A2 · Ünite 13: İş hayatı (Жумуш)

Gereklilik -ышым керек, -уу керек · милдеттүү

Metin: Биринчи жумуш күнү

Mehmet, Bişkek'teki bir turizm şirketinde işe başladı. Yöneticisi Azamat ona ilk gün iş yerinin kurallarını anlatıyor. Metinde gereklilik bildiren [[-ышым керек]], [[-уу керек]] yapılarına ve [[милдеттүү]] sözüne dikkat edin.

Азамат: Кош келиңиз, Мехмет! Бүгүн сиздин биринчи жумуш күнүңүз, туурабы?
Hoş geldiniz Mehmet! Bugün ilk iş gününüz, değil mi?

Мехмет: Ооба, рахмат. Бир аз толкунданып жатам. Адегенде эмне кылышым керек?
Evet, teşekkürler. Biraz heyecanlıyım. Önce ne yapmam gerekiyor?

Азамат: Адегенде келишимге кол коюшуңуз керек. Мына, документтер.
Önce sözleşmeyi imzalamanız gerekiyor. İşte belgeler.

Мехмет: Жакшы. Жумуш саат канчада башталат?
Peki. İş saat kaçta başlıyor?

Азамат: Саат тогузда. Тогузга чейин кеңседе болушуңуз керек. Кечикпешиңиз керек.
Saat dokuzda. Dokuza kadar ofiste olmanız gerekiyor. Geç kalmamalısınız.

Мехмет: Түшкү тамак качан?
Öğle yemeği ne zaman?

Азамат: Саат бирден экиге чейин. Ашкана биринчи кабатта.
Saat birden ikiye kadar. Yemekhane birinci katta.

Мехмет: Күн сайын эмне кылышым керек?
Her gün ne yapmam gerekiyor?

Азамат: Сиз түрк кардарлар менен иштейсиз, аларга турларды сунуштайсыз. Бул жумушта эки тилди тең билүү керек.
Türk müşterilerle çalışacaksınız, onlara turlar önereceksiniz. Bu işte iki dili de bilmek gerekiyor.

Мехмет: Кыргыз тилим али мыкты эмес, бирок күн сайын үйрөнүп жатам.
Kırgızcam henüz çok iyi değil, ama her gün öğreniyorum.

Азамат: Сонун! Дагы бир маанилүү нерсе: ар дүйшөмбүдө саат ондо жыйналыш болот. Жыйналышка келүү милдеттүү.
Harika! Önemli bir şey daha: her pazartesi saat onda toplantı olur. Toplantıya gelmek zorunludur.

Мехмет: Түшүндүм. Апта сайын отчет жазышым керекпи?
Anladım. Her hafta rapor yazmam gerekiyor mu?

Азамат: Ооба, жума күнү кыскача отчет жиберишиңиз керек. Бирок ал узун болушу керек эмес.
Evet, cuma günü kısa bir rapor göndermeniz gerekiyor. Ama uzun olması gerekmiyor.

Мехмет: Ишемби күнү да иштешим керекпи?
Cumartesi günü de çalışmam gerekiyor mu?

Азамат: Жок, ишемби менен жекшемби — дем алыш. Бирок жайында туристтер көп, ошондуктан кээде ишембиде да иштейбиз.
Hayır, cumartesi ve pazar tatil. Ama yazın turist çok olur, bu yüzden bazen cumartesi de çalışırız.

Мехмет: Макул, баарын түшүндүм. Чоң рахмат!
Tamam, her şeyi anladım. Çok teşekkürler!

Азамат: Эч нерсе эмес. Ийгилик каалайм!
Rica ederim. Başarılar dilerim!

Dilbilgisi

Kişiye bağlı gereklilik: [[-ыш]] + iyelik + [[керек]]

Türkçede “gitmem gerek, gitmen gerek” deriz: fiile -ma/-me eklenir, ardından iyelik eki gelir. Kırgızca tamamen aynı mantıkla çalışır; yalnızca Türkçedeki -ma/-me yerine Kırgızcada -ыш (ünlüden sonra -ш) kullanılır: бар-ыш-ым керек = git-me-m gerek.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
(мен) барышым керек	barışım kerek	gitmem gerek / gitmeliyim
(сен) барышың керек	barışıñ kerek	gitmen gerek
(сиз) барышыңыз керек	barışıñız kerek	gitmeniz gerek
(ал) барышы керек	barışı kerek	gitmesi gerek
(биз) барышыбыз керек	barışıbız kerek	gitmemiz gerek
(силер) барышыңар керек	barışıñar kerek	gitmeniz gerek (samimi çoğul)
(алар) барыштары керек	barıştarı kerek	gitmeleri gerek

Ek, dörtlü ünlü uyumuna uyar: кел-иш-им, бол-уш-ум, көр-үш-үм. Ünlüyle biten köklerde yalnızca -ш eklenir: оку-ш-ум, иште-ш-им, сүйлө-ш-үм, жаса-ш-ым.

Fiil	мен	сиз	Türkçe
кел- (gelmek)	келишим керек	келишиңиз керек	gelmem / gelmeniz gerek
бол- (olmak)	болушум керек	болушуңуз керек	olmam / olmanız gerek
көр- (görmek)	көрүшүм керек	көрүшүңүз керек	görmem / görmeniz gerek
оку- (okumak)	окушум керек	окушуңуз керек	okumam / okumanız gerek
иште- (çalışmak)	иштешим керек	иштешиңиз керек	çalışmam / çalışmanız gerek
кол кой- (imzalamak)	кол коюшум керек	кол коюшуңуз керек	imzalamam / imzalamanız gerek

Мен эртең Ошко барышым керек. — Yarın Oş'a gitmem gerek.
Сиз тогузга чейин келишиңиз керек. — Dokuza kadar gelmeniz gerekiyor.
Ал отчет жазышы керек. — Onun rapor yazması gerekiyor.
Биз бул тапшырманы бүгүн бүтүрүшүбүз керек. — Bu görevi bugün bitirmemiz gerekiyor.

💡 Soru yapmak için soru eki керекe eklenir: керекпи? (к'den sonra б → п). Эмне кылышым керек? Ne yapmam gerekiyor? Мен да барышым керекпи? Benim de gitmem gerekiyor mu?

⚠️ Türklerin tipik hatası 1: Türkçedeki -ma/-me ekini Kırgızcaya taşımak. бармам керек ✗ → барышым керек ✓; келмем керек ✗ → келишим керек ✓. Kırgızcada bu görevde -ма/-ме eki yoktur; “gitme” anlamını -ыш verir.

⚠️ Türklerin tipik hatası 2: ünlüyle biten kökte fazladan ünlü eklemek. окуушум ✗ → окушум ✓; иштеешим ✗ → иштешим ✓. Ünlüden sonra yalnızca -ш gelir.

Genel gereklilik: fiil ismi [[-уу]] + [[керек]]

Türkçede kişisiz bir kural söylerken “Erken kalkmak gerek”, “İki dil bilmek lazım” deriz. Kırgızcada bunun karşılığı fiil ismi -уу + керекtir: Эрте туруу керек. Türkçedeki -mak/-mek = Kırgızca -уу.

Fiil ismi eki de dörtlü uyuma uyar ve uzun ünlülüdür. Ünsüzle biten köke -уу / -үү eklenir; ünlüyle biten kökte kökün son ünlüsü uzar ve yuvarlaklaşır: а, о → -оо, е, ө → -өө.

Kök	Fiil ismi	Okunuş	Türkçe
бар-	баруу	baruu	gitmek
тур-	туруу	turuu	kalkmak; durmak
кел-	келүү	kelüü	gelmek
көр-	көрүү	körüü	görmek
оку-	окуу	okuu	okumak
жаса-	жасоо	casoo	yapmak
иште-	иштөө	iştöö	çalışmak
сүйлө-	сүйлөө	süylöö	konuşmak
кечик-	кечигүү	keçigüü	gecikmek

Bir kişiyi belirtmek isterseniz kişi yönelme hâli alır: Мага эрте туруу керек. (Bana erken kalkmak gerek.) Bu yapı ile Мен эрте турушум керек. aynı anlama gelir; ikincisi konuşmada daha sık duyulur.

Бул жумушта эки тилди билүү керек. — Bu işte iki dil bilmek gerekiyor.
Жыйналышка убагында келүү керек. — Toplantıya zamanında gelmek gerekir.
Мага бүгүн көп иштөө керек. — Bugün çok çalışmam gerekiyor.
Кардарлар менен сылык сүйлөө керек. — Müşterilerle kibar konuşmak gerekir.

💡 Fiil ismi -уу Türkçedeki “-mak” gibi isim gibi de çekimlenir: окууга барам (okumaya giderim), иштөөнү жакшы көрөм (çalışmayı severim). Bu ünitede onu yalnızca керек ile kullanıyoruz.

⚠️ Türklerin tipik hatası 1: kişiyi yalın hâlde bırakmak. Мен эрте туруу керек. ✗ → Мага эрте туруу керек. ✓ ya da Мен эрте турушум керек. ✓ Türkçede de “Ben kalkmak gerek” denmez, “Bana kalkmak gerek” denir.

⚠️ Türklerin tipik hatası 2: ünlüyle biten köklerde eki yanlış kurmak. иштеүү ✗ жасаау ✗ → иштөө ✓ жасоо ✓ Fiil ismi her zaman uzun ünlüyle biter: -уу, -үү, -оо, -өө.

Gerekmez mi, yapmamalı mı? Olumsuzluk ve soru

Türkçede “Gitmem gerekmiyor” ile “Gitmemem gerek” farklı şeylerdir: biri serbestlik, öteki yasak anlatır. Kırgızcada da aynı ayrım vardır ve olumsuzluğun yeri belirleyicidir.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe	Anlam
Барышым керек.	Barışım kerek.	Gitmem gerek.	zorunluluk
Барышым керек эмес.	Barışım kerek emes.	Gitmem gerekmiyor.	serbestlik
Баруунун кереги жок.	Baruunun keregi cok.	Gitmeye gerek yok.	serbestlik
Барбашым керек.	Barbaşım kerek.	Gitmemem gerek. / Gitmemeliyim.	yasak, uyarı
Барышым керекпи?	Barışım kerekpi?	Gitmem gerekiyor mu?	soru

“Yapmamalı” anlamı için olumsuzluk eki -ба / -бе / -бо / -бө (sert ünsüzden sonra -па / -пе…) fiil köküne gelir, sonra -ш ve iyelik eki: кечик-пе-ш-иң керек (gecikmemen gerek), унут-па-ш-ыбыз керек (unutmamamız gerek).

Ишемби күнү иштешиңиз керек эмес. — Cumartesi günü çalışmanız gerekmiyor.
Жыйналышка кечикпешиң керек. — Toplantıya geç kalmaman gerek.
Билет сатып алуунун кереги жок. — Bilet satın almaya gerek yok.
Отчет узун болушу керек эмес. — Raporun uzun olması gerekmiyor.

💡 Kısa cevaplar: Керекпи? — Ооба, керек. / Жок, керек эмес. / Жок, кереги жок. Gündelik konuşmada кереги жок çok sık duyulur; кереги, керек sözünün iyelikli biçimidir (к → г).

⚠️ Türklerin tipik hatası: “gerekmiyor” derken olumsuzluğu fiile koymak. “Gitmem gerekmiyor” için барбашым керек ✗ demek “gitmemeliyim” anlamına gelir! Doğrusu барышым керек эмес ✓. Ayrıca Türkçedeki gibi керекмейт ✗ diye bir biçim yoktur: керек эмес ✓.

Kurallar: [[милдеттүү]], [[зарыл]], [[-ууга тийиш]], [[-ууга болбойт]]

İş yerinde, okulda ya da resmî yazılarda kurallar çoğunlukla fiil ismi -уу ile anlatılır. Kırgızcada bunun için birkaç kalıp vardır; hepsinin Türkçede yakın bir karşılığı bulunur.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
Жыйналышка келүү милдеттүү.	Cıyınalışka kelüü mildettüü.	Toplantıya gelmek zorunludur.
Документтерди алып келүү зарыл.	Dokumentterdi alıp kelüü zarıl.	Belgeleri getirmek gereklidir.
Кызматкерлер саат тогузда келүүгө тийиш.	Kızmatkerler saat toguzda kelüügö tiyiş.	Çalışanlar saat dokuzda gelmelidir.
Бул жерде тамеки чегүүгө болбойт.	Bul cerde tameki çegüügö bolboyt.	Burada sigara içmek yasaktır (olmaz).
Бул жерде сүрөткө тартууга болот.	Bul cerde sürötkö tartuuga bolot.	Burada fotoğraf çekilebilir.

милдеттүү ve зарыл sıfattır, cümlenin sonunda yüklem olarak gelir. тийиш ve болот / болбойт ise fiil isminin yönelme hâlini ister: келүү-гө тийиш, чегүү-гө болбойт (Türkçedeki “gelmeye mecbur” gibi).

Ар бир кызматкер милдеттүү түрдө жыйналышка катышат. — Her çalışan toplantıya zorunlu olarak katılır.
Жумушка кирүү үчүн тажрыйба зарыл. — İşe girmek için deneyim gereklidir.
Ал отчетту жумага чейин тапшырууга тийиш. — Raporu cumaya kadar teslim etmesi gerekiyor.

💡 Günlük konuşmada en doğal biçimler керек ve -ыш керекtir. милдеттүү ve -ууга тийиш daha resmîdir; iş ilanlarında, sözleşmelerde ve yönetmeliklerde sık görülür.

⚠️ Türklerin tipik hatası: милдеттүү sözünde uyumu bozmak ya da Türkçe “mecburi” sözünü aramak. милдеттуу ✗ милдеттүү ✓ (son ünlü ү, ek -түү). тийиш ile de yalın fiil ismi kullanılmaz: келүү тийиш ✗ → келүүгө тийиш ✓.

Geçmişte gereklilik ve iş saatleri: [[керек эле]], [[-дан … -га чейин]]

Türkçedeki “gitmem gerekiyordu / gitmem gerekti” anlamı için керекten sonra эле gelir: Кечээ барышым керек эле. Bu yapı çoğu zaman bir pişmanlık da anlatır: “Gitmeliydim (ama gitmedim).”

Мен эртерээк келишим керек эле. — Daha erken gelmem gerekiyordu. / Daha erken gelmeliydim.
Кечээ отчет жиберишиңиз керек эле. — Dün rapor göndermeniz gerekiyordu.

İş saatlerini söylerken Türkçedeki “-dan … -a kadar” yapısının birebir karşılığı kullanılır: -дан … -га чейин. чейин her zaman yönelme hâli ister.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
саат тогуздан алтыга чейин	saat toguzdan altıga çeyin	saat dokuzdan altıya kadar
дүйшөмбүдөн жумага чейин	düyşömbüdön cumaga çeyin	pazartesiden cumaya kadar
бирден экиге чейин	birden ekige çeyin	birden ikiye kadar
ар дүйшөмбүдө	ar düyşömbüdö	her pazartesi
апта сайын	apta sayın	her hafta

💡 эле Türkçedeki “idi” ekinin karşılığıdır ve ayrı yazılır: керек эле = gerek idi → gerekiyordu. A2'de бар эле (vardı), жок эле (yoktu) yapılarında da göreceksiniz.

⚠️ Türklerin tipik hatası: “kadar” yerine Türkçe sözü kullanmak ya da hâl ekini yanlış seçmek. тогузга кадар ✗ тогузда чейин ✗ → тогузга чейин ✓. Uyuma da dikkat: бешке чейин ✓, алтыга чейин ✓, онго чейин ✓ (on → о, ек -го).

İş sözleri: ortak kökler ve yalancı dostlar

İş hayatı sözlerinin çoğu Türkçeyle akrabadır; bazıları ise Türkçede başka anlamdadır. Bunları baştan bilmek büyük yanlış anlamaları önler.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe anlamı	Dikkat
келишим	kelişim	sözleşme	“gelişim” değil
кол кой-	kol koy-	imzalamak	“el koymak” (müsadere) değil
айлык	aylık	maaş	Türkçe “aylık” ile aynı
кесиптеш	kesipteş	meslektaş	-теш = Türkçe -daş/-taş
тапшырма	tapşırma	görev, ödev	Türkçe “tapşırmak” ile aynı kök
өргүү	örgüü	yıllık izin	Türkçede karşılığı yok, ezberleyin
дем алыш	dem alış	tatil günü	“nefes alma” > dinlenme

Айлыгымды ар айдын бешинде алам. — Maaşımı her ayın beşinde alırım.
Жайында эки жума өргүүгө чыгам. — Yazın iki hafta izne çıkacağım.
Кесиптештерим абдан боорукер. — İş arkadaşlarım çok iyi kalpli.

💡 жума Kırgızcada hem “cuma” hem “hafta” demektir: эки жума = iki hafta. “Hafta” için апта da kullanılır. Bağlamdan anlaşılır: жума күнү = cuma günü.

⚠️ Türklerin tipik hatası: келишим sözünü Türkçe “gelişim” sanmak ve кол коюу deyimini harfiyen çevirmek. Келишимге кол койдум. “Sözleşmeyi imzaladım” demektir; “gelişime el koydum” değil!

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →