B1 · Ünite 11: Teknoloji (Технология)

Belgisiz zamirler: бирөө, бир нерсе, эч ким, эч нерсе

Metin: Шектүү билдирүү

Bişkek'te bir şirkette çalışan Mehmet'in telefonuna “bankadan” bir mesaj geliyor. Bilişim bölümünde çalışan Kırgız iş arkadaşı Aygerim ona bu mesajın ne olduğunu ve kendini nasıl koruyacağını anlatıyor. Metinde [[бирөө]], [[бир нерсе]], [[эч ким]], [[эч нерсе]] gibi belgisiz zamirlere dikkat edin.

Мехмет: Айгерим, сенден бир нерсе сурасам болобу? Телефонума кызык бир билдирүү келди.
Aygerim, sana bir şey sorabilir miyim? Telefonuma garip bir mesaj geldi.

Айгерим: Албетте. Эмне деп жазылыптыр?
Tabii. Ne yazıyormuş?

Мехмет: "Сиздин картаңыз бөгөттөлдү. Ушул шилтемеге кирип, кодду жазыңыз." Бирок мен эч нерсе кылган жокмун!
“Kartınız bloke edildi. Bu bağlantıya girip kodu yazın.” Ama ben hiçbir şey yapmadım!

Айгерим: Токто, эч нерсеге баспа! Бул алдамчылардын билдирүүсү окшойт.
Dur, hiçbir şeye basma! Bu dolandırıcıların mesajına benziyor.

Мехмет: Кантип билдиң? Номери банктын номериндей эле көрүнөт.
Nasıl anladın? Numarası tıpkı bankanın numarası gibi görünüyor.

Айгерим: Банктан эч ким сенден SMS аркылуу код сурабайт. Банк эч качан мындай шилтеме жибербейт.
Bankadan hiç kimse senden SMS ile kod istemez. Banka hiçbir zaman böyle bir bağlantı göndermez.

Мехмет: Бирок бирөө менин номеримди кайдан билет?
Ama biri benim numaramı nereden biliyor?

Айгерим: Номериңди ар ким таба алат. Балким, сен бир жерде, кандайдыр бир сайтта катталгансың.
Numaranı herkes bulabilir. Belki bir yerde, herhangi bir sitede kayıt olmuşsundur.

Мехмет: Ооба, өткөн жумада бир дүкөндүн сайтынан бир нерсе сатып алганмын.
Evet, geçen hafta bir mağazanın sitesinden bir şey satın almıştım.

Айгерим: Мына. Эми бул билдирүүнү өчүр жана кодду эч кимге айтпа.
İşte. Şimdi bu mesajı sil ve kodu hiç kimseye söyleme.

Мехмет: Кечээ дагы кимдир бирөө чалып, "Сиз сыйлык уттуңуз" деди. Мен эч нерсе айтпай, телефонду коюп койдум.
Dün de birisi arayıp “Ödül kazandınız.” dedi. Ben hiçbir şey söylemeden telefonu kapattım.

Айгерим: Абдан туура кылгансың! Бирөө сага акысыз бир нерсе сунуштаса, дайыма шектен.
Çok doğru yapmışsın! Biri sana bedava bir şey teklif ederse her zaman şüphelen.

Мехмет: Апам бир жолу ушундай кимдир бирөөгө картасынын номерин айтып коюптур.
Annem bir keresinde böyle birisine kartının numarasını söyleyivermiş.

Айгерим: Ой, анан эмне болду?
Aa, sonra ne oldu?

Мехмет: Бактыга жараша, банк картаны дароо жапты. Эч ким акча ала алган жок.
Neyse ki banka kartı hemen kapattı. Kimse para alamadı.

Айгерим: Жакшы болуптур. Дагы бир кеңеш: ар бир колдонмого башка сырсөз кой.
İyi olmuş. Bir tavsiye daha: her uygulamaya farklı bir şifre koy.

Мехмет: Чынымды айтсам, менин сырсөзүм бардык жерде бирдей. Туулган күнүм.
Doğrusunu söylemek gerekirse şifrem her yerde aynı. Doğum günüm.

Айгерим: Анда бүгүн эле баарын алмаштыр! Мындай сырсөздү ар ким оңой эле таап алат.
O zaman bugün hepsini değiştir! Böyle bir şifreyi herkes kolayca bulur.

Мехмет: Макул, азыр эле алмаштырам. Рахмат, Айгерим, сенсиз эмне кылмакмын!
Tamam, hemen değiştiriyorum. Sağ ol Aygerim, sensiz ne yapardım!

Dilbilgisi

Biri ve bir şey: [[бирөө]], [[бир нерсе]]

Kim olduğunu bilmediğimiz ya da söylemek istemediğimiz bir kişi için Kırgızcada бирөө (biri, birisi), bir nesne ya da olay için бир нерсе (bir şey) kullanılır. Türkçedeki “biri” ve “bir şey” ile hem anlamca hem kullanımca çok yakındır. İkisi de isim gibi bütün hâl eklerini alır.

Kırgızca	Türkçe	Kırgızca	Türkçe
бирөө	biri	бир нерсе	bir şey
бирөөнүн	birinin	бир нерсенин	bir şeyin
бирөөгө	birine	бир нерсеге	bir şeye
бирөөнү	birini	бир нерсени	bir şeyi
бирөөдө	birinde	бир нерседе	bir şeyde
бирөөдөн	birinden	бир нерседен	bir şeyden

Бирөө эшикти какты. — Biri kapıyı çaldı.
Сенден бир нерсе сурасам болобу? — Sana bir şey sorabilir miyim?
Бул телефонду бирөөдөн сатып алдым. — Bu telefonu birinden satın aldım.
Досторумдун бирөө программист. — Arkadaşlarımdan biri programcı.

💡 Konuşma dilinde бир нерсе yerine kısaca бирдеме sık duyulur: Бирдеме жейсиңби? (Bir şey yer misin?). Yazıda бир нерсе daha uygundur.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “biri”yi бири diye aktarmak. Tek başına “birisi, biri (kişi)” anlamında Kırgızcada бирөө ✓ kullanılır: Бири чалды. ✗ → Бирөө чалды. ✓ Bir de uzun ünlüye dikkat: бирөөгө ✓ (birine), бирөгө ✗

Hiç kimse, hiçbir şey: [[эч]] + olumsuz fiil

Türkçedeki “hiç” Kırgızcada эч olur ve aynı Türkçedeki gibi olumsuz fiil ister: “Hiç kimse gelmedi.” = Эч ким келген жок. ya da Эч ким келбеди. Yani iki dilde de “çifte olumsuzluk” vardır; bu Türk öğrenciler için büyük bir kolaylıktır.

Kırgızca	Türkçe	Örnek
эч ким	hiç kimse	Эч ким билбейт. — Kimse bilmiyor.
эч нерсе	hiçbir şey	Эч нерсе көргөн жокмун. — Hiçbir şey görmedim.
эч качан	hiçbir zaman	Банк эч качан код сурабайт. — Banka asla kod istemez.
эч жерде	hiçbir yerde	Ачкычты эч жерде таппадым. — Anahtarı hiçbir yerde bulamadım.
эч жакка	hiçbir yere	Бүгүн эч жакка барбайм. — Bugün hiçbir yere gitmeyeceğim.
эч кандай	hiçbir (türlü)	Эч кандай көйгөй жок. — Hiçbir sorun yok.

Bu zamirler de hâl eki alır: эч кимге (kimseye), эч кимди (kimseyi), эч кимден (kimseden), эч нерсеге (hiçbir şeye), эч нерседен (hiçbir şeyden). Kısa cevaplarda fiil düşer: Ким келди? — Эч ким. Эмне алдың? — Эч нерсе.

💡 Türkçedeki “hiç” bir zamir olmadan “asla, hiç de” anlamında kullanılınca Kırgızcada çoğunlukla такыр denir: “Hiç anlamadım.” = Такыр түшүнгөн жокмун. “Hiç gitmedim (hayatımda).” = Эч качан барган эмесмин.

⚠️ Türklerin tipik hatası: olumsuz fiili unutmak ya da эч ким ile ар кимi karıştırmak. Эч ким келди. ✗ → Эч ким келген жок. ✓; “Herkes geldi.” ise Ар ким келди. değil, en doğal biçimiyle Баары келди. ✓ olur.

Herkes, her biri, hepsi: [[ар ким]], [[ар бир]], [[баары]], [[бардык]]

Toplayıcı anlamlı zamirler Türkçeye çok yakındır: ар = “her” (ар ким herkes, ар бир her bir, ар дайым her zaman, ар кайсы çeşitli). баары = “hepsi; herkes; her şey” ve iyelik ekleriyle çekilir. бардык = “bütün, tüm” ve isimden önce sıfat gibi kullanılır.

Kırgızca	Türkçe
баарыбыз	hepimiz
баарыңар / баарыңыз	hepiniz
баары (алардын баары)	hepsi
бардык колдонмолор	bütün uygulamalar
бардык жерде	her yerde
ар бир колдонмого	her bir uygulamaya

Номериңди ар ким таба алат. — Numaranı herkes bulabilir.
Ар бир колдонмого башка сырсөз кой. — Her uygulamaya farklı bir şifre koy.
Бүгүн эле баарын алмаштыр! — Bugün hepsini değiştir!
Баарыбыз жаңы программаны колдонобуз. — Hepimiz yeni programı kullanıyoruz.

💡 ар ким tekil fiil alır, Türkçedeki “herkes” gibi: Ар ким өз сырсөзүн билет. (Herkes kendi şifresini bilir.)

⚠️ Türklerin tipik hatası: “her şey” için Türkçeden kelime kelime ар нерсе demek. ар нерсе daha çok “her türlü şey, çeşitli şeyler” anlamı verir (ар нерсе жөнүндө сүйлөштүк = şundan bundan konuştuk). “Her şey yolunda” için Баары жакшы. ✓ ya da Бардыгы жакшы. ✓ deyin.

Bilinmeyen kişi ve şey: [[-дыр]] ile belirsizlik

Soru zamirlerine -дыр / -дир / -дур / -дүр eki getirilince “bilinmeyen, belirsiz” bir anlam doğar: кимдир бирөө (birisi, kim olduğu bilinmeyen biri), кандайдыр бир (bir tür, herhangi bir), эмнегедир (nedense), качандыр бир кезде (bir zamanlar, bir gün). Bu ek Türkçede belirsizlik için kullanılmaz; Türkçede “her nasılsa, nedense, birileri” gibi sözlerle karşılanır.

Кечээ кимдир бирөө чалып, "Сиз сыйлык уттуңуз" деди. — Dün birisi arayıp “Ödül kazandınız.” dedi.
Балким, сен кандайдыр бир сайтта катталгансың. — Belki herhangi bir sitede kayıt olmuşsundur.
Эмнегедир телефонум жай иштеп жатат. — Nedense telefonum yavaş çalışıyor.
Качандыр бир кезде мен да өз колдонмомду жасайм. — Bir gün ben de kendi uygulamamı yapacağım.

💡 бирөө ile кимдир бирөө arasındaki fark küçüktür: кимдир бирөө “kim olduğunu hiç bilmiyorum” vurgusu taşır. Haberlerde ve resmî dilde de sık geçer.

⚠️ Türklerin tipik hatası: -дыр ekini Türkçedeki “-dır” (ek-fiil ya da tahmin: “evdedir”) sanmak. кимдир “kimdir?” demek değildir, “kim olduğu belirsiz” demektir. Uyuma da dikkat: эмнегедир ✓, качандыр ✓, кандайдыр ✓

Kim olursa olsun: [[ким болсо да]], [[эмне болсо да]]

Soru zamiri + болсо да yapısı Türkçedeki “kim olursa olsun, ne olursa olsun, nerede olursa olsun” anlamını verir. Şart eki -са + да (bile, de) Türkçedeki “-se de” ile aynı mantıktadır.

Kırgızca	Türkçe
ким болсо да	kim olursa olsun
эмне болсо да	ne olursa olsun
кайда болсо да	nerede olursa olsun
качан болсо да	ne zaman olursa olsun
кандай болсо да	nasıl olursa olsun, her hâlükârda

Ким болсо да, кодду эч кимге айтпа. — Kim olursa olsun, kodu kimseye söyleme.
Эмне болсо да, мага чал. — Ne olursa olsun bana telefon et.
Кандай болсо да, бүгүн сырсөздү алмаштырам. — Her hâlükârda bugün şifreyi değiştireceğim.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “olursa olsun”u kelime kelime çevirmek: ким болсо болсун ✗ Kırgızcada doğal biçim ким болсо да ✓'dır.

Teknoloji sözleri: Kırgızca karşılıklar ve Rusça alıntılar

Teknoloji dilinde Kırgızca iki kaynaktan beslenir. Pek çok söz Rusça yoluyla gelmiştir ve herkes kullanır: интернет, сайт, телефон, компьютер, ноутбук, программа. Ama son yıllarda güzel Kırgızca karşılıklar da yaygınlaştı ve resmî dilde, bankalarda, uygulamalarda bunlar kullanılır.

Kırgızca	Kökü	Türkçe
сырсөз	сыр + сөз	şifre, parola
колдонмо	колдон- (kullanmak)	uygulama
шилтеме	yeni Kırgızca terim	bağlantı, link
билдирүү	билдир- (bildirmek)	mesaj, bildirim
жүктөп алуу	жүк + ал-	indirme
жаңыртуу	жаңы + -рт-	güncelleme
тармак	тармак (dal, şube)	ağ; sosyal ağ

Колдонмону жүктөп алып, катталдым. — Uygulamayı indirip kayıt oldum.
Телефонуңду жаңырт, ошондо коопсузураак болот. — Telefonunu güncelle, o zaman daha güvenli olur.
Социалдык тармактарда жеке маалыматты жазба. — Sosyal ağlarda kişisel bilgilerini yazma.

💡 “Tıklamak” için Kırgızcada бас- (basmak) kullanılır: шилтемеге бас, баскычты бас (düğmeye bas). Aynı бас- fiili “yürümek” de demektir; bağlamdan anlaşılır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: “şifre” sözünü olduğu gibi kullanmak. Kırgızcada шифр (Rusçadan) “şifreleme kodu” anlamındadır; hesap şifresi için сырсөз ✓ ya da пароль ✓ denir. “Sil” için de сил ✗ değil, өчүр ✓.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →