A2 · Ünite 14: İnsanlar (Адамдар)

Sıfat-fiil -ган (барган киши) · dış görünüş ve karakter

Metin: Тойдогу адамдар

Zeynep, Kırgız arkadaşı Aygerim'in kuzeninin düğününde (той). Kimseyi tanımıyor; Aygerim ona konukları tek tek anlatıyor. Metinde [[-ган]] ile kurulan tanımlara ([[көз айнек тагынган жигит]], [[жанында отурган киши]]) ve dış görünüş/karakter sözlerine dikkat edin.

Зейнеп: Айгерим, бул тойдо адам абдан көп экен! Мен эч кимди тааныбайм.
Aygerim, bu düğünde çok insan varmış! Kimseyi tanımıyorum.

Айгерим: Кам санаба, мен сага баарын айтып берем. Тигил көз айнек тагынган узун бойлуу жигитти көрүп жатасыңбы?
Merak etme, sana herkesi anlatırım. Şu gözlük takan uzun boylu genci görüyor musun?

Зейнеп: Көк көйнөк кийген жигитпи?
Mavi gömlek giyen genç mi?

Айгерим: Ооба, ал — Нурлан, менин агам. Ал Германияда окуган, азыр банкта иштейт.
Evet, o Nurlan, ağabeyim. Almanya'da okudu, şimdi bankada çalışıyor.

Зейнеп: Ал кандай адам?
Nasıl biridir?

Айгерим: Абдан акылдуу жана сабырдуу. Бир аз уялчаак, бирок абдан боорукер.
Çok akıllı ve sabırlıdır. Biraz utangaç ama çok iyi kalplidir.

Зейнеп: Ал эми тигил жылмайып турган кыз ким? Чачы узун, сары.
Peki şu gülümseyen kız kim? Saçları uzun, sarı.

Айгерим: Ал — Асель, менин курбум. Биз мектепте бирге окуганбыз. Ал абдан шайыр жана тамашакөй.
O Asel, kız arkadaşım. Okulda birlikte okuduk. Çok neşeli ve şakacıdır.

Зейнеп: Анын жанында отурган киши ким? Сакалы бар, бою пакана.
Onun yanında oturan adam kim? Sakallı, kısa boylu.

Айгерим: Ал — Асельдин атасы, Бакыт байке. Ал белгилүү комузчу. Бүгүн тойдо комуз чертет.
O, Asel'in babası Bakıt Bey. Tanınmış bir komuz çalgıcısıdır. Bugün düğünde komuz çalacak.

Зейнеп: Кызык! Тойго Түркиядан келген меймандар да барбы?
İlginç! Düğüne Türkiye'den gelen misafirler de var mı?

Айгерим: Бар. Терезенин жанында турган аялды көрүп жатасыңбы? Ал Стамбулдан келген.
Var. Pencerenin yanında duran kadını görüyor musun? O İstanbul'dan geldi.

Зейнеп: Ой, мен аны тааныйм! Ал мен иштеген мектепте сабак берет.
Aa, ben onu tanıyorum! Benim çalıştığım okulda ders veriyor.

Айгерим: Чын элеби? Дүйнө кичинекей экен!
Gerçekten mi? Dünya küçükmüş!

Зейнеп: Жүрү, барып учурашалы. Мен ага сен жөнүндө айтып берем.
Gel, gidip selamlaşalım. Ona senden bahsederim.

Айгерим: Жакшы, жүрү!
Tamam, gel!

Dilbilgisi

Sıfat-fiil [[-ган]]: yapılışı

Türkçede “gelen misafir, oturan adam” derken fiilden sıfat yapan -an/-en ekini kullanırız. Kırgızcada bu görevi -ган üstlenir: келген мейман, отурган киши. Türkçede ek iki biçimlidir; Kırgızcada ise dörtlü uyum ve ilk ünsüzün değişmesiyle sekiz biçimi vardır.

Son ses	а, ы, у	е, и	о	ө, ү
ünlü ve ötümlü ünsüz	барган, окуган	келген, иштеген	болгон, ойногон	көргөн, сүйлөгөн
sert ünsüz (к, п, с, т, ч, ш)	айткан, тапкан	кеткен, ичкен	соккон	түшкөн, бүткөн

Tıpkı geçmiş zaman eki -ды / -ты gibi: ünlüden ve ötümlü ünsüzden sonra г, sert ünsüzden sonra к gelir. Olumsuzu, olumsuzluk ekinden sonra kurulur: бар-ба-ган (gitmeyen), кел-бе-ген (gelmeyen), айт-па-ган (söylemeyen), көр-бө-гөн (görmeyen).

келген меймандар — gelen misafirler
айткан сөз — söylenen söz
ойногон балдар — oynayan çocuklar
келбеген студенттер — gelmeyen öğrenciler

💡 Ekin ünlüsünü seçmek için kökün son ünlüsüne, ünsüzünü seçmek için son sesine bakın. Bu, A1'de öğrendiğiniz çoğul eki ve -дан / -тан ile aynı mantıktır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: yuvarlak ünlülü köklerde eki düz bırakmak. болган ✗ көрген ✗ сүйлөген ✗ → болгон ✓ көргөн ✓ сүйлөгөн ✓ Ayrıca sert ünsüzden sonra г yazmak da yanlıştır: айтган ✗ → айткан ✓.

Kişiyi yaptığı işle tanımlamak: [[терезенин жанында турган аял]]

-ган eki tıpkı Türkçedeki -an/-en gibi kişiyi ya da şeyi yaptığı işle tanımlar. Sıfat-fiil ismin önüne gelir; kendi tümleçleri de ondan önce sıralanır, sıra Türkçeyle aynıdır.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
Түркиядан келген мейман	Türkiyadan kelgen meyman	Türkiye'den gelen misafir
Бишкекте жашаган түрктөр	Bişkekte caşagan türktör	Bişkek'te yaşayan Türkler
көз айнек тагынган жигит	köz aynek tagıngan cigit	gözlük takan genç
терезенин жанында турган аял	terezenin canında turgan ayal	pencerenin yanında duran kadın
комуз чертип жаткан киши	komuz çertip catkan kişi	(şu an) komuz çalan adam

-ган çoğu zaman hem geçmişi hem süregelen durumu anlatır: келген мейман hem “gelen” hem “gelmiş olan” misafirdir; Бишкекте жашаган “Bişkek'te yaşayan”dır. Tam o anda süren bir işi vurgulamak için -ып жаткан kullanılır: китеп окуп жаткан кыз (şu an kitap okuyan kız).

Анын жанында отурган киши ким? — Onun yanında oturan adam kim?
Жылмайып турган кыз — Асель. — Gülümseyen kız Asel.
Тойго келбеген адамдар да бар. — Düğüne gelmeyen insanlar da var.
Бакчада ойноп жаткан балдар биздин коңшулар. — Bahçede oynayan çocuklar bizim komşular.

💡 -ган sözü isim gibi de kullanılabilir: Келгендер отурушту. Gelenler oturdu. Türkçedeki “gelenler” ile birebir aynı.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki -an ekini olduğu gibi aktarmak. келен мейман ✗ отуран киши ✗ → келген мейман ✓ отурган киши ✓ Kırgızca sıfat-fiil her zaman г / к ile başlar.

“Okuduğum kitap”: [[мен окуган китеп]]

Türkçede nesneyi ya da yeri tanımlarken başka bir ek kullanırız: “okuduğum kitap, çalıştığım okul”. Burada iyelik eki fiile gelir. Kırgızcada iş çok daha basittir: aynı -ган eki kullanılır ve işi yapan kişi, yalın zamir ya da isim olarak önüne konur.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
мен окуган китеп	men okugan kitep	okuduğum kitap
сен айткан сөз	sen aytkan söz	söylediğin söz
биз жашаган үй	biz caşagan üy	yaşadığımız ev
мен иштеген мектеп	men iştegen mektep	çalıştığım okul
Мехмет иштеген компания	Mehmet iştegen kompaniya	Mehmet'in çalıştığı şirket

Ал мен иштеген мектепте сабак берет. — Benim çalıştığım okulda ders veriyor.
Сен берген китепти окудум. — Verdiğin kitabı okudum.
Биз кечээ көргөн кино абдан кызык болду. — Dün izlediğimiz film çok ilginçti.
Айгерим даярдаган тамак абдан даамдуу. — Aygerim'in hazırladığı yemek çok lezzetli.

💡 Kırgızcada “giden adam” ile “gittiğim yer” aynı ekle kurulur: барган киши / мен барган жер. Fark yalnızca önde işi yapan kişinin bulunup bulunmamasıdır. Türkçedeki -an / -dığı ayrımını düşünmenize gerek yok.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “-dığım” yapısını taklit edip fiile iyelik eki eklemek. окуганым китеп ✗ иштегеним мектеп ✗ → мен окуган китеп ✓ мен иштеген мектеп ✓ Kişi zamiri önde ve yalın kalır.

Dış görünüş: [[бою узун]], [[көк көздүү]], [[сакалы бар]]

Dış görünüşü anlatmanın üç yolu vardır ve hepsi Türkçede de bulunur: (1) iyelikli isim + sıfat (Чачы узун. Saçı uzun.), (2) -луу ekiyle sıfat (узун бойлуу жигит uzun boylu genç), (3) бар / жок (Сакалы бар. Sakalı var.).

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
Бою узун. / Узун бойлуу.	Boyu uzun. / Uzun boyluu.	Boyu uzun. / Uzun boylu.
Бою пакана. / Бою кыска.	Boyu pakana. / Boyu kıska.	Kısa boylu.
Чачы кара, буйра.	Çaçı kara, buyra.	Saçı siyah, kıvırcık.
Көзү көк. / Көк көздүү.	Közü kök. / Kök közdüü.	Gözü mavi. / Mavi gözlü.
Сакалы бар. / Сакалдуу.	Sakalı bar. / Sakalduu.	Sakalı var. / Sakallı.
Ал арык. / Ал толук.	Al arık. / Al toluk.	O zayıf. / O dolgun.
Ал жаш. / Ал улгайган.	Al caş. / Al ulgaygan.	O genç. / O yaşlı.

Giysi ve takılar için -ган sıfat-fiili çok kullanılır: кара шым кийген (siyah pantolon giymiş), көз айнек тагынган (gözlük takmış), калпак кийген (kalpak giymiş).

Нурлан узун бойлуу, көз айнек тагынган жигит. — Nurlan uzun boylu, gözlüklü bir genç.
Асельдин чачы узун, көзү кара. — Asel'in saçı uzun, gözü siyah.
Ак калпак кийген киши — Бакыт байке. — Ak kalpak giyen adam Bakıt Bey.

💡 көк Kırgızcada hem “mavi” hem “yeşil” anlamına gelebilir (gök, çimen). Göz ve gökyüzü için “mavi”dir: көк асман, көк көз. “Yeşil” için açıkça жашыл da denir.

⚠️ Türklerin tipik hatası: -луу ekinde uyumu ve ünsüzü unutmak. көзлү ✗ чачлы ✗ сакаллы ✗ → көздүү ✓ чачтуу ✓ сакалдуу ✓ Ünsüzden sonra ek -дуу / -туу olur ve uzun ünlüyle biter.

Karakter: [[Ал кандай адам?]]

Bir kişinin nasıl biri olduğunu sormak için Ал кандай адам? (O nasıl biri?) ya da Мүнөзү кандай? (Huyu nasıl?) denir. Karakter sıfatlarının çoğu -луу, -сыз, -чыл gibi eklerle yapılır; bu ekleri tanırsanız yeni sözleri tahmin edebilirsiniz.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe	Zıttı
акылдуу	akılduu	akıllı	акылсыз (akılsız)
сабырдуу	sabırduu	sabırlı	сабырсыз (sabırsız)
эмгекчил	emgekçil	çalışkan	жалкоо (tembel)
шайыр	şayır	neşeli	кайгылуу (hüzünlü)
сылык	sılık	kibar	орой (kaba)
чынчыл	çınçıl	dürüst	калпычы (yalancı)
уялчаак	uyalçaak	utangaç	ачык-айрым (açık, samimi)

Ал кандай адам? — Абдан боорукер жана сылык. — O nasıl biri? — Çok iyi kalpli ve kibar.
Менин агам эмгекчил, бирок бир аз уялчаак. — Ağabeyim çalışkan ama biraz utangaç.
Асель шайыр, тамашакөй кыз. — Asel neşeli, şakacı bir kız.

💡 Kırgızcada “çok” anlamında абдан ve аябай kullanılır; “biraz” için бир аз: абдан акылдуу, бир аз уялчаак. Birini överken мээримдүү (sevecen) ve боорукер (iyi kalpli) sözleri çok sıcak duyulur.

⚠️ Türklerin tipik hatası: yalancı dostlara aldanmak. шайыр “şair” değil “neşeli”dir; адам “erkek” değil “insan”dır; арык “zayıf” demektir. Ал шайыр адам = O neşeli biridir (şair biri değil!).

Yüklemde [[-ган]]: [[Ал Германияда окуган.]]

-ган cümle sonunda yüklem olarak da kullanılır ve geçmişte olmuş, sonucu bugüne uzanan ya da hayat deneyimi olarak anlatılan bir işi bildirir. Türkçede bu anlamı çoğu zaman “-dı” ya da “-mış” ile veririz. Kişi için ek-fiil eklenir.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
мен окуганмын	men okuganmın	okudum, okumuşluğum var
сен окугансың	sen okugansıñ	okudun
сиз окугансыз	siz okugansız	okudunuz
ал окуган	al okugan	okudu, okumuş
биз окуганбыз	biz okuganbız	okuduk
мен барган эмесмин	men bargan emesmin	hiç gitmedim, gitmişliğim yok

Биз мектепте бирге окуганбыз. — Okulda birlikte okuduk.
Ал Стамбулдан келген. — O İstanbul'dan geldi (gelmiş).
Мен Нарында болгон эмесмин. — Narın'da hiç bulunmadım.

💡 Deneyim sorarken bu yapı çok kullanılır: Сиз Ысык-Көлдө болгонсузбу? Issık-Göl'de bulundunuz mu (hiç)? — Ооба, болгонмун. / Жок, болгон эмесмин.

⚠️ Türklerin tipik hatası: olumsuzu Türkçedeki gibi fiile eklemek. “Hiç görmedim” anlamında көрбөгөнмүн de duyulur, ama A2'de en güvenli ve doğal biçim көргөн эмесмин ✓'dir. Türkçe “görmemişim” gibi көрбөмүшмүн ✗ diye bir biçim yoktur.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →