B1 · Ünite 3: Zarf-fiiller (Чакчылдар)

-ганда, -гандан кийин, -гыча, -бай туруп

Metin: Бишкектеги беш жылым

Aygerim, üniversite gazetesi için Bişkek'te beş yıldır çalışan Mehmet'le bir söyleşi yapıyor. Mehmet Kırgızistan'a gelişini ve Kırgızcayı nasıl öğrendiğini anlatıyor. Metinde zarf-fiillere dikkat edin: [[-ганда]], [[-гандан кийин]], [[-гандан бери]], [[-гыча]], [[-ганга чейин]], [[-бай туруп]].

Айгерим: Мехмет, биздин университеттин гезити үчүн сизден интервью алгым келет. Макулсузбу?
Mehmet, üniversitemizin gazetesi için sizinle bir söyleşi yapmak istiyorum. Kabul eder misiniz?

Мехмет: Албетте, макулмун. Сураңыз!
Elbette, kabul. Sorun!

Айгерим: Сиз Кыргызстанга качан келгенсиз?
Kırgızistan'a ne zaman geldiniz?

Мехмет: Мен Бишкекке беш жыл мурун, университетти бүтүргөндөн кийин келгенмин.
Bişkek'e beş yıl önce, üniversiteyi bitirdikten sonra geldim.

Айгерим: Биринчи келгениңизде эмнени сездиңиз?
İlk geldiğinizde ne hissettiniz?

Мехмет: Учактан түшкөндө, алгач тоолорду көрдүм. Шаардын түштүгүндө кар баскан бийик тоолор турат экен! Ошондо эле бул жерди жакшы көрүп калдым.
Uçaktan inince ilk önce dağları gördüm. Şehrin güneyinde karla kaplı yüksek dağlar varmış! Daha o an burayı sevdim.

Айгерим: Кыргызча качан үйрөнө баштадыңыз?
Kırgızca öğrenmeye ne zaman başladınız?

Мехмет: Жумушка киргенден кийин эле баштадым. Адегенде оңой болот деп ойлогонмун, анткени түркчө менен окшош. Бирок көп сөздөр башкача экен.
İşe girdikten hemen sonra başladım. Başta kolay olacağını düşünmüştüm, çünkü Türkçeye benziyor. Ama birçok sözcük farklıymış.

Айгерим: Кандай кыйынчылыктар болду?
Ne gibi zorluklar oldu?

Мехмет: Мисалы, базарга барганымда сатуучулар тез сүйлөсө, эч нерсе түшүнбөчүмүн. Үйгө келгенден кийин сөздүктөн сөздөрдү издечүмүн.
Örneğin pazara gittiğimde satıcılar hızlı konuşursa hiçbir şey anlamazdım. Eve geldikten sonra sözcükleri sözlükte arardım.

Айгерим: Коңшуларыңыз жардам беришкенби?
Komşularınız yardım etti mi?

Мехмет: Абдан! Коңшу апа мени көргөндө дайыма кыргызча сүйлөчү. Мен түшүнгүчө, ал жай кайталап берчү.
Çok! Komşu teyze beni görünce hep Kırgızca konuşurdu. Ben anlayana kadar yavaş yavaş tekrarlardı.

Айгерим: Эсиңизде калган кызык окуя барбы?
Aklınızda kalan ilginç bir olay var mı?

Мехмет: Бар! Бир жолу мен тамак жасап жатканда, коңшу апа эшикти какты да: "Балам, тамагың күйүп жатат!" — деди. Ошол күнү "күйүү" деген сөздү үйрөндүм.
Var! Bir keresinde ben yemek yaparken komşu teyze kapıyı çaldı ve “Oğlum, yemeğin yanıyor!” dedi. O gün “yanmak” sözcüğünü öğrendim.

Айгерим: Ха-ха! Азыр кыргызча эркин сүйлөйсүз. Буга канча убакыт керек болду?
Ha ha! Şimdi Kırgızcayı akıcı konuşuyorsunuz. Bunun için ne kadar zaman gerekti?

Мехмет: Эркин сүйлөй алганга чейин дээрлик эки жыл өттү. Бирок мен дагы эле үйрөнүп жатам.
Akıcı konuşabilene kadar neredeyse iki yıl geçti. Ama hâlâ öğreniyorum.

Айгерим: Кыргызстанда жашагандан бери сизде эмне өзгөрдү?
Kırgızistan'da yaşadığınızdan beri sizde ne değişti?

Мехмет: Көп нерсе өзгөрдү. Мурда мен ойлонбой туруп чечим кабыл алчумун. Азыр шашпайм. Тоолор адамды сабырдуу кылат окшойт!
Çok şey değişti. Eskiden düşünmeden karar verirdim. Şimdi acele etmiyorum. Dağlar insanı sabırlı yapıyor galiba!

Айгерим: Келечекте кайда жашагыңыз келет?
Gelecekte nerede yaşamak istiyorsunuz?

Мехмет: Азырынча ушул жерде калам. Келишимим бүткүчө иштейм, андан кийин көрөбүз.
Şimdilik burada kalıyorum. Sözleşmem bitene kadar çalışacağım, sonrasına bakarız.

Айгерим: Кыргызча үйрөнүп жаткан түрктөргө эмне кеңеш бересиз?
Kırgızca öğrenen Türklere ne tavsiye edersiniz?

Мехмет: Катадан коркпогула! Сүйлөбөй туруп, тил үйрөнүү мүмкүн эмес. Ар бир сөздү түшүнгүчө күтпөй, сүйлөй бергиле.
Hata yapmaktan korkmayın! Konuşmadan dil öğrenmek mümkün değil. Her sözcüğü anlayana kadar beklemeyin, konuşmaya devam edin.

Айгерим: Рахмат, Мехмет! Сизге ийгилик каалайм.
Teşekkürler, Mehmet! Size başarılar dilerim.

Dilbilgisi

[[-ганда]]: “-dığında, -ınca”

Türkçede “Bişkek'e geldiğimde kıştı” ya da “gelince” deriz. Kırgızcada bunun karşılığı sıfat-fiil -ган + bulunma hâli -даdır: кел-ген-де. Yapı Türkçedeki “gel-diğ-im-de” ile aynı mantıktadır: sıfat-fiil + bulunma eki.

Kök	-ганда	Türkçe
бар-	барганда	gidince, gittiğinde
кел-	келгенде	gelince, geldiğinde
бол-	болгондо	olunca, olduğunda
көр-	көргөндө	görünce, gördüğünde
айт-	айтканда	söyleyince
кет-	кеткенде	gidince (ayrılınca)
оку-	окуганда	okuyunca

Kişiyi göstermenin iki yolu vardır; ikisi de doğrudur. Ya özne yalın olarak önde durur (мен келгенде) ya da iyelik eki -ган ile -да arasına girer (келгенимде), tıpkı Türkçedeki “geldiğ-im-de” gibi.

Özne önde	İyelikli	Türkçe
мен келгенде	келгенимде	geldiğimde
сен келгенде	келгениңде	geldiğinde (sen)
сиз келгенде	келгениңизде	geldiğinizde
ал келгенде	келгенинде	geldiğinde (o)
биз келгенде	келгенибизде	geldiğimizde

Мен Бишкекке келгенде, кыш эле. — Bişkek'e geldiğimde kıştı.
Учактан түшкөндө, алгач тоолорду көрдүм. — Uçaktan inince ilk önce dağları gördüm.
Базарга барганымда сатуучулар тез сүйлөчү. — Pazara gittiğimde satıcılar hızlı konuşurdu.
Ал келгенде дайыма белек алып келет. — O geldiğinde hep hediye getirir.

💡 Son örnekte olduğu gibi -ганда “her … -dığında” anlamında tekrarlanan durumları da anlatır. Türkçedeki “-dığında” ile birebir aynı esneklik.

⚠️ Türklerin tipik hatası: ekin bütün parçalarını uyuma sokmayı unutmak. болганда ✗ → болгондо ✓; көргөнде ✗ → көргөндө ✓. Yuvarlak ünlülü kökte hem -гон / -гөн hem de -до / -дө yuvarlak olur. Türkçedeki “-ınca”yı kopyalayıp келинче ✗ demeyin; doğrusu келгенде ✓.

[[-гандан кийин]] ve [[-гандан бери]]

Burada Türkçe size doğrudan yol gösterir. “Gel-dik-ten sonra” yapısında sıfat-fiil + çıkma hâli + edat vardır; Kırgızcada da aynısı: кел-ген-ден кийин. кийин “sonra” demektir. “-dığından beri” yapısındaki “beri” ise Kırgızcada da бериdir.

Kırgızca	Türkçe
иштен келгенден кийин	işten geldikten sonra
университетти бүтүргөндөн кийин	üniversiteyi bitirdikten sonra
тамак жегенден кийин	yemek yedikten sonra
Бишкекке келгенден бери	Bişkek'e geldiğimden beri
биз таанышкандан бери	tanıştığımızdan beri
ал кеткенден бери	o gittiğinden beri

Жумушка киргенден кийин кыргызча үйрөнө баштадым. — İşe girdikten sonra Kırgızca öğrenmeye başladım.
Үйгө келгенден кийин сөздүктөн сөздөрдү издечүмүн. — Eve geldikten sonra sözcükleri sözlükte arardım.
Кыргызстанда жашагандан бери көп нерсе өзгөрдү. — Kırgızistan'da yaşadığımdan beri çok şey değişti.

💡 Kişi yine iki yolla gösterilir: мен келгенден кийин ya da келгенимден кийин. İsimlerle de aynı edatlar kullanılır: сабактан кийин (dersten sonra), жайдан бери (yazdan beri), андан кийин (ondan sonra).

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “sonra”yı aktarmak ya da benzer sözle karıştırmak. келгенден сонра ✗ → келгенден кийин ✓. кийин (sonra) ile кийим (giysi) farklı sözlerdir. Uyuma da dikkat: болгондон кийин ✓, көргөндөн бери ✓.

Sınıra kadar: [[-ганга чейин]] ve [[-ар алдында]]

чейин “-e kadar” demektir ve Türkçedeki “kadar” gibi yönelme hâli ister: кечке чейин (akşama kadar). Fiille: sıfat-fiil + yönelme + чейин: кел-ген-ге чейин = “gelene kadar”. Bağlama göre “-meden önce” anlamı da taşır: Сабак башталганга чейин кофе ичели. (Ders başlamadan önce kahve içelim.)

Kırgızca	Türkçe
сабак башталганга чейин	ders başlayana kadar / başlamadan önce
мен келгенге чейин	ben gelene kadar
эркин сүйлөй алганга чейин	akıcı konuşabilene kadar
эки жыл өткөнгө чейин	iki yıl geçene kadar
жатар алдында	yatmadan (hemen) önce
кетер алдында	ayrılmadan (hemen) önce

-ар алдында, B1-02'de gördüğünüz kalıplaşmış -ар sıfat-fiiliyle kurulur ve “tam … -meden önce” anlamı verir: Жатар алдында китеп окуйм. (Yatmadan önce kitap okurum.) алдында sözcüğü A1-16'daki “önünde” ilgecidir.

Эркин сүйлөй алганга чейин дээрлик эки жыл өттү. — Akıcı konuşabilene kadar neredeyse iki yıl geçti.
Конокторуң келгенге чейин бөлмөнү даярдап кой. — Misafirlerin gelmeden önce odayı hazırla.
Кетер алдында мага телефон чал. — Ayrılmadan önce beni ara.

⚠️ Türklerin tipik hatası: чейин ile çıkma hâlini kullanmak. келгенден чейин ✗ → келгенге чейин ✓. Türkçede de “gelene kadar” deriz: чейин hep yönelme hâli ister. кийин ise çıkma hâli ister: келгенден кийин.

[[-гыча]]: “-ene kadar” ve “-eceğine”

Daha kısa ve konuşmada çok yaygın bir yol, fiil köküne doğrudan -гыча eklemektir: кел-гиче = gelene kadar. Ek dörtlü uyuma uyar (-гыча / -гиче / -гуча / -гүчө) ve sert ünsüzden sonra к ile başlar.

Kök	-гыча	Türkçe
бар-	баргыча	gidene kadar
кел-	келгиче	gelene kadar
бол-	болгуча	olana kadar
түшүн-	түшүнгүчө	anlayana kadar
айт-	айткыча	söyleyene kadar
бүт-	бүткүчө	bitene kadar
оку-	окугуча	okuyana kadar

Özne yalın kalır: Сен келгиче мен тамак даярдайм. (Sen gelene kadar ben yemek hazırlarım.) -гычаnın ikinci bir anlamı da vardır: “-eceğine, -mektense”. Үйдө отургуча, сейилдеп келели. (Evde oturacağımıza gezip gelelim.)

Мен түшүнгүчө, ал жай кайталап берчү. — Ben anlayana kadar yavaş yavaş tekrarlardı.
Келишимим бүткүчө иштейм. — Sözleşmem bitene kadar çalışacağım.
Мен келгиче күтө тур. — Ben gelene kadar bekle.

💡 -гыча ile -ганга чейин çoğu zaman yer değiştirebilir: мен келгиче = мен келгенге чейин. Konuşmada келгенче biçimi de sık duyulur.

⚠️ Türklerin tipik hatası: uyumu ve ünsüzü yanlış seçmek. болгыча ✗ → болгуча ✓; түшүнгиче ✗ → түшүнгүчө ✓; айтгыча ✗ → айткыча ✓. Özneyi ilgi hâline koymak da yanlıştır: сенин келгиче ✗ → сен келгиче ✓.

[[-бай туруп]]: “-meden, -meksizin”

A2-07'de olumsuz zarf-fiil -байı öğrendiniz: айтпай кетти (söylemeden gitti). Arkasına туруп eklenince anlam güçlenir: “bir işi önce yapmadan, yapmaksızın”. Türkçedeki “-meden” ile aynıdır. -бай dörtlü uyuma uyar ve sert ünsüzden sonra п ile başlar.

Kırgızca	Türkçe
ойлонбой туруп	düşünmeden
тамак ичпей туруп	yemek yemeden
сүйлөбөй туруп	konuşmadan
уруксат сурабай туруп	izin istemeden
сен келбей туруп	sen gelmeden (önce)

Ойлонбой туруп жооп бербе. — Düşünmeden cevap verme.
Тамак ичпей туруп кетпе. — Yemek yemeden gitme.
Сен келбей туруп биз баштабайбыз. — Sen gelmeden başlamayız.
Сүйлөбөй туруп, тил үйрөнүү мүмкүн эмес. — Konuşmadan dil öğrenmek mümkün değil.

💡 Bu yapıda туруп “kalkıp” anlamını yitirmiştir; yalnızca vurgu verir. -бай tek başına da “-meden” anlamındadır (ойлонбой чечим кабыл алба), ama -бай туруп “önce şunu yapmadan olmaz” vurgusunu güçlendirir.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “-madan”ı kopyalamak ya da uyumu bozmak. ойлонмодон ✗ → ойлонбой туруп ✓; сүйлөбай ✗ → сүйлөбөй ✓; ичбей ✗ → ичпей ✓ (sert ч'den sonra п).

Aynı anda: [[-ып жатканда]] ve [[кезде]]

Türkçedeki “-ken” ekinin Kırgızcada tek bir karşılığı yoktur. Fiillerde, süren bir işin sırasında olan şeyi anlatmak için -ып жатканда kullanılır (A1-08'deki -ып жатат + -ганда). İsimlerle ise кез (zaman, dönem) sözü iyelik ve bulunma ekiyle gelir.

Kırgızca	Türkçe
тамак жасап жатканда	yemek yaparken
жолдо баратканда	yolda giderken
телефон менен сүйлөшүп жатканда	telefonla konuşurken
бала кезимде	çocukken
студент кезимде	öğrenciyken
мен келген кезде	geldiğim sırada

Мен тамак жасап жатканда, коңшу апа эшикти какты. — Ben yemek yaparken komşu teyze kapıyı çaldı.
Жолдо баратканда Азаматты көрдүм. — Yolda giderken Azamat'ı gördüm.
Студент кезимде көп китеп окучумун. — Öğrenciyken çok kitap okurdum.

💡 баратканда, konuşmada kaynaşmış бара жатканда biçimidir. Hareket fiilleriyle (бар-, кел-) bu kısa biçimler çok yaygındır: келатканда (gelirken).

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “-ken”i Kırgızcada aramak. экен Kırgızcada “-mış, imiş” demektir (Кооз экен! Güzelmiş!). “Öğrenciyken” için студент экенде ✗ → студент кезимде ✓; “yaparken” için жасаркен ✗ → жасап жатканда ✓.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →