B1 · Ünite 5: İsim-fiiller (Кыймыл атоочтор)

-уу, -ыш, -ган ile adlaştırma (окуу, баруу)

Metin: Тил курсуна жазылуу

Bişkek'teki Manas Üniversitesinde okuyan Elif, akşam Kırgızca kursuna kaydolmak istiyor. Öğretmen Aynura hanım onunla kısa bir seviye görüşmesi yapıyor. Metinde [[-уу]] ([[үйрөнүү]], [[угуу]], [[жазуу]]), [[-ыш]] ([[айтышыңыз]], [[келишиңиз]]) ve [[-ган]] ([[окуганыңыз]], [[чыкканды]]) ile kurulan isim-fiillere dikkat edin.

Айнура: Кош келиңиз, Элиф! Отуруңуз. Курска жазылуудан мурун бир аз сүйлөшүп алалы.
Hoş geldiniz Elif! Oturun. Kursa kaydolmadan önce biraz konuşalım.

Элиф: Рахмат, эже. Мен Бишкекке эки жыл мурун келгенмин.
Teşekkürler hocam. Bişkek'e iki yıl önce geldim.

Айнура: Манас университетинде окуганыңызды угуп, кубандым. Кыргыз тилин үйрөнүү сиз үчүн эмне үчүн маанилүү?
Manas Üniversitesinde okuduğunuzu duyup sevindim. Kırgızca öğrenmek sizin için neden önemli?

Элиф: Бул жерде жашоо, иштөө жана достор менен сүйлөшүү үчүн тил керек. Анан мага кыргыз ырларын угуу абдан жагат.
Burada yaşamak, çalışmak ve arkadaşlarla konuşmak için dil gerekiyor. Bir de Kırgız şarkılarını dinlemek çok hoşuma gidiyor.

Айнура: Сонун. Төрт көндүмдүн кайсынысы сизге оңой: угуубу, окуубу, жазуубу же сүйлөөбү?
Güzel. Dört becerinin hangisi size kolay: dinleme mi, okuma mı, yazma mı, konuşma mı?

Элиф: Менимче, окуу эң оңой, анткени тамгаларды тез үйрөндүм. Бирок угуу кыйын: адамдар абдан тез сүйлөйт.
Bence okuma en kolayı, çünkü harfleri çabuk öğrendim. Ama dinleme zor: insanlar çok hızlı konuşuyor.

Айнура: Ооба, ал үчүн көп угуу керек. Ал эми жазуу кандай?
Evet, bunun için çok dinlemek gerekiyor. Peki yazma nasıl?

Элиф: Жазуу жакшы, бирок кээде ката кетирем. Мисалы, ң менен н тамгаларын айырмалоо мен үчүн кыйын.
Yazma iyi, ama bazen hata yapıyorum. Örneğin [[ң]] ile [[н]] harflerini ayırt etmek benim için zor.

Айнура: Бул табигый нерсе. Мындай ачык айтышыңыз мага жагат.
Bu doğal bir şey. Böyle açıkça söylemeniz hoşuma gidiyor.

Айнура: Эми айтыңызчы, бош убактыңызда эмне кылганды жакшы көрөсүз?
Şimdi söyleyin bakalım, boş zamanınızda ne yapmayı seversiniz?

Элиф: Тоого чыкканды жакшы көрөм. Былтыр Ала-Арчага бир нече жолу бардым. Азыр тамак жасоону да үйрөнүп жатам.
Dağa çıkmayı severim. Geçen yıl Ala-Arça'ya birkaç kez gittim. Şimdi yemek yapmayı da öğreniyorum.

Айнура: Кыргыз тамактарынан эмнени жасай аласыз?
Kırgız yemeklerinden neyi yapabilirsiniz?

Элиф: Боорсок жасаганды үйрөндүм! Аны мага курбум Айпери үйрөттү. Аны жасоо оңой эмес экен.
Boorsok yapmayı öğrendim! Onu bana arkadaşım Ayperi öğretti. Yapması kolay değilmiş.

Айнура: Азаматсыз! Анда сизге биздин курстун орто деңгээли туура келет.
Aferin size! O zaman size kursumuzun orta seviyesi uygun.

Элиф: Сабактар качан башталат? Мага кечинде келүү ыңгайлуу.
Dersler ne zaman başlıyor? Benim için akşam gelmek uygun.

Айнура: Кечки топ дүйшөмбү жана шаршемби күндөрү окуйт. Сабакка кечикпөө жана үй тапшырмасын аткаруу милдеттүү.
Akşam grubu pazartesi ve çarşamba günleri ders yapıyor. Derse geç kalmamak ve ödevi yapmak zorunlu.

Элиф: Түшүндүм. Сабактарды калтырбоого аракет кылам.
Anladım. Dersleri kaçırmamaya çalışacağım.

Айнура: Дагы бир кеңеш: кыргызча сүйлөгөндөн коркпоңуз. Ката кетирүү — үйрөнүүнүн бир бөлүгү.
Bir tavsiye daha: Kırgızca konuşmaktan korkmayın. Hata yapmak öğrenmenin bir parçasıdır.

Элиф: Сиздин сөздөрүңүз мага күч берди. Чоң рахмат, эже!
Sözleriniz bana güç verdi. Çok teşekkürler hocam!

Айнура: Анда биринчи сабакта көрүшөбүз. Келишиңизди күтөбүз!
O zaman ilk derste görüşürüz. Gelmenizi bekliyoruz!

Dilbilgisi

Fiil ismi -уу: biçimleri

Kırgızcada fiilin sözlük biçimi ve en sık kullanılan isim-fiili -уу ekiyle yapılır: баруу (gitmek, gitme), келүү (gelmek, gelme). Türkçedeki “-mak / -mek” ve “-ma / -me” eklerinin ikisinin işini de görür: Тил үйрөнүү кызыктуу. “Dil öğrenmek ilginç.” ya da “Dil öğrenme(si) ilginç.”

Ek uzun ünlülüdür ve dörtlü uyuma göre değişir. Ünlüyle biten köklerde kökün son ünlüsüyle kaynaşır:

Kök	Ek	Örnekler	Türkçe
ünsüzle biten, kalın (а, ы, о, у)	-уу	алуу, жазуу, чыгуу, туруу	almak, yazmak, çıkmak, durmak
ünsüzle biten, ince (е, и, ө, ү)	-үү	келүү, билүү, көрүү, түшүү	gelmek, bilmek, görmek, inmek
-а / -о ile biten	-оо	жасоо, жашоо, суроо, ойноо	yapmak, yaşamak, sormak, oynamak
-е / -ө ile biten	-өө	иштөө, сүйлөө, тилөө	çalışmak, konuşmak, dilemek
-ы / -у ile biten	-уу	окуу, жуу	okumak, yıkamak

Sert ünsüzle biten bazı köklerde yumuşama olur: ук- → угуу (dinlemek), кечик- → кечигүү, тап- → табуу (bulmak).

💡 Sözlükte Kırgızca fiil arıyorsanız -уу biçimine bakın: жасоо maddesi “yapmak”tır, kökü жаса-dır. Kökü bulmak için uzun ünlüyü atın ve gerekiyorsa а / е'yi geri koyun: иштөө → иште-, сүйлөө → сүйлө-.

⚠️ Türklerin tipik hatası: а / е ile biten köklere eki doğrudan eklemek. жасауу ✗ → жасоо ✓; иштеүү ✗ → иштөө ✓; сурау ✗ → суроо ✓. Kökün son ünlüsü ekle kaynaşıp uzun оо / өө olur.

-уу ile hâl ekleri ve olumsuz -боо

-уу ile kurulan söz bir isim gibi davranır: hâl eklerini, үчүн, мурун gibi ilgeçleri ve керек sözünü alır. Türkçede “-mak/-mek” ya da “-ma/-me” ile yaptığınız birçok yapı burada -уу ile kurulur.

Kırgızca	Hâl	Türkçe
Тамак жасоону үйрөнүп жатам.	belirtme -ну	Yemek yapmayı öğreniyorum.
Курска жазылууга келдим.	yönelme -га	Kursa kaydolmaya geldim.
Курска жазылуудан мурун сүйлөшөлү.	çıkma -дан + мурун	Kursa kaydolmadan önce konuşalım.
Ката кетирүү — үйрөнүүнүн бир бөлүгү.	ilgi -нын	Hata yapmak öğrenmenin bir parçasıdır.
Тил үйрөнүү үчүн көп угуу керек.	үчүн, керек	Dil öğrenmek için çok dinlemek gerekir.

Olumsuz biçim, kökle ek arasına -ба olumsuzluk eki girerek kurulur ve -боо / -бөө / -поо / -пөө olur: барбоо (gitmemek), келбөө (gelmemek), унутпоо (unutmamak), кечикпөө (gecikmemek), калтырбоо (bırakmamak).

Сабакка кечикпөө милдеттүү. — Derse geç kalmamak zorunludur.
Сабактарды калтырбоого аракет кылам. — Dersleri kaçırmamaya çalışacağım.
Эң маанилүүсү — коркпоо. — En önemlisi korkmamak.

💡 Türkçe “-mamak, -memek” hep iki biçimlidir; Kırgızcada olumsuz -боо dört biçimli ve uzun ünlülüdür. Ünsüzü de değişir: sert ünsüzden sonra п gelir (унутпоо, кечикпөө), diğerlerinden sonra б (барбоо, келбөө, окубоо).

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “yapmayı sevmek” yapısını -ууну жакшы көрүү ile kurmak. Bu anlaşılır, ama Kırgızcada çok daha doğal olanı -ганды жакшы көрүүdür: Тоого чыкканды жакшы көрөм. ✓ (Dağa çıkmayı severim.)

Kişiye bağlı adlaştırma: -ыш + iyelik

-уу kişisizdir; “benim gitmem, sizin gelmeniz” demek gerektiğinde Kırgızca -ыш ekini ve ardından iyelik ekini kullanır. Türkçedeki “-ma / -me + iyelik” (gelmem, gelmeniz) yapısının karşılığıdır. A2'de öğrendiğiniz барышым керек (gitmem gerek) bu yapının en sık kullanımıdır.

Kırgızca	Şahıs	Türkçe
(менин) барышым	ben	(benim) gitmem
(сенин) барышың	sen	(senin) gitmen
(сиздин) барышыңыз	siz (nazik)	(sizin) gitmeniz
(анын) барышы	o	(onun) gitmesi
(биздин) барышыбыз	biz	(bizim) gitmemiz
(силердин) барышыңар	siz (çoğul)	(sizin) gitmeniz

Ünlüyle biten köklerde ek -ш olur: оку-ш-уңуз (okumanız), сүйлө-ш-ү (konuşması). -ыш biçimi de hâl eklerini alır:

Келишиңизди күтөбүз. — Gelmenizi bekliyoruz.
Мындай ачык айтышыңыз мага жагат. — Böyle açıkça söylemeniz hoşuma gidiyor.
Сенин келишиң бизди абдан кубантты. — Senin gelmen bizi çok sevindirdi.
Анын эртең барышы белгисиз. — Onun yarın gidip gitmeyeceği belli değil.

💡 Bazı -ыш isimleri kalıcı sözcük olmuştur; Türkçedeki “gidiş, bakış” gibi: жыйналыш (toplantı), чыгыш (doğu), батыш (batı). Bunlar iyelik almadan da kullanılır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: kişiye bağlı anlamda -уу'ya iyelik eklemek. “Gelmenizi bekliyoruz” için келүүңүздү күтөбүз ✗ değil, келишиңизди күтөбүз ✓. “Benim gitmem gerek” için de менин баруум керек ✗ yerine менин барышым керек ✓.

Gerçekleşmiş olay: -ган + iyelik

B1-02'de sıfat-fiil olarak öğrendiğiniz -ган, iyelik ve hâl ekleri alarak isim gibi de kullanılır. Bu durumda olmuş, gerçek bir olayı adlandırır ve Türkçedeki “-dığı / -diği” yapısına karşılık gelir: келгениң (geldiğin), окуганыңыз (okuduğunuz).

Kırgızca	Türkçe
Манаста окуганыңызды уктум.	Manas'ta okuduğunuzu duydum.
Анын эмне айтканын түшүнгөн жокмун.	Onun ne söylediğini anlamadım.
Келгениңе рахмат!	Geldiğin için teşekkürler!
Таанышканыма кубанычтамын.	Tanıştığıma memnun oldum.
Кыргызча сүйлөгөндөн коркпоңуз.	Kırgızca konuşmaktan korkmayın.

Kişi eki olmadan -ганды, -гандан gibi biçimler genel bir eylemi de adlandırabilir: Тоого чыкканды жакшы көрөм. (Dağa çıkmayı severim.), Ал сүйлөгөндөн уялат. (O konuşmaktan utanıyor.)

💡 Türkçe ile birebir eşleşme kurabilirsiniz: “-dığımı” → -ганымды, “-dığını” → -ганын / -ганыңды, “-dığımıza” → -ганыбызга. Ekler aynı sırayla dizilir: fiil + -ган + iyelik + hâl.

⚠️ Türklerin tipik hatası: -ган sonrasında iyelik ekinin ünlüsünü yanlış seçmek. -ган'ın kendisi dört biçimlidir (-ган, -ген, -гон, -гөн), iyelik eki ona uyar: келгениң ✓, көргөнүм ✓ (көргөним ✗), болгонун ✓ (болгонын ✗).

-уу mu, -ыш mı, -ган mı?

Türkçede “Dil öğrenmek zor / Dil öğrenmen lazım / Dil öğrendiğin hoşuma gitti” derken üç farklı ek kullanırız. Kırgızca da aynı ayrımı yapar:

Kırgızca ek	Ne zaman?	Örnek	Türkçe
-уу	genel, kişisiz eylem	Тил үйрөнүү кыйын.	Dil öğrenmek zor.
-ыш + iyelik	belli bir kişinin yapacağı / yapması gereken eylem	Сенин тил үйрөнүшүң керек.	Senin dil öğrenmen lazım.
-ган + iyelik	belli bir kişinin yaptığı, gerçekleşmiş eylem	Сенин тил үйрөнгөнүң мага жакты.	Senin dil öğrendiğin hoşuma gitti.

Эрте туруу пайдалуу. — Erken kalkmak faydalıdır.
Эртең эрте турушуң керек. — Yarın erken kalkman gerek.
Бүгүн эрте турганың жакшы болду. — Bugün erken kalkman (kalktığın) iyi oldu.

💡 Kısa bir soru sorun: “Kim?” sorusunun cevabı yoksa -уу; cevap var ve eylem henüz olmadıysa -ыш; cevap var ve eylem olduysa -ган.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe “gelmen iyi oldu” cümlesindeki “-ma” ekine bakıp -ыш seçmek. Eylem gerçekleşmişse Kırgızca -ган ister: Келгениң жакшы болду. ✓ (Келишиң жакшы болду. ✗).

Fiil isminden kalıcı isimler

Türkçede “dondurma, yazı, bakış” gibi sözler fiil isminden kalıcı isim olmuştur. Kırgızcada da birçok -уу ve -ыш biçimi sözlüğe yerleşmiştir; bunları ayrı sözcük olarak öğrenmek okumayı çok kolaylaştırır.

Kırgızca	Kök	Kalıcı anlam
окуу	оку- (okumak)	öğrenim, eğitim; okuma
жазуу	жаз- (yazmak)	yazı, alfabe
жашоо	жаша- (yaşamak)	hayat, yaşam
суроо	сура- (sormak)	soru
эс алуу	эс ал- (dinlenmek)	tatil, dinlenme
билим берүү	билим бер- (eğitim vermek)	eğitim (sistem)
жыйналыш	жыйнал- (toplanmak)	toplantı
келишим	келиш- (anlaşmak)	anlaşma, sözleşme

Менин бир суроом бар. — Bir sorum var.
Жашоо кызыктуу. — Hayat ilginç.
Жайкы эс алууда тоого барабыз. — Yaz tatilinde dağa gideceğiz.

💡 Kalıcı isimler iyelik eki alırken uzun ünlü korunur: суроо → суроом (sorum), жашоо → жашоом (hayatım), окуу → окуум (öğrenimim).

⚠️ Türklerin tipik hatası: окуу sözünü Türkçedeki “okul” sanmak. Okul binası ve kurumu мектепtir; окуу “öğrenim, okuma” demektir: Окуумду бүтүрдүм. “Öğrenimimi bitirdim.”

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →