A2 · Ünite 12: Bayramlar (Майрамдар)

Sıra sayıları -ынчы · tarihler · Нооруз

Metin: Нооруз келе жатат

Bişkek'te bir yıldır yaşayan İzmirli Zeynep, mart ayında Kırgız arkadaşı Aygerim'le çay içiyor. Ertesi gün [[Нооруз]], yani Nevruz bayramı. Metinde sıra sayılarına ([[биринчи]], [[экинчи]], [[жыйырма биринчи]]) ve tarihlerin söylenişine ([[он экинчи ноябрда]]) dikkat edin.

Зейнеп: Айгерим, бүгүн айдын нечеси?
Aygerim, bugün ayın kaçı?

Айгерим: Бүгүн жыйырманчы март. Эртең — жыйырма биринчи март, Нооруз!
Bugün yirmi mart. Yarın yirmi bir mart, Nevruz!

Зейнеп: Түркияда да Невруз бар, бирок мен аны жакшы билбейм. Нооруз деген эмне?
Türkiye'de de Nevruz var, ama onu iyi bilmiyorum. Nooruz nedir?

Айгерим: Нооруз — жаздын майрамы, жаңы жыл. Аны жыл сайын жыйырма биринчи мартта белгилейбиз.
Nooruz baharın bayramı, yeni yıl. Onu her yıl yirmi bir martta kutlarız.

Зейнеп: Нооруздо эмне кыласыңар?
Nevruz'da ne yaparsınız?

Айгерим: Биринчиден, сүмөлөк жасайбыз. Аны түнү бою казанда бышырабыз.
Birincisi, sümölök yaparız. Onu bütün gece kazanda pişiririz.

Зейнеп: Сүмөлөк эмнеден жасалат?
Sümölök neden yapılır?

Айгерим: Өнгөн буудайдан жасалат. Ал таттуу жана абдан пайдалуу. Экинчиден, Нооруз көжө жасайбыз.
Filizlenmiş buğdaydan yapılır. Tatlı ve çok faydalıdır. İkincisi, Nevruz çorbası (köcö) yaparız.

Зейнеп: Кызык! Мен Кыргызстанда Ноорузду биринчи жолу көрөм.
İlginç! Kırgızistan'da Nevruz'u ilk kez göreceğim.

Айгерим: Анда эртең биз менен бол! Ала-Тоо аянтында концерт жана ат оюндары болот.
O zaman yarın bizimle ol! Ala-Too Meydanı'nda konser ve atlı oyunlar olacak.

Зейнеп: Рахмат! Айтмакчы, сенин туулган күнүң качан? Ал да жазындабы?
Teşekkürler! Bu arada, senin doğum günün ne zaman? O da baharda mı?

Айгерим: Жок, менин туулган күнүм он экинчи ноябрда. А сеники?
Hayır, benim doğum günüm on iki kasımda. Ya seninki?

Зейнеп: Меники бешинчи июнда. Быйыл отуз жашка чыгам.
Benimki beş haziranda. Bu yıl otuz yaşına giriyorum.

Айгерим: Отуз жаш — сонун курак! Туулган күнүңдү чогуу белгилейбиз.
Otuz yaş harika bir yaş! Doğum gününü birlikte kutlarız.

Зейнеп: Макул! Анда эртең көрүшөбүз. Нооруз майрамың алдын ала кут болсун!
Tamam! O zaman yarın görüşürüz. Nevruz bayramın şimdiden kutlu olsun!

Айгерим: Рахмат! Сенин да майрамың кут болсун!
Teşekkürler! Senin de bayramın kutlu olsun!

Dilbilgisi

Sıra sayıları: -ынчы / -инчи / -унчу / -үнчү

Kırgızcada sıra sayıları, Türkçedeki “-(ı)ncı” ekinin tam karşılığı olan -ынчы ekiyle yapılır: Türkçe “birinci, ikinci, üçüncü” ↔ Kırgızca биринчи, экинчи, үчүнчү. Ek dar ünlülüdür, bu yüzden Türkçedeki gibi dört biçimlidir. Sayı ünlüyle bitiyorsa ekin baştaki ünlüsü düşer: эки → экинчи, алты → алтынчы.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
биринчи	birinçi	birinci
экинчи	ekinçi	ikinci
үчүнчү	üçünçü	üçüncü
төртүнчү	törtünçü	dördüncü
бешинчи	beşinçi	beşinci
алтынчы	altınçı	altıncı
жетинчи	cetinçi	yedinci
сегизинчи	segizinçi	sekizinci
тогузунчу	toguzunçu	dokuzuncu
онунчу	onunçu	onuncu

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
жыйырманчы	cıyırmançı	yirminci
отузунчу	otuzunçu	otuzuncu
кыркынчы	kırkınçı	kırkıncı
элүүнчү	elüünçü	ellinci
жүзүнчү	cüzünçü	yüzüncü
жыйырма биринчи	cıyırma birinçi	yirmi birinci

💡 Birleşik sayılarda ek yalnızca son sayıya gelir, Türkçedeki gibi: жыйырма биринчи “yirmi birinci”, он экинчи “on ikinci”, отуз бешинчи “otuz beşinci”.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki ünlü değişimini aktarmak ya da yuvarlak ünlüden sonra eki düz yazmak. тогузунчы ✗ → тогузунчу ✓; үчүнчи ✗ → үчүнчү ✓; Türkçe “dördüncü”ye bakıp дөртүнчү ✗ yazmak da yanlıştır: sayı төрт olduğu için төртүнчү ✓.

Sıra sayılarının kullanımı

Sıra sayıları Türkçedeki gibi ismin önünde sıfat olarak durur: биринчи сабак “birinci ders”, бешинчи кабат “beşinci kat”, экинчи класс “ikinci sınıf”. “Kaçıncı?” sorusu нечинчи? ile sorulur.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
Нечинчи кабатта жашайсың?	Neçinçi kabatta caşaysıñ?	Kaçıncı katta oturuyorsun?
Бешинчи кабатта.	Beşinçi kabatta.	Beşinci katta.
биринчи жолу	birinçi colu	ilk kez
акыркы жолу	akırkı colu	son kez
биринчиден, экинчиден	birinçiden, ekinçiden	birincisi, ikincisi

Мен Бишкекке биринчи жолу келдим. — Bişkek'e ilk kez geldim.
Биринчиден, сүмөлөк жасайбыз. — Birincisi, sümölök yaparız.
Уулум экинчи класста окуйт. — Oğlum ikinci sınıfta okuyor.

💡 биринчиден, экинчиден (kelimesi kelimesine “birinciden, ikinciden”) bir anlatımda maddeleri sıralar. Türkçedeki “birincisi, ikincisi” ya da “ilk olarak” gibi kullanılır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: “ilk kez” için Türkçe “ilk”ten илк жолу ✗ demek. Kırgızcada bu anlamda биринчи жолу ✓ kullanılır. “Kaçıncı?” sorusu da нечинчи? ✓ ile sorulur.

Tarihler: Бүгүн айдын нечеси?

Tarihi sormak için Бүгүн айдын нечеси? “Bugün ayın kaçı?” denir. Burada Türkçe ile Kırgızca arasında önemli bir fark var: Türkçede tarihi asıl sayıyla söyleriz (“yirmi bir mart”), Kırgızcada ise sıra sayısıyla söylenir: жыйырма биринчи март (kelimesi kelimesine “yirmi birinci mart”).

Yazılışı	Söylenişi	Türkçe
21-март	жыйырма биринчи март	21 Mart
1-январь	биринчи январь	1 Ocak
12-ноябрь	он экинчи ноябрь	12 Kasım
5-июнь	бешинчи июнь	5 Haziran
31-август	отуз биринчи август	31 Ağustos

Yazıda sayı rakamla yazılır ve arkasına kısa çizgi konur: 21-март. “… tarihinde” demek için ay adına bulunma eki eklenir: 21-мартта “21 Mart'ta”, 12-ноябрда “12 Kasım'da”. Ünlü uyumu ay adının son ünlüsüne göre işler.

Бүгүн жыйырманчы март. — Bugün yirmi mart.
Менин туулган күнүм он экинчи ноябрда. — Doğum günüm on iki kasımda.
Нооруз жыйырма биринчи мартта белгиленет. — Nevruz yirmi bir martta kutlanır.

💡 Yumuşak işaretli (ь) Rusça ay adlarında, ek gelince ь düşer: ноябрь → ноябрда, июнь → июнда, январь → январда. Okunuşta da ь zaten duyulmaz.

⚠️ Türklerin tipik hatası: tarihi Türkçedeki gibi asıl sayıyla söylemek. жыйырма бир март ✗ → жыйырма биринчи март ✓; беш июнда ✗ → бешинчи июнда ✓.

Ayların adları

Günlük konuşmada, takvimlerde ve resmî yazışmada çoğunlukla Rusça kökenli ay adları kullanılır. Bunun yanında Kırgızcanın kendi geleneksel ay adları da vardır; bunları takvimlerde, gazetelerde ve edebiyatta görürsünüz. İlk aşamada Rusça adları öğrenmeniz yeterlidir; Kırgızca adları tanımanız ise kültürü anlamanıza yardımcı olur.

Kırgızca (Rusça kökenli)	Okunuş	Geleneksel Kırgızca ad	Türkçe
январь	yanvar	Үчтүн айы	Ocak
февраль	fevral	Бирдин айы	Şubat
март	mart	Жалган куран	Mart
апрель	aprel	Чын куран	Nisan
май	may	Бугу	Mayıs
июнь	iyun	Кулжа	Haziran
июль	iyul	Теке	Temmuz
август	avgust	Баш оона	Ağustos
сентябрь	sentyabr	Аяк оона	Eylül
октябрь	oktyabr	Тогуздун айы	Ekim
ноябрь	noyabr	Жетинин айы	Kasım
декабрь	dekabr	Бештин айы	Aralık

💡 Geleneksel adların çoğu doğadan gelir: бугу “geyik”, кулжа “yaban koçu (argali)”, теке “dağ keçisi” demektir. Kış ayları ise үч, бир, тогуз, жети, беш gibi sayılarla adlandırılır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe ay adlarını kullanmak. Kırgız biri “Ekim”, “Kasım”, “Aralık” sözlerini anlamaz: октябрь, ноябрь, декабрь ✓ deyin. Bir de май sözüne dikkat: Kırgızcada “Mayıs” ayıdır, ama aynı yazılışla “yağ” da demektir (май = yağ).

Yıllar ve yaş

Yıllar da sıra sayısıyla söylenir ve arkasına жыл gelir: 2026-жыл “эки миң жыйырма алтынчы жыл”. “… yılında” demek için iyelik ekli жылы biçimi kullanılır: 2026-жылы “2026'da”, 1991-жылы “1991'de”. Türkçedeki “2026 yılında” yapısına çok benzer, yalnızca sayı sıra sayısıdır.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
быйыл	bıyıl	bu yıl
былтыр	bıltır	geçen yıl
кийинки жылы	kiyinki cılı	gelecek yıl
2026-жылы	eki miñ cıyırma altınçı cılı	2026'da
Канча жаштасың?	Kança caştasıñ?	Kaç yaşındasın?
Отуз жаштамын.	Otuz caştamın.	Otuz yaşındayım.
Быйыл отуз жашка чыгам.	Bıyıl otuz caşka çıgam.	Bu yıl otuz yaşına giriyorum.

Мен 2025-жылы Бишкекке келдим. — 2025'te Bişkek'e geldim.
Туулган күнүң качан? — Doğum günün ne zaman?

💡 Yaş söylenirken sıra sayısı kullanılmaz: отуз жаштамын “otuz yaşındayım”. “Yaşına girmek” Kırgızcada “yaşa çıkmak”tır: отуз жашка чыктым “otuz yaşına girdim”.

⚠️ Türklerin tipik hatası: yılı asıl sayıyla söylemek ya da жылда demek. эки миң жыйырма алты жылда ✗ → эки миң жыйырма алтынчы жылы ✓. “Yaşına girmek” için Türkçeyi çevirmek yerine en yaygın Kırgızca kalıbı kullanın: жашка чыктым ✓. Yaşta sıra sayısı da kullanılmaz: отузунчу жашка ✗.

Bayramlar ve kutlama sözleri

Kırgızistan'da en sevilen bayramlardan biri Ноорузdur: 21 Mart'ta, baharın gelişi ve yeni yılın başlangıcı olarak kutlanır. Türkiye'deki Nevruz ile aynı bayramdır. Evlerde сүмөлөк ve көжө hazırlanır, meydanlarda konserler ve at oyunları yapılır. Bunun yanında Жаңы жыл (yılbaşı) ve туулган күн (doğum günü) de çok önemli kutlamalardır.

Kutlama sözlerinin çoğu iki kalıba dayanır: … менен! (kelimesi kelimesine “… ile!”) ve … кут болсун! (“… kutlu olsun!”). Resmî kutlamada куттукта- fiili kullanılır.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
Майрамыңыз менен!	Mayramıñız menen!	Bayramınız kutlu olsun!
Майрамыңыз кут болсун!	Mayramıñız kut bolsun!	Bayramınız kutlu olsun!
Жаңы жылыңыз менен!	Cañı cılıñız menen!	Yeni yılınız kutlu olsun!
Туулган күнүң менен!	Tuulgan künüñ menen!	Doğum günün kutlu olsun!
Сизди Нооруз майрамы менен куттуктайм!	Sizdi Nooruz mayramı menen kuttuktaym!	Nevruz bayramınızı kutlarım!
Сизге да!	Sizge da!	Size de!

💡 кут sözü Türkçedeki “kut, kutlu, kutlamak” sözleriyle aynı köktür. Yani кут болсун Türk kulağına hemen tanıdık gelir: “kut olsun, kutlu olsun”.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “kutlu olsun”u harfiyen çevirip кутлу болсун ✗ demek. Kırgızcada кут isimdir ve ek almadan kullanılır: кут болсун ✓ (“kut olsun”); ya da en kısa biçimiyle Майрамыңыз менен! ✓. Cevap olarak Сизге да! ya da Сизди да! denir.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →