A2 · Ünite 15: A2 tekrar (А2 кайталоо)

A2 seviyesinin tüm konuları

Metin: Бишкектеги бир жыл

Mehmet Bişkek'e geleli tam bir yıl oldu. Kırgız iş arkadaşı Azamat ile çay içerken ilk gününü, Türkiye'deki eski hayatını ve yaz planlarını konuşuyorlar. Bu konuşmada A2'nin neredeyse bütün konuları var; her ek ve yapıyı tanımaya çalışın.

Азамат: Мехмет, сен Бишкекке келгениңе бир жыл болду, туурабы? Биринчи күнүңдү эстейсиңби?
Mehmet, Bişkek'e geleli bir yıl oldu, değil mi? İlk gününü hatırlıyor musun?

Мехмет: Эстейм! Мен былтыр жыйырма биринчи мартта, Нооруз күнү келгенмин.
Hatırlıyorum! Geçen yıl yirmi bir martta, Nevruz günü gelmiştim.

Мехмет: Аэропорттон шаарга такси менен келдим. Айдоочу мага бир нерсе деди, бирок мен түшүнбөдүм.
Havalimanından şehre taksiyle geldim. Şoför bana bir şey söyledi ama anlamadım.

Мехмет: Кийин билдим: "Сиз кайдан келдиңиз?" деп сураптыр. Мен болсо жылмайып, "рахмат" дедим!
Sonra öğrendim: “Nereden geldiniz?” diye sormuş. Ben ise gülümseyip “teşekkürler” dedim!

Азамат: Ха-ха! Азыр болсо кыргызча жакшы сүйлөйсүң.
Ha ha! Şimdi ise Kırgızcayı iyi konuşuyorsun.

Мехмет: Рахмат! Мен дайыма кыргызча жаңылыктарды окуйм жана кесиптештерим менен кыргызча сүйлөшөм.
Teşekkürler! Her zaman Kırgızca haber okurum ve iş arkadaşlarımla Kırgızca konuşurum.

Азамат: Эмне үчүн кыргыз тилин үйрөнгүң келди?
Neden Kırgızca öğrenmek istedin?

Мехмет: Анткени бул жерде жашаган адамдарды жакшы түшүнгүм келет. Тил үйрөнүү үчүн көп сүйлөшүү керек.
Çünkü burada yaşayan insanları iyi anlamak istiyorum. Dil öğrenmek için çok konuşmak gerekir.

Азамат: Туура айтасың. Ал эми Түркияда эмне кылчусуң?
Doğru söylüyorsun. Peki Türkiye'de ne yapardın?

Мехмет: Измирде мектепте сабак берчүмүн. Жайында ар күнү деңизде сүзчүмүн.
İzmir'de bir okulda ders verirdim. Yazın her gün denizde yüzerdim.

Азамат: Бул жерде деңиз жок, бирок Ысык-Көл деңиздей чоң! Эгер убактың болсо, жайында биз менен Соң-Көлгө бар.
Burada deniz yok ama Issık-Göl deniz gibi büyük! Eğer vaktin olursa yazın bizimle Son-Göl'e gel.

Мехмет: Сөзсүз барам! Мен деңизден көрө тоолорду жакшы көрөм. Соң-Көл абдан сулуу деп уктум.
Mutlaka gelirim! Ben denizden çok dağları severim. Son-Göl'ün çok güzel olduğunu duydum.

Азамат: Ооба, ал жерде боз үйлөр бар, түнү жылдыздар абдан жакшы көрүнөт. Кочкор аркылуу барабыз.
Evet, orada boz üyler var, gece yıldızlar çok iyi görünür. Koçkor üzerinden gideceğiz.

Мехмет: Анда июлдун биринчи жумасында жолго чыгалы! Мен билет алышым керекпи?
O hâlde temmuzun ilk haftasında yola çıkalım! Bilet almam gerekiyor mu?

Азамат: Жок, кереги жок. Агамдын машинасы менен барабыз.
Hayır, gerek yok. Ağabeyimin arabasıyla gideceğiz.

Азамат: Агам Соң-Көлгө көп барган киши, ошондуктан жолду жакшы билет.
Ağabeyim Son-Göl'e çok gitmiş biri, bu yüzden yolu iyi bilir.

Dilbilgisi

Alışkanlık: şimdi ve geçmişte

A2'nin başında geniş zamanın alışkanlık anlattığını gördünüz: Мен дайыма эрте турам. (Her zaman erken kalkarım.) Sıklık zarfları Türkçedekilere çok benzer: дайыма (daima), көп учурда (çoğu zaman), кээде (bazen), эч качан + olumsuz (hiçbir zaman). Geçmişteki alışkanlık için ise -чу eki kullanılır: Türkçedeki “giderdim” = барчумун.

Şahıs	Geniş zaman (alışkanlık)	Geçmişte alışkanlık	Türkçe
мен	барам	барчумун	giderim / giderdim
сен	барасың	барчусуң	gidersin / giderdin
сиз	барасыз	барчусуз	gidersiniz / giderdiniz
ал	барат	барчу	gider / giderdi
биз	барабыз	барчубуз	gideriz / giderdik

Мен көп учурда кечинде китеп окуйм. — Çoğu zaman akşamları kitap okurum.
Бала кезимде жайында чоң атамдын айылына барчумун. — Çocukken yazın dedemin köyüne giderdim.
Измирде деңизде сүзчүмүн. — İzmir'de denizde yüzerdim.

💡 -чу eki de uyuma uyar: kalın ünlüden sonra -чу, ince ünlüden sonra -чү: барчу, келчү, берчү. барчумун yerine барчу элем de denir; anlam aynıdır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “giderdim” ile “gittim” ayrımını unutup alışkanlık için görülen geçmişi kullanmak. “Her yaz köye giderdim” için Ар жайда айылга бардым. tek bir olayı anlatır; alışkanlık için Ар жайда айылга барчумун. ✓ deyin.

Geçmişi anlatmanın üç yolu ve aktarma: [[-ды]], [[-ган]], [[-ыптыр]], [[деп]]

Kırgızcada geçmiş olayı nasıl bildiğinize göre farklı ekler seçersiniz; Türkçedeki “-dı / -mış” ayrımına benzer. -ды kendi gördüğünüz olay, -ган geçmişte olmuş ve bilinen olay ya da deneyim, -ыптыр sonradan öğrendiğiniz ya da şaşırdığınız olaydır. -ган экен de “-mış, -mışmış” anlamı verir.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe	Anlam
Ал келди.	Al keldi.	O geldi.	gördüm, biliyorum
Ал Стамбулдан келген.	Al Stambuldan kelgen.	O İstanbul'dan geldi / gelmiş.	bilinen geçmiş
Ал келиптир.	Al keliptir.	O gelmiş (yeni fark ettim).	sonradan öğrendim
Ал Ошто туулган экен.	Al Oşto tuulgan eken.	O Oş'ta doğmuş.	duydum, öğrendim
Түнү кар жааптыр!	Tünü kar caaptır!	Gece kar yağmış!	şaşırma

Başkasının sözünü aktarmak için Türkçedeki “diye” ile birebir aynı olan деп kullanılır: söz aynen aktarılır, ardından деп ve айтты, сурады, ойлойм gibi bir fiil gelir. Kısa aktarmada yalnızca деди de yeter.

Айдоочу "Сиз кайдан келдиңиз?" деп сураптыр. — Şoför “Nereden geldiniz?” diye sormuş.
Азамат "эртең келем" деди. — Azamat “yarın gelirim” dedi.
Эртең жаан жаайт деп ойлойм. — Yarın yağmur yağacak diye düşünüyorum.
Соң-Көл абдан сулуу деп уктум. — Son-Göl'ün çok güzel olduğunu duydum.

💡 -ыптыр eki -ып zarf-fiilinden yapılır ve ünlüyle biten kökte -птыр olur: сура- → сураптыр, жаа- → жааптыр; uyuma uyar: келиптир, болуптур, көрүптүр.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “-mış” ekini doğrudan aktarmak ya da “-dığını duydum” yapısını kurmaya çalışmak. келмиш ✗ → келиптир ✓ / келген экен ✓; “Güzel olduğunu duydum” için сулуу болгонун уктум yerine en doğal biçim сулуу деп уктум ✓'dur.

Cümleleri bağlamak: [[-ып]], [[-а]], [[-са]] ve bağlaçlar

Türkçedeki gibi Kırgızcada da iki işi zarf-fiille bağlarız: -ып = “-ıp” (yapıp), -а / -й = “-a” (yapa). Şart için -са / -се / -со / -сө eki “-sa/-se” ile birebir aynıdır; başına эгер (eğer) gelebilir. Bağlaçlar ise cümleleri anlamca bağlar.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
жылмайып, "рахмат" дедим	cılmayıp, "rahmat" dedim	gülümseyip “teşekkürler” dedim
ал ырдай баштады	al ırday baştadı	şarkı söylemeye başladı
убактың болсо, кел	ubaktıñ bolso, kel	vaktin olursa gel
барсам / келсең / көрсөк	barsam / kelseñ / körsök	gitsem / gelsen / görsek
бирок / анткени / ошондуктан / жана	birok / antkeni / oşonduktan / cana	ama / çünkü / bu yüzden / ve

Эртең эрте туруп, тоого барабыз. — Yarın erken kalkıp dağa gideceğiz.
Эгер жаан жааса, үйдө калабыз. — Eğer yağmur yağarsa evde kalırız.
Мен чарчадым, ошондуктан эрте уктадым. — Yoruldum, bu yüzden erken yattım.
Мен кыргызча үйрөнүп жатам, анткени бул жерде жашайм. — Kırgızca öğreniyorum çünkü burada yaşıyorum.

💡 Şart ekinin ünlüsü dörtlü uyuma uyar: барса, келсе, болсо, көрсө. Kişi ekleri iyelik eklerine benzer: барсам, барсаң, барсаңыз, барса, барсак.

⚠️ Türklerin tipik hatası: ошондуктан ile анткени sözlerini karıştırmak. анткени = çünkü (sebep, arkadan gelir), ошондуктан = bu yüzden (sonuç). “Yağmur yağdı, bu yüzden evde kaldım” = Жаан жаады, ошондуктан үйдө калдым. ✓ Ayrıca şart ekinde yuvarlak uyumu unutmayın: болса ✗ → болсо ✓.

İsim grupları: [[менен]], [[аркылуу]], benzetme ve tamlama

Bu grupta Türkçeye en yakın yapılar var. менен = “ile”, аркылуу = “üzerinden, aracılığıyla”. Benzetmede -дай / -дей / -дой / -дөй = “gibi” (ek olarak) ve сыяктуу = “gibi” (ayrı söz); -дан көрө = “-den ziyade”. Tamlamada ilgi eki + iyelik + hâl eki sırası Türkçeyle aynıdır.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
досум менен / такси менен	dosum menen / taksi menen	arkadaşımla / taksiyle
телефон аркылуу / Кочкор аркылуу	telefon arkıluu / Koçkor arkıluu	telefonla / Koçkor üzerinden
деңиздей чоң / асмандай көк	deñizdey çoñ / asmanday kök	deniz gibi büyük / gök gibi mavi
мугалим сыяктуу	mugalim sıyaktuu	öğretmen gibi
деңизден көрө тоолорду	deñizden körö toolordu	denizden çok dağları
үйдүн эшигинде / агамдын машинасы менен	üydün eşiginde / agamdın maşinası menen	evin kapısında / ağabeyimin arabasıyla

Мен Азамат менен телефон аркылуу сүйлөштүм. — Azamat'la telefonda konuştum.
Ысык-Көл деңиздей чоң. — Issık-Göl deniz gibi büyük.
Чайдан көрө кофени жакшы көрөм. — Çaydan çok kahveyi severim.
Досумдун үйүнүн жанында чоң бак бар. — Arkadaşımın evinin yanında büyük bir bahçe var.

💡 İyelik ekinden sonra gelen hâl eklerinde araya н girer, tıpkı Türkçedeki gibi: эшиги-н-де (kapısı-n-da), үйү-н-ө (evi-n-e), машинасы-н-да. Türkçe “evine”, Kırgızca үйүнө.

⚠️ Türklerin tipik hatası: -дай ekini Türkçedeki “-daki” ile karıştırmak ve uyumu unutmak. деңиздеги “denizdeki” demektir, деңиздей ise “deniz gibi”. Uyuma dikkat: тоодой ✓ (dağ gibi), көлдөй ✓ (göl gibi); тоодай ✗ көлдей ✗

İstek, amaç ve gereklilik: [[-гым келет]], [[-уу үчүн]], [[-ышым керек]]

Bu üç yapı birbirine çok benzer ve sık karıştırılır. İstek: fiil + -гы + iyelik + келет (kelimesi kelimesine “gitmem geliyor”). Amaç: fiil ismi -уу + үчүн (“-mak için”). Gereklilik: -ыш + iyelik + керек (“-mam gerek”) ya da genel olarak -уу керек.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe	Anlam
Соң-Көлгө баргым келет.	Soñ-Kölgö bargım kelet.	Son-Göl'e gitmek istiyorum.	istek
Чай ичким келет.	Çay içkim kelet.	Çay içmek istiyorum.	istek (к sonrası -ким)
Тил үйрөнүү үчүн келдим.	Til üyrönüü üçün keldim.	Dil öğrenmek için geldim.	amaç
Билет алышым керек.	Bilet alışım kerek.	Bilet almam gerek.	kişisel gereklilik
Көп сүйлөшүү керек.	Köp süylöşüü kerek.	Çok konuşmak gerek.	genel gereklilik
Жыйналышка келүү милдеттүү.	Cıyınalışka kelüü mildettüü.	Toplantıya gelmek zorunlu.	kural

Эмне үчүн кыргыз тилин үйрөнгүң келди? — Neden Kırgızca öğrenmek istedin?
Ал Ысык-Көлгө баргысы келет. — O Issık-Göl'e gitmek istiyor.
Жакшы жумуш табуу үчүн тажрыйба керек. — İyi bir iş bulmak için deneyim gerekir.
Эртең эрте турушум керек. — Yarın erken kalkmam gerek.

💡 Olumsuz biçimler: istekte келет olumsuz olur (баргым келбейт gitmek istemiyorum); gerekliliğin serbestliğinde керек эмес (барышым керек эмес gitmem gerekmiyor); yasakta olumsuzluk fiile gelir (барбашым керек gitmemeliyim).

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe “istiyorum” sözünü birebir çevirip her yerde каалайм kullanmak. барууну каалайм resmî ve kitabi duyulur; gündelik dilde istek баргым келет ✓ ile söylenir. каалайм daha çok dileklerde kullanılır: Ийгилик каалайм! Ayrıca gereklilikte Türkçe -ma eki yoktur: бармам керек ✗ → барышым керек ✓.

Sıra sayıları, tarihler ve sıfat-fiil [[-ган]]

Sıra sayıları Türkçedeki “-ıncı”nın tam karşılığı olan -ынчы / -инчи / -унчу / -үнчү ile yapılır; ünlüyle biten sayılarda yalnızca -нчы eklenir. Tarih söylerken sıra sayısı ay adından önce gelir: жыйырма биринчи март (21 Mart). Yazıda 21-март biçimi kullanılır.

Kırgızca	Okunuş	Türkçe
биринчи, экинчи, үчүнчү	birinçi, ekinçi, üçünçü	birinci, ikinci, üçüncü
төртүнчү, бешинчи, алтынчы	törtünçü, beşinçi, altınçı	dördüncü, beşinci, altıncı
жетинчи, онунчу, жыйырманчы	cetinçi, onunçu, cıyırmançı	yedinci, onuncu, yirminci
21-мартта (жыйырма биринчи мартта)	cıyırma birinçi martta	21 Mart'ta

Sıfat-fiil -ган hem Türkçedeki “-an” hem de “-dığı” yapısının yerini tutar: көп барган киши (çok gitmiş kişi), бул жерде жашаган адамдар (burada yaşayan insanlar), мен барган жер (gittiğim yer). Yüklemde de kullanılır: Мен былтыр келгенмин. (Geçen yıl gelmiştim.)

Нооруз жыйырма биринчи мартта белгиленет. — Nevruz yirmi bir martta kutlanır.
Июлдун биринчи жумасында жолго чыгабыз. — Temmuzun ilk haftasında yola çıkıyoruz.
Бул мен эң жакшы көргөн жер. — Burası en sevdiğim yer.

💡 Ay adları Kırgızcada çoğunlukla Rusçadan gelir: январь, февраль, март, апрель, май, июнь, июль, август, сентябрь, октябрь, ноябрь, декабрь. Hâl eki alırken son sese göre seçilir: мартта, майда, июлда.

⚠️ Türklerin tipik hatası: sıra sayısında Türkçe eki aynen kullanmak ya da uyumu bozmak. үчинчи ✗ онинчи ✗ төртүнчи ✗ → биринчи ✓ үчүнчү ✓ онунчу ✓ Sıfat-fiilde de Türkçe -an eki yoktur: жашаян ✗ → жашаган ✓.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →