B1 · Ünite 2: Sıfat-fiiller (Атоочтуктар)

-ган, -чу, -а турган (окуган китебим, келе турган конок)

Metin: Келе турган коноктор

Zeynep'in annesiyle babası ilk kez Türkiye'den Bişkek'e geliyor. Zeynep, arkadaşı Aygerim ile hazırlık listesini gözden geçiriyor. Metinde sıfat-fiillere dikkat edin: [[-ган]] ([[мен жазган тизмем]]), [[-чу]] ([[биз отурчу стол]]) ve [[-а турган]] ([[келе турган коноктор]], [[бара турган жерлер]]).

Айгерим: Зейнеп, ата-энең эртең келет го? Жасай турган иштериң көппү?
Zeynep, annenle baban yarın geliyor, değil mi? Yapacağın işler çok mu?

Зейнеп: Абдан көп! Мына, мен жазган тизмем: сатып ала турган нерселер, бара турган жерлер, даярдай турган тамактар…
Çok! İşte yazdığım liste: alınacak şeyler, gidilecek yerler, hazırlanacak yemekler…

Айгерим: Ой, тизмең узун экен! Ата-энең Кыргызстанга биринчи жолу келип жатабы?
Aa, listen uzunmuş! Annenle baban Kırgızistan'a ilk kez mi geliyor?

Зейнеп: Ооба, биринчи жолу. Алар мен жашаган шаарды жана мен иштеген университетти көргүсү келет.
Evet, ilk kez. Yaşadığım şehri ve çalıştığım üniversiteyi görmek istiyorlar.

Айгерим: Анда аларды биз дайыма барчу кафеге да алып бар. Ал жерде биз отурчу стол бар го, терезенин жанында.
O zaman onları hep gittiğimiz kafeye de götür. Orada hep oturduğumuz masa var ya, pencerenin yanında.

Зейнеп: Туура! Ал кафеде атам жакшы көргөн түрк кофеси да бар. Ал сөзсүз сүйүнөт.
Doğru! O kafede babamın sevdiği Türk kahvesi de var. Mutlaka sevinir.

Айгерим: Тамак жагынан кам санаба. Апам бышырган боорсокту ата-энең сөзсүз жактырат.
Yemek konusunda merak etme. Annemin pişirdiği boorsoku annenle baban mutlaka beğenir.

Зейнеп: Апаң жасаган бешбармакты мен дагы эле эстейм! Ал мен Кыргызстанда жеген эң даамдуу тамак болду.
Annenin yaptığı beşbarmağı hâlâ hatırlıyorum! Kırgızistan'da yediğim en lezzetli yemekti.

Айгерим: Апам ата-энеңди шаршемби күнү үйгө чакырат. Ошондо дагы бешбармак жасайт.
Annem annenle babanı çarşamba günü eve davet ediyor. O zaman yine beşbarmak yapacak.

Зейнеп: Рахмат! Бирок апаңа ала бара турган белегимди али тандаган жокмун. Эмне алсам болот?
Teşekkürler! Ama annene götüreceğim hediyeyi henüz seçmedim. Ne alabilirim?

Айгерим: Апам түрк таттууларын абдан жакшы көрөт. Түркиядан келе турган коноктор адатта ошону алып келишет.
Annem Türk tatlılarını çok sever. Türkiye'den gelecek misafirler genellikle onu getirir.

Зейнеп: Жакшы ой, ата-энеме айтам. Ал эми биз бара турган жерлер: Ала-Арча, Ош базары жана Ысык-Көл.
İyi fikir, annemle babama söylerim. Gideceğimiz yerler de şunlar: Ala-Arça, Oş Pazarı ve Issık-Göl.

Айгерим: Ысык-Көлгө бара турган болсоңор, Чолпон-Атада агам мурда жашачу үй бар. Азыр ал бош турат, ошол жерде калсаңар болот.
Issık-Göl'e gidecekseniz, Çolpon-Ata'da ağabeyimin eskiden yaşadığı bir ev var. Şimdi boş duruyor, orada kalabilirsiniz.

Зейнеп: Чын элеби? Сонун! Агаң каршы болбойбу?
Gerçekten mi? Harika! Ağabeyin karşı çıkmaz mı?

Айгерим: Жок, ал коноктордун келгенин жакшы көрөт. Ал үйдө силерге керек боло турган нерселердин баары бар.
Hayır, misafir gelmesini sever. O evde size lazım olacak her şey var.

Зейнеп: Анда эң маанилүү иш калды: бүгүн кечинде ата-энем жата турган бөлмөнү даярдашым керек.
O zaman en önemli iş kaldı: bu akşam annemle babamın yatacağı odayı hazırlamam lazım.

Айгерим: Мен жардам берейинби? Менде эч ким колдонбогон жаңы жууркан менен жаздык бар.
Yardım edeyim mi? Bende kimsenin kullanmadığı yeni bir yorganla yastık var.

Зейнеп: Рахмат, Айгерим! Сен чыныгы доссуң. Мен сенин жардамыңды эч качан унутпайм.
Teşekkürler, Aygerim! Sen gerçek bir dostsun. Yardımını asla unutmam.

Айгерим: Эч нерсе эмес. Келе турган коноктор — биздин да коноктор!
Ne demek. Gelecek misafirler bizim de misafirimiz!

Dilbilgisi

Üç sıfat-fiil: [[барган]], [[барчу]], [[бара турган]]

A2-14'te -ган sıfat-fiilini öğrendiniz: келген мейман, мен окуган китеп. Kırgızcada bir ismi fiille nitelerken zamanı sıfat-fiilin kendisi gösterir. Üç temel biçim vardır; Türkçede bunların karşılığı -an / -dığı, -acak / -eceği ve bağlamla anlaşılan alışkanlıktır.

Kırgızca	Ek	Anlam	Türkçe
мен барган кафе	-ган	geçmiş, olmuş iş	gittiğim kafe
мен барчу кафе	-чу	alışkanlık (hep, eskiden)	(hep / eskiden) gittiğim kafe
мен бара турган кафе	-а турган	gelecek, niyet	gideceğim kafe
мен барбаган кафе	-баган	olumsuz geçmiş	gitmediğim kafe
мен барбай турган кафе	-бай турган	olumsuz gelecek	gitmeyeceğim kafe

Üçü de Türkçedeki gibi ismin önüne gelir; işi yapan kişi önde ve yalın kalır (мен, апам, биз). Türkçedeki “annemin yaptığı” gibi ilgi ekine gerek yoktur: апам бышырган боорсок (annemin pişirdiği boorsok).

Кечээ көргөн кинобуз абдан кызык болду. — Dün izlediğimiz film çok ilginçti.
Биз дайыма отурчу стол бош эмес. — Hep oturduğumuz masa boş değil.
Эртең көрө турган кинобуз кайсы? — Yarın izleyeceğimiz film hangisi?

💡 Seçimi zaman sözleri kolaylaştırır: кечээ, мурда → -ган ya da -чу; дайыма, ар дайым → -чу; эртең, кийин → -а турган.

⚠️ Türklerin tipik hatası: -ган eki her zamana uyar sanmak. “Yarın gelecek misafir” için эртең келген конок ✗ → эртең келе турган конок ✓. -ган olmuş bir işi anlatır; gelecek için -а турган gerekir.

[[окуган китебим]]: iyelik eki isme gelir

Türkçede kişi, sıfat-fiilin üzerinde gösterilir: oku-duğ-um kitap. Kırgızcada ise iyelik eki isme eklenir: окуган китеб-им. İyelik kişiyi zaten gösterdiği için zamir atılabilir; vurgu için ikisi birlikte de kullanılır: мен окуган китебим.

Kırgızca	Türkçe
окуган китебим	okuduğum kitap
окуган китебиң	okuduğun kitap
окуган китебиңиз	okuduğunuz kitap
окуган китеби	okuduğu kitap
окуган китебибиз	okuduğumuz kitap
окуган китептерим	okuduğum kitaplar

Ünsüz yumuşaması Türkçedekiyle aynıdır: китеп → китебим (kitap → kitabım), белек → белегим, тамак → тамагым. Ardından hâl ekleri gelir: ала бара турган белегимди (götüreceğim hediyeyi), иштеген жеримде (çalıştığım yerde).

Мен жазган тизмем абдан узун. — Yazdığım liste çok uzun.
Апаңа ала бара турган белегимди али тандаган жокмун. — Annene götüreceğim hediyeyi henüz seçmedim.
Биз жашаган үйүбүз шаардын борборунда. — Yaşadığımız ev şehrin merkezinde.
Сен айткан сөзүңдү унутпайм. — Söylediğin sözü unutmam.

💡 мен окуган китеп (A2-14) ve окуган китебим ikisi de doğrudur. İyelikli biçim, isim kişiye ait olduğunda ya da onunla sıkı bağlı olduğunda daha doğaldır: тизмем, үйүбүз, белегим.

⚠️ Türklerin tipik hatası: iyelik ekini Türkçedeki gibi sıfat-fiile takmak ya da ünsüz yumuşamasını unutmak. жазганым тизме ✗ → жазган тизмем ✓; окуган китепим ✗ → окуган китебим ✓; белекимди ✗ → белегимди ✓.

Alışkanlık sıfat-fiili: [[-чу]] / [[-чү]]

A2-04'te -чу ekini geçmişteki alışkanlık için yüklem olarak öğrendiniz: барчумун (giderdim). Aynı ek ismin önüne gelince tekrar tekrar yapılan bir işle niteler: биз барчу кафе = hep gittiğimiz kafe. Türkçede ayrı bir biçim yoktur; “hep, eskiden, her zamanki” gibi sözlerle anlatırız.

Kırgızca	Türkçe
биз дайыма барчу кафе	hep gittiğimiz kafe
биз отурчу стол	(her zaman) oturduğumuz masa
агам мурда жашачу үй	ağabeyimin eskiden yaşadığı ev
апам бышырчу тамак	annemin (hep) pişirdiği yemek
мен окучу мектеп	(eskiden) okuduğum okul
эч ким барбачу жер	kimsenin gitmediği yer

Ekin yalnızca iki biçimi vardır: kalın köklerden sonra -чу, ince köklerden sonra -чү (барчу, келчү, иштечү). Olumsuzu dörtlü uyuma uyan -ба ile kurulur: барбачу, келбечү, болбочу, көрбөчү.

💡 -ган ile -чу arasındaki fark: биз жашаган үй yaşadığımız ya da bir dönem yaşamış olduğumuz evdir, olayı nötr anlatır. биз жашачу үй ise orada uzun süre, alışkanlıkla yaşandığını, çoğu zaman artık yaşanmadığını hissettirir.

⚠️ Türklerin tipik hatası: benzer üç eki karıştırmak. окучу (alışkanlıkla okuduğu) ile окуучу (öğrenci, uzun у ile) farklı sözlerdir; rica eki -чы ise emir yapar: барчы “git hadi” demektir. “Hep gittiğimiz kafe” için биз барчы кафе ✗ → биз барчу кафе ✓.

Gelecek sıfat-fiili: [[-а турган]]

Türkçedeki -acak/-ecek sıfat-fiilinin (gelecek misafir) karşılığı -а турганdır. Yapı iki parçalıdır: fiil, A2-07'de öğrendiğiniz -а zarf-fiili biçimine girer; ardından değişmeyen турган gelir. -а ünsüzden sonra dörtlü uyuma uyar (-а / -е / -о / -ө), ünlüden sonra -й olur.

Kök	-а biçimi	Sıfat-fiil	Türkçe
бар-	бара	бара турган жер	gidilecek / gideceğimiz yer
кел-	келе	келе турган конок	gelecek misafir
бол-	боло	боло турган иш	olacak iş
көр-	көрө	көрө турган кино	izlenecek film
жат-	жата	жата турган бөлмө	yatılacak oda
оку-	окуй	окуй турган китеп	okunacak kitap
даярда-	даярдай	даярдай турган тамак	hazırlanacak yemek

Kişi yine isimde gösterilir: бара турган жерибиз (gideceğimiz yer), ала бара турган белегим (götüreceğim hediye). Olumsuzu -бай турганdır: тойго келбей турган адамдар (düğüne gelmeyecek kişiler). Türkçedeki edilgen “alınacak şeyler” anlamı da aynı yapıyla verilir: сатып ала турган нерселер.

Эртең келе турган коноктор Түркиядан. — Yarın gelecek misafirler Türkiye'den.
Ата-энем жата турган бөлмө даяр эмес. — Annemle babamın yatacağı oda hazır değil.
Силерге керек боло турган нерселердин баары бар. — Size lazım olacak her şey var.
Ал жалган айта турган адам эмес. — O yalan söyleyecek biri değil.

💡 Son örnekte olduğu gibi -а турган bir kişinin neler yapabilecek biri olduğunu da anlatır: Ал жалган айта турган адам эмес. Türkçedeki “yalan söyleyecek biri değil” ile aynı mantık.

⚠️ Türklerin tipik hatası 1: Türkçedeki “gelecek”i kopyalamak. келечек конок ✗: Kırgızcada келечек yalnızca isimdir (gelecek zaman, istikbal). Doğrusu келе турган конок ✓.

⚠️ Türklerin tipik hatası 2: турганı uyuma sokmak ya da -а parçasını unutmak. көрө түргөн ✗, көр турган ✗ → көрө турган ✓. турган hiçbir zaman değişmez; uyuma yalnızca -а biçimi girer.

Türkçeye en yakın olanlar: [[-ар]], [[-бас]], [[-гыс]]

Kırgızcada Türkçedeki -ar/-er ve -maz/-mez sıfat-fiillerine benzeyen biçimler de vardır, ama bugün çoğunlukla kalıplaşmış söz öbeklerinde ve edebî dilde görülür. Bunları tanımak, gazete ve şiir okurken çok işinize yarar.

Kırgızca	Ek	Türkçe
келер жылы	-ар / -ер	gelecek yıl, seneye
айтар сөзүм жок	-ар	söyleyecek sözüm yok
барар жерим жок	-ар	gidecek yerim yok
түгөнбөс байлык	-бас / -бөс	tükenmez zenginlik
бүтпөс иш	-бас / -пөс	bitmez iş
унутулгус күн	-гыс / -гус	unutulmaz gün

-гыс (dörtlü uyumla -гыс / -гис / -гус / -гүс) bir işin olanaksız olduğunu bildirir: унутулгус = unutulamayacak, unutulmaz. Türkçedeki “unutulmaz, inanılmaz” gibi sözlerin karşılığıdır.

💡 Gündelik konuşmada yeni bir sıfat-fiil kurmanız gerektiğinde -а турган ve -бай турган kullanın; -ар ve -бас biçimlerini hazır kalıp olarak öğrenin.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki -maz ve “gelecek yıl” kalıplarını aktarmak. унутулмаз ✗ → унутулгус ✓; келечек жылы ✗ → келер жылы ✓ ya da кийинки жылы ✓.

Adlaşmış sıfat-fiiller: [[келгендер]], [[көргөндөрүм]]

Türkçedeki “gelenler, gördüklerim, söylediğin” gibi Kırgızca sıfat-fiiller de isim yerine kullanılır ve isim gibi ek alır. Eklerin sırası Türkçeyle aynıdır: sıfat-fiil + çoğul + iyelik + hâl: көр-гөн-дөр-үм-дү = gör-dük-ler-im-i.

Kırgızca	Türkçe
келгендер	gelenler
келе тургандар	gelecek olanlar
окубагандар	okumayanlar
көргөндөрүм	gördüklerim
айтканың	söylediğin (şey)
билгенибиз	bildiğimiz (şey)

Сенин айтканың туура. — Söylediğin doğru.
Көргөндөрүмдү сага айтып берем. — Gördüklerimi sana anlatırım.
Сабакка келбегендер эртең келсин. — Derse gelmeyenler yarın gelsin.
Келе тургандардын тизмесин жаздым. — Gelecek olanların listesini yazdım.

💡 Burada iyelik eki sıfat-fiilin üzerine gelir, çünkü arkasında artık bir isim yoktur: айтканың (söylediğin), ama айткан сөзүң (söylediğin söz).

⚠️ Türklerin tipik hatası: ekleri ters sıralamak ya da uyumu bozmak. көргөнүмдөр ✗, көргөндерим ✗ → көргөндөрүм ✓ (önce çoğul, sonra iyelik; yuvarlak ө'den sonra ekler de yuvarlak).

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →