B1 · Ünite 4: Çatılar (Мамилелер)

Edilgen -ыл/-ын, ettirgen -дыр/-т, işteş -ыш, dönüşlü -ын

Metin: Батирди оңдоо

Mehmet ile Kırgız eşi Gülzat, Bişkek'teki yeni dairelerinde küçük bir tadilat yaptırıyor. Usta Bakıt geliyor, komşularla da tanışılacak. Metinde edilgen ([[оңдолот]], [[алмаштырылды]]), dönüşlü ([[жуун-]], [[кийин-]], [[даярдан-]]), işteş ([[тааныш-]], [[сүйлөш-]], [[көрүш-]]) ve ettirgen ([[оңдот-]], [[боёт-]], [[жасат-]]) fiillere dikkat edin.

Гүлзат: Мехмет, тур! Тезирээк жуунуп, кийин. Саат онго чейин уста келет.
Mehmet, kalk! Çabuk yıkanıp giyin. Saat ona kadar usta gelecek.

Мехмет: Ойгондум, ойгондум... Бүгүн эмнелер оңдолот?
Uyandım, uyandım... Bugün neler tamir edilecek?

Гүлзат: Ашкананын кранын оңдотобуз, анан эки бөлмөнүн дубалдарын боётобуз.
Mutfağın musluğunu tamir ettireceğiz, sonra iki odanın duvarlarını boyatacağız.

Мехмет: Дубалдарды өзүбүз эле боёсок кандай? Акчаны үнөмдөйбүз.
Duvarları kendimiz boyasak nasıl olur? Para biriktiririz.

Гүлзат: Жок! Былтыр өзүң боёгонсуң, эсиңдеби? Боёк бүт полго төгүлгөн.
Hayır! Geçen yıl kendin boyamıştın, hatırlıyor musun? Boya bütün yere dökülmüştü.

Мехмет: Макул, макул. Анда устага жасаталы. Ал эми терезелер качан алмаштырылат?
Tamam, tamam. O zaman ustaya yaptıralım. Peki pencereler ne zaman değiştirilecek?

Гүлзат: Алар өткөн жумада эле алмаштырылды. Сен ошондо Түркияда элең.
Onlar geçen hafta değiştirildi zaten. Sen o sırada Türkiye'deydin.

Мехмет: Чын элеби? Эми байкадым. Кире бериштеги эшик да жаңы орнотулуптур.
Gerçekten mi? Şimdi fark ettim. Girişteki kapı da yeni takılmış.

Гүлзат: Ооба, аны да ошол уста орноткон. Мына, эшик кагылды!
Evet, onu da aynı usta taktı. İşte, kapı çalındı!

Бакыт: Саламатсыздарбы! Мен Бакытмын. Алгач кранды көрөйүн.
Merhaba! Ben Bakıt. Önce musluğa bir bakayım.

Бакыт: Кран эскирип калыптыр. Жаңысы коюлушу керек, бир сааттын ичинде бүтүрөм.
Musluk eskimiş. Yenisinin takılması lazım, bir saat içinde bitiririm.

Мехмет: Бакыт байке, дубалдарды кайсы күнү боёйсуз?
Bakıt abi, duvarları hangi gün boyayacaksınız?

Бакыт: Эртең баштайм. Бирок боёкту өзүңөр тандагыла, түсү силерге жагышы керек да.
Yarın başlarım. Ama boyayı kendiniz seçin, rengi sizin hoşunuza gitmeli sonuçta.

Гүлзат: Макул. Анан кошуналар менен да сүйлөшүшүбүз керек, анткени ызы-чуу болот.
Tamam. Bir de komşularla konuşmamız lazım, çünkü gürültü olacak.

Мехмет: Мен кечээ жогорку кабаттагы Нурлан менен тааныштым. Жакшы жигит экен. Бул үйдө кошуналар дайыма жардамдашат дейт.
Ben dün üst kattaki Nurlan'la tanıştım. İyi bir gençmiş. Bu binada komşular hep yardımlaşırmış.

Гүлзат: Сонун! Анда кечинде аларды чайга чакыралы. Сен мени алар менен тааныштырасың.
Harika! O zaman akşam onları çaya çağıralım. Sen de beni onlarla tanıştırırsın.

Бакыт: Даяр! Кран алмаштырылды, эми суу тамчылабайт.
Hazır! Musluk değiştirildi, artık su damlamaz.

Мехмет: Рахмат, Бакыт байке! Канча төлөйбүз?
Teşekkürler, Bakıt abi! Ne kadar ödüyoruz?

Бакыт: Иш толук бүткөндөн кийин төлөйсүңөр. Эртең көрүшөбүз!
İş tamamen bittikten sonra ödersiniz. Yarın görüşürüz!

Гүлзат: Көрүшкөнчө! Мехмет, эми сен даярдан: кечинде конокторубуз келет.
Görüşmek üzere! Mehmet, şimdi sen hazırlan: akşam misafirlerimiz geliyor.

Dilbilgisi

Beş çatı: Türkçeyle neredeyse aynı sistem

Çatı (мамиле), fiilin özneyle ve nesneyle ilişkisini gösterir. Kırgızca ile Türkçe bu konuda çok yakındır: ekler aynı kökten gelir, aynı sırayla dizilir ve çoğu zaman aynı anlamı verir. Kırgız dilbilgisinde beş çatı sayılır:

Kırgızca terim	Türkçe adı	Ek	Örnek	Türkçe
негизги мамиле	etken (yalın)	—	жаз-	yaz-
туюк мамиле	edilgen	-ыл, -ын, -л	жазыл-	yazıl-
өздүк мамиле	dönüşlü	-ын, -н	жуун-	yıkan-
кош мамиле	işteş	-ыш, -ш	сүйлөш-	konuş- (karşılıklı)
аркылуу мамиле	ettirgen	-т, -дыр/-тыр, -гыз, -ыр…	жаздыр-	yazdır-

Ekler fiil köküne, kip ve şahıs eklerinden önce gelir: жаз-ыл-ды (yazıldı), сүйлө-ш-өбүз (konuşuruz), оңдо-т-тум (tamir ettirdim). Bu sıra Türkçedekiyle aynıdır.

💡 Türkçe bilginiz burada en büyük yardımcınızdır: “açıl-, giyin-, görüş-, yazdır-” gibi bir Türkçe fiil düşünün; Kırgızcada çoğu zaman aynı kök aynı eki alır: ачыл-, кийин-, көрүш-, жаздыр-. Yalnızca ünlü uyumunu dörtlü yapmayı unutmayın.

⚠️ Türklerin tipik hatası: çatı ekinden sonra gelen ekleri Türkçe ünlü uyumuyla yazmak. Ek, çatı ekinin ünlüsüne uyar: сүйлөшөбүз ✓ (сүйлөшебиз ✗), көрүшөбүз ✓ (көрүшебиз ✗), курулду ✓ (курулды ✗).

Edilgen çatı (туюк мамиле): -ыл, -ын, -л

Edilgen çatı, işi yapanın değil, işin kendisinin öne çıktığı cümleler kurar: Эшик ачылды. (Kapı açıldı.) Ekin biçimini kökün son sesi belirler; dar ünlü dört biçimlidir (ы, и, у, ү).

Kök neyle bitiyor?	Ek	Örnekler	Türkçe
ünsüz (л dışında)	-ыл / -ил / -ул / -үл	жазыл-, ачыл-, курул-, көрүл-, кийил-	yazıl-, açıl-, kurul-, görül-, giyil-
л	-ын / -ин / -ун / -үн	алын-, салын-, билин-, бөлүн-	alın-, salın-, bilin-, bölün-
ünlü	-л	окул-, жасал-, даярдал-, оңдол-	okun-, yapıl-, hazırlan-, tamir edil-

Sert ünsüzle biten köklerde ünlüden önce yumuşama olur, tıpkı Türkçede olduğu gibi: төк- → төгүл- (dökül-), жап- → жабыл- (kapan-), тап- → табыл- (bulun-).

Бул үй 1990-жылы курулган. — Bu ev 1990 yılında yapılmış.
Дүкөн саат сегизде жабылат. — Dükkân saat sekizde kapanır.
Жаңы кран коюлду. — Yeni musluk takıldı.
Маселе чечилди. — Sorun çözüldü.
Терезелер устанын тарабынан алмаштырылды. — Pencereler usta tarafından değiştirildi.

💡 İşi yapanı söylemek gerekirse тарабынан (tarafından) kullanılır; ama Türkçede olduğu gibi bu daha çok resmî, yazılı dildir. Konuşmada etken cümle daha doğaldır: Терезелерди уста алмаштырды.

⚠️ Türklerin tipik hatası: ünlüyle biten köklerde Türkçedeki gibi -н kullanmak. Türkçe “okundu, arandı” ama Kırgızcada ünlüden sonra edilgen eki -лdir: окулду ✓ (окунду ✗), жасалды ✓ (жасанды ✗ — bu “süslendi” demektir!), оңдолду ✓.

Dönüşlü çatı (өздүк мамиле): -ын, -н

Dönüşlü çatı, öznenin işi kendi üzerine yaptığını gösterir: жуу- (yıkamak) → жуун- (yıkanmak, kendini yıkamak). Ünsüzden sonra -ын/-ин/-ун/-үн, ünlüden sonra -н gelir. Türkçe “-ın, -n” ile birebir aynıdır.

Kırgızca	Kök	Türkçe
жуун-	жуу- (yıkamak)	yıkanmak
кийин-	кий- (giymek)	giyinmek
таран-	тара- (taramak)	taranmak
даярдан-	даярда- (hazırlamak)	hazırlanmak
сүйөн-	сүйө- (dayamak)	dayanmak, yaslanmak
көрүн-	көр- (görmek)	görünmek

Мен эртең менен муздак суу менен жуунам. — Sabahları soğuk suyla yıkanırım.
Балдар, тез кийингиле! — Çocuklar, çabuk giyinin!
Ал сынакка жакшы даярданды. — O sınava iyi hazırlandı.
Терезеден тоолор көрүнөт. — Pencereden dağlar görünüyor.

💡 Türkçede olduğu gibi -ын eki bazen edilgen, bazen dönüşlü anlam verir; hangisi olduğunu bağlam gösterir. Ал жуунду. “O yıkandı (kendini yıkadı).”, Буюмдар алынды. “Eşyalar alındı (biri aldı).”

⚠️ Türklerin tipik hatası: dönüşlü fiil yerine “kendini” sözcüğüyle etken fiil kurmak ya da eki Türkçe uyumla yazmak. “Giyindim” için өзүмдү кийдим ✗ değil кийиндим ✓; “yıkandık” için жуундук ✓ (жуундик ✗).

İşteş çatı (кош мамиле): -ыш, -ш

İşteş çatı, işin karşılıklı ya da birlikte yapıldığını gösterir: көр- → көрүш- (görüşmek), тааны- → тааныш- (tanışmak). Ünsüzden sonra -ыш/-иш/-уш/-үш, ünlüden sonra -ш gelir. Türkçedeki “-ış” ile aynı ektir.

Kırgızca	Kök	Türkçe
көрүш-	көр- (görmek)	görüşmek
тааныш-	тааны- (tanımak)	tanışmak
сүйлөш-	сүйлө- (konuşmak)	(karşılıklı) konuşmak, görüşmek
учураш-	учура- (rastlamak)	selamlaşmak
жардамдаш-	жардамда- (yardım etmek)	yardımlaşmak
кучакташ-	кучакта- (kucaklamak)	kucaklaşmak

Önemli bir Kırgızca özellik: aynı -ыш eki üçüncü çoğul şahsı da yapar. Türkçe “onlar gidiyorlar” derken Kırgızca алар барышат, “geldiler” derken алар келишти der. Bu yüzden Алар сүйлөшүштү. cümlesinde iki -ыш vardır: biri işteşlik, biri çoğul şahıs.

Биз кечээ кошуналар менен тааныштык. — Dün komşularla tanıştık.
Эртең саат бирде көрүшөлү. — Yarın saat birde görüşelim.
Бул айылда адамдар дайыма жардамдашат. — Bu köyde insanlar hep yardımlaşır.
Балдар бөлмөнү чогуу тазалашты. — Çocuklar odayı birlikte temizlediler.

💡 Көрүшөбүз! (Görüşürüz!), Көрүшкөнчө! (Görüşmek üzere!) ve Таанышканыма кубанычтамын. (Tanıştığıma memnun oldum.) kalıplarını hazır ifadeler olarak ezberleyin; ikisinde de işteş çatı vardır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: üçüncü çoğul şahısta Türkçe gibi -лар eklemek. “Onlar konuşuyorlar” için алар сүйлөшөтлар ✗ değil, алар сүйлөшөт ✓; “onlar geldiler” için алар келдилер ✗ değil, алар келишти ✓.

Ettirgen çatı (аркылуу мамиле): -т, -дыр/-тыр, -гыз, -ыр

Ettirgen çatı, işi öznenin başkasına yaptırdığını ya da bir durumu oluşturduğunu gösterir. Türkçedeki gibi birkaç ek vardır ve hangisinin geleceği kısmen kökle birlikte öğrenilir. Yine de genel bir düzen var:

Ek	Ne zaman?	Örnekler	Türkçe
-т	çoğunlukla ünlüyle biten kökler	окут-, иштет-, ойнот-, жасат-, оңдот-, боёт-	okut- (öğret-), çalıştır-, oynat-, yaptır-, tamir ettir-, boyat-
-дыр / -тыр	ünsüzle biten birçok kök	жаздыр-, алдыр-, билдир-, ачтыр-, кестир-	yazdır-, aldır-, bildir-, açtır-, kestir-
-гыз / -кыз	bazı kökler	тургуз-, киргиз-, отургуз-, жаткыз-	kaldır-, sok-/girdir-, oturt-, yatır-
-ыр / -ар	birkaç sık kök	ичир-, түшүр-, чыгар-, кайтар-	içir-, düşür-/indir-, çıkar-, geri ver-/döndür-
düzensiz		көрсөт-, келтир-	göster-, getir-

İşi yaptırılan kişi, Türkçedeki gibi yönelme hâliyle (-га) gösterilir: Мен устага кранды оңдоттум. (Ustaya musluğu tamir ettirdim.) Nesnesi olmayan bir fiilden ettirgen yapılırsa kişi belirtme hâli alır: Апам баланы уктатты. (Annem çocuğu uyuttu.)

Биз дубалдарды устага боётобуз. — Duvarları ustaya boyatacağız.
Мугалим балдарга кат жаздырды. — Öğretmen çocuklara mektup yazdırdı.
Конокторду төргө отургузду. — Misafirleri başköşeye oturttu.
Мага жолду көрсөтүп коёсузбу? — Bana yolu gösterir misiniz?

💡 Türkçe “tamir ettirmek, temizletmek” gibi birleşik fiiller Kırgızcada çoğu zaman tek ettirgen fiildir: оңдотуу, тазалатуу, боётуу. “ettir-” karşılığı aramayın; doğrudan -т ekleyin.

⚠️ Türklerin tipik hatası 1: окут- fiilini Türkçedeki gibi “okutmak (birine kitap okutmak)” sanmak. Kırgızcada окутуу asıl olarak “öğretmek, ders vermek”tir: Ал университетте тарых окутат. O, üniversitede tarih öğretiyor.

⚠️ Türklerin tipik hatası 2: Türkçedeki eki aynen aktarmak. Türkçe “oturt-” ama Kırgızca отургуз- ✓ (отурт- ✗); Türkçe “yatır-” ama жаткыз- ✓ (жатыр- ✗); Türkçe “getir-” ama келтир- ✓.

Çatı ekleri üst üste

Türkçede “tanı-ş-tır-ıl-dı” diyebildiğimiz gibi Kırgızcada da çatı ekleri art arda gelebilir. Sıra da aynıdır: kök + (dönüşlü / işteş) + ettirgen + edilgen + kip ve şahıs.

Kırgızca	Çözümleme	Türkçe
тааныштыр-	тааны-ш-тыр-	tanıştır-
окутулат	оку-т-ул-ат	öğretilir, okutulur
алмаштырылды	алмаш-тыр-ыл-ды	değiştirildi
жаздырылды	жаз-дыр-ыл-ды	yazdırıldı
кийиндирди	кий-ин-дир-ди	giydirdi

Бул мектепте үч тил окутулат. — Bu okulda üç dil öğretiliyor.
Айгерим мени ата-энеси менен тааныштырды. — Aygerim beni anne babasıyla tanıştırdı.
Апасы баланы жылуу кийиндирди. — Annesi çocuğu sıcak giydirdi.

💡 Uzun bir fiili çözerken sondan başa doğru gidin: алмаштырылды → -ды (geçmiş) → -ыл (edilgen) → -тыр (ettirgen) → алмаш- (değişmek). Türkçe “değiş-tir-il-di” ile aynı merdiven.

⚠️ Türklerin tipik hatası: ekleri Türkçedeki sırayla değil, düşünülen sırayla dizmek. окулут ✗ değil окутул- ✓ (önce ettirgen, sonra edilgen); таанышылтыр ✗ değil тааныштырыл- ✓.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →