтөм деди.	Aygerim “seni beklerim” dedi.	Aygerim seni bekleyeceğini söyledi.

Türkçe konuşan biri için bu yapı aslında tanıdıktır: Türkçede de “Annem ‘yaparım’ diye söyledi”, “Gelirim dedi” deriz. Kırgızcada bu, aktarmanın en olağan yoludur. Daha resmî metinlerde -арын / -ганын ile dolaylı aktarma da görülür (келерин айтты “geleceğini söyledi”, келгенин айтты “geldiğini söyledi”); bunu B1'de ayrıntılı göreceğiz.

💡 Cümlede bir ben ve bir sen varsa, kimin konuştuğunu düşünün: Ал сени сүйөм деди. “O ‘seni seviyorum’ dedi.” Burada сүйөм konuşanın (onun) sözüdür, sizin değil.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “-acağını söyledi” yapısını harfiyen çevirmeye çalışıp жасайтканын айтты ✗ gibi biçimler uydurmak. A2'de en güvenli ve en doğal yol: konuşanın sözünü koru, sonuna деди koy: Апам бешбармак жасайм деди. ✓

айт- ve де-: söylemek ile demek

де- yalnızca alıntıyla (söylenen sözün kendisiyle) kullanılır: "Салам" деди. айт- ise “söylemek, anlatmak” demektir ve nesne alabilir: салам айт- (selam söylemek), чындыкты айт- (doğruyu söylemek), жаңылыкты айт- (haberi söylemek). Kime söylendiği yönelme hâliyle gösterilir: апаңа айт (annene söyle).

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
Апаңа салам айт!	Apaña salam ayt!	Annene selam söyle!
Мага чындыкты айт.	Maga çındıktı ayt.	Bana doğruyu söyle.
Мага айтып берчи.	Maga aytıp berçi.	Bana anlatıver (anlatsana).
Ал эмне деди?	Al emne dedi?	O ne dedi?
Ал эмне айтты?	Al emne ayttı?	O ne söyledi?

Kime soru sorulduğu ise çıkma hâliyle gösterilir: апамдан сурадым “anneme sordum” (kelimesi kelimesine “annemden sordum”). Türkçede de eskiden “ondan sordum” denirdi; bugün “ona sordum” deriz.

💡 айтып бер- (“söyleyip vermek”) bir şeyi birine anlatmak demektir: Кечээ эмне болду, айтып бер. “Dün ne oldu, anlat.” Sonundaki -чы isteği yumuşatır: айтып берчи.

⚠️ Türklerin tipik hatası 1: де-yi nesneyle kullanmak: салам деди ancak “‘Selam’ dedi” anlamına gelir; “selam söyledi” için салам айтты ✓. Hatası 2: soru sorulan kişiyi yönelme hâline koymak: апама сурадым ✗ → апамдан сурадым ✓.

дейт, дешет ve деген

Bir şeyi başkasından duyduğumuzu belirtmek için cümlenin sonuna дейт (“diyor, diyormuş”) ya da дешет (“diyorlar”) eklenir. Türkçedeki “-mış”, “diyorlar” anlamını verir. деп уктум ise “diye duydum” demektir.

Эртең жаан жаайт дешет. — Yarın yağmur yağacakmış (diyorlar).
Азамат Ошко кетти дейт. — Azamat Oş'a gitmiş (diyor).
Айгерим жаңы үй алды деп уктум. — Aygerim'in yeni ev aldığını duydum.

де- fiilinin sıfat-fiil biçimi деген (“denilen, diyen”) iki önemli kalıpta çok sık geçer: bir şeyi ya da kişiyi adlandırmak ve bir sözün anlamını sormak.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
Айгерим деген кыз	Aygerim degen kız	Aygerim adında bir kız
Ала-Арча деген жер	Ala-Arça degen cer	Ala-Arça denen bir yer
Бул эмне деген сөз?	Bul emne degen söz?	Bu ne demek? (Bu nasıl söz?)
"Сонун" деген эмне?	"Sonun" degen emne?	“Sonun” ne demek?

💡 Dil öğrenirken en çok işinize yarayacak iki soru: "…" деген эмне? “… ne demek?” ve Муну кыргызча кантип айтабыз? “Bunu Kırgızca nasıl söyleriz?”

⚠️ Türklerin tipik hatası: “… ne demek?” sorusunu Türkçeden çevirip эмне демек? ✗ demek. Kırgızcada демек “demek ki, yani” anlamında bağlaçtır. Doğrusu "Сонун" деген эмне? ✓

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →