B1 · Ünite 12: B1 tekrar (B1 кайталоо)

B1 seviyesinin tüm konuları

Metin: Радиодо маек

Bişkek'teki bir radyo programında sunucu Aygerim, üç yıldır Kırgızistan'da yaşayan Türk mühendis Mehmet ile söyleşi yapıyor. Söyleşide B1'in neredeyse bütün konuları var: görüş bildirme, sıfat-fiiller, zarf-fiiller, çatılar, haber dili, sebep ve karşıtlık, olasılık, resmî dil, gerçek dışı şart ve belgisiz zamirler. Her yapıyı tanımaya çalışın.

Айгерим: Кутман кеч, урматтуу угармандар! Бүгүн биздин коногубуз — Бишкекте үч жылдан бери жашап жаткан Мехмет мырза. Кош келиңиз!
İyi akşamlar, sayın dinleyiciler! Bugünkü konuğumuz üç yıldır Bişkek'te yaşayan Mehmet Bey. Hoş geldiniz!

Мехмет: Кутман кеч! Мени чакырганыңыз үчүн чоң рахмат.
İyi akşamlar! Beni davet ettiğiniz için çok teşekkür ederim.

Айгерим: Мехмет мырза, сиз кыргызча абдан жакшы сүйлөйсүз. Сиздин оюңузча, түрк үчүн кыргыз тилин үйрөнүү кыйынбы?
Mehmet Bey, Kırgızcayı çok iyi konuşuyorsunuz. Sizce bir Türk için Kırgızca öğrenmek zor mu?

Мехмет: Менимче, анча кыйын эмес, анткени көп сөздөр окшош. Бирок ө, ү, ң тыбыштарын туура айтуу оңой эмес деп ойлойм.
Bence o kadar zor değil, çünkü pek çok kelime benzer. Ama ө, ү, ң seslerini doğru söylemenin kolay olmadığını düşünüyorum.

Айгерим: Кыргызстанга биринчи келгениңизде эмнеге таң калдыңыз?
Kırgızistan'a ilk geldiğinizde neye şaşırdınız?

Мехмет: Адамдардын меймандостугуна. Келгенимден кийин бир жума өтпөй эле, кошуналарым мени үйлөрүнө чакырышты.
İnsanların misafirperverliğine. Geldikten sonra daha bir hafta geçmeden komşularım beni evlerine davet ettiler.

Айгерим: Азыр эмне иш менен алектенесиз?
Şimdi ne işle uğraşıyorsunuz?

Мехмет: Мен курулуш компаниясында инженермин. Биздин компания тарабынан курулган жаңы мектеп өткөн айда ачылды.
Bir inşaat şirketinde mühendisim. Şirketimiz tarafından yapılan yeni okul geçen ay açıldı.

Айгерим: Куттуктайм! Ал тууралуу жаңылыктардан да уктук. Жаңы мектепке беш жүз окуучу кабыл алынгандыгы белгилүү болду.
Tebrik ederim! Bunu haberlerden de duyduk. Yeni okula beş yüz öğrencinin kabul edildiği öğrenildi.

Мехмет: Ооба. Жумуш көп болгондуктан, кээде кеч киргиче иштедик. Чарчаганыбызга карабай, баарыбыз абдан кубанычтуу элек.
Evet. İş çok olduğu için bazen akşam olana kadar çalıştık. Yorulmamıza rağmen hepimiz çok mutluyduk.

Айгерим: Тилди кантип үйрөндүңүз? Курска бардыңызбы?
Dili nasıl öğrendiniz? Kursa gittiniz mi?

Мехмет: Биринчи жылы курска бардым. Мага сабак берген мугалимим абдан жакшы адам эле. Ал бизге сөздөрдү көп жаттатчу эмес, көбүнчө сүйлөтчү.
İlk yıl kursa gittim. Bana ders veren öğretmenim çok iyi bir insandı. Bize kelimeleri pek ezberletmezdi, çoğunlukla konuştururdu.

Айгерим: Абдан кызык! Ал эми расмий документтерди кыргызча толтуруу кыйын болдубу?
Çok ilginç! Peki resmî belgeleri Kırgızca doldurmak zor oldu mu?

Мехмет: Кыйын болду. Биринчи жолу арыз жазганымда, "Урматтуу…" деп баштадым, бирок андан ары эмне жазуу керектигин билген жокмун.
Zor oldu. İlk kez dilekçe yazdığımda “Sayın…” diye başladım ama ardından ne yazmak gerektiğini bilmiyordum.

Мехмет: Эгер ошондо кошунам жардам бербегенде, эч нерсе кыла алмак эмесмин.
O zaman komşum yardım etmeseydi hiçbir şey yapamazdım.

Айгерим: Келечекте эмне кылгыңыз келет? Кыргызстанда каласызбы?
Gelecekte ne yapmak istiyorsunuz? Kırgızistan'da kalacak mısınız?

Мехмет: Ошко көчүшүм мүмкүн, анткени ал жакта жаңы долбоор башталат. Балким, үй-бүлөм да мени менен барат.
Oş'a taşınabilirim, çünkü orada yeni bir proje başlıyor. Belki ailem de benimle gelir.

Мехмет: Ош — абдан байыркы шаар. Ал жакта жашоо кызыктуу болсо керек.
Oş çok eski bir şehir. Orada yaşamak ilginç olsa gerek.

Айгерим: Кыргызстанга келе турган түрктөргө эмне кеңеш бересиз?
Kırgızistan'a gelecek Türklere ne tavsiye edersiniz?

Мехмет: Сүйлөөдөн коркпоңуздар! Ката кетирбей туруп, эч ким тил үйрөнгөн эмес. Кыргызча сүйлөсөңүздөр, адамдар дароо жылмайышат.
Konuşmaktan korkmayın! Hata yapmadan kimse dil öğrenmemiştir. Kırgızca konuşursanız insanlar hemen gülümser.

Айгерим: Сонун кеңеш! Мехмет мырза, сиз менен маектешкенибизге абдан кубанычтабыз. Рахмат!
Harika bir tavsiye! Mehmet Bey, sizinle söyleşi yaptığımız için çok mutluyuz. Teşekkürler!

Мехмет: Мен да рахмат айтам. Баарыңыздарга ден соолук жана ийгилик каалайм!
Ben de teşekkür ederim. Hepinize sağlık ve başarı dilerim!

Dilbilgisi

Görüş ve olasılık: [[менимче]], [[деп ойлойм]], [[-ышы мүмкүн]], [[-са керек]]

B1'in ilk ünitesinde görüş bildirmeyi, altıncı ünitesinde ise olasılığı öğrendiniz. Görüş için Türkçedeki “bence, benim fikrimce” = менимче, менин оюмча; “… diye düşünüyorum” = … деп ойлойм. Olasılık için балким (belki), -ышы мүмкүн (-ebilir) ve tahmin bildiren -са керек (-sa gerek, -malı) kullanılır.

Kırgızca	Türkçe	Anlam
Менимче, анча кыйын эмес.	Bence o kadar zor değil.	görüş
Сиздин оюңузча, кыйынбы?	Sizce zor mu?	görüş sorma
Оңой эмес деп ойлойм.	Kolay olmadığını düşünüyorum.	görüş
Балким, үй-бүлөм да барат.	Belki ailem de gider.	olasılık
Ошко көчүшүм мүмкүн.	Oş'a taşınabilirim.	olasılık
Жашоо кызыктуу болсо керек.	Yaşam ilginç olsa gerek.	tahmin

💡 -ышы мүмкүн yapısında iyelik eki öznenin şahsını gösterir: барышым мүмкүн (gidebilirim), барышың мүмкүн (gidebilirsin), барышы мүмкүн (gidebilir). Olumsuzu: барбашы мүмкүн (gitmeyebilir).

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “-dığını düşünüyorum” yapısını birebir kurmaya çalışmak. кыйын эместигин ойлойм doğal duyulmaz; Kırgızcada en doğal yol aktarma ekidir: кыйын эмес деп ойлойм ✓ Ayrıca -са керекi gereklilik sanmayın: Ал үйдө болсо керек. “Evde olmalı (tahminim)” demektir, “evde olması gerek” değil.

Sıfat-fiiller ve isim-fiiller: [[-ган]], [[-чу]], [[-а турган]], [[-уу]], [[-ыш]]

Sıfat-fiiller ismi niteler: -ган geçmiş ya da genel (okuduğu, okuyan), -чу alışkanlık (okuduğu, okunan), -а турган gelecek ya da amaç (okuyacağı) bildirir. İsim-fiiller ise fiili isim yapar: -уу (okuma, okumak), -ыш (барышым керек), -ган + iyelik (келгениңиз = gelmeniz, geldiğiniz).

Kırgızca	Türkçe	Yapı
мага сабак берген мугалим	bana ders veren öğretmen	-ган
компания тарабынан курулган мектеп	şirket tarafından yapılan okul	-ган (edilgen)
мен иштечү жер	çalıştığım yer	-чу
Кыргызстанга келе турган түрктөр	Kırgızistan'a gelecek Türkler	-а турган
кыргыз тилин үйрөнүү	Kırgızca öğrenmek	-уу
Мени чакырганыңыз үчүн рахмат.	Beni davet ettiğiniz için teşekkürler.	-ган + iyelik

💡 -а турган ünlüyle biten fiillerde -й турган olur: окуй турган китеп (okuyacağım kitap), ойной турган оюн (oynanacak oyun). Ünsüzle biten fiillerde -а / -е: келе турган конок, бара турган жер.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “-an / -dığı” ayrımını Kırgızcaya taşımak. Kırgızcada ikisi de -ган ile söylenir: берген мугалим (veren öğretmen) ve мен окуган китеп (okuduğum kitap). Öznenin iyeliği isme gelebilir: мен окуган китебим. Uyuma dikkat: көргөн ✓ көрген ✗, болгон ✓ болган ✗

Zarf-fiiller, sebep ve karşıtlık: [[-ганда]], [[-гандан кийин]], [[-гыча]], [[-бай туруп]], [[-гандыктан]], [[-ганына карабай]]

Zarf-fiiller iki eylemi zaman bakımından bağlar; sebep ve karşıtlık yapıları da aynı -ган sıfat-fiilinden türer. Türkçedeki karşılıkları çok yakındır.

Kırgızca	Türkçe	Anlam
биринчи келгениңизде	ilk geldiğinizde	zaman (-dığında)
келгенимден кийин	geldikten sonra	sonralık
кеч киргиче	akşam olana kadar	sınır (-ene kadar)
ката кетирбей туруп	hata yapmadan	olmadan
жумуш көп болгондуктан	iş çok olduğu için	sebep
чарчаганыбызга карабай	yorulmamıza rağmen	karşıtlık

Мен келгиче күтүп тур. — Ben gelene kadar bekle.
Ойлонбой туруп жооп бербе. — Düşünmeden cevap verme.
Жаан жаагандыктан, үйдө калдык. — Yağmur yağdığı için evde kaldık.
Ал оорусуна карабай, жумушка келди. — Hastalığına rağmen işe geldi.

💡 -гыча eki de dörtlü uyuma ve ünsüz benzeşmesine uyar: баргыча, келгиче, тургуча, көргүчө; sert ünsüzden sonra -кыча: айткыча, кеткиче. -ганына карабайda iyelik eki şahsı gösterir: чарчаганыма карабай (yorulmama rağmen).

⚠️ Türklerin tipik hatası: “-dığı için” yapısında Türkçedeki gibi үчүн kullanmak. болгону үчүн konuşmada duyulsa da yazılı ve doğal biçim болгондуктан ✓'dır. Sebep ekinin uyumu: болгондуктан ✓ болгандыктан ✗, келгендиктен ✓ келгендыктан ✗

Çatılar ve haber dili: [[-ыл]], [[-дыр / -т]], [[-ыш]], [[-ын]], [[-гандыгы белгилүү болду]]

Kırgızcanın beş çatısı Türkçeyle neredeyse aynıdır. Edilgen -ыл / -ын / -л (yapıl-, alın-), ettirgen -дыр / -т / -гыз (yaptır-, okut-), işteş -ыш (görüş-, konuş-; ayrıca 3. çoğul şahıs: чакырышты = davet ettiler), dönüşlü -ын (yıkan-, giyin-). Haber dilinde edilgen yapılar ve -гандыгы белгилүү болду (“-dığı öğrenildi”) kalıbı çok sık geçer.

Kırgızca	Türkçe	Çatı
Мектеп курулду.	Okul yapıldı.	edilgen -ул
Окуучулар кабыл алынды.	Öğrenciler kabul edildi.	edilgen -ын
Мугалим бизди сүйлөттү.	Öğretmen bizi konuşturdu.	ettirgen -т
Ал сөздөрдү жаттатчу эмес.	Kelimeleri ezberletmezdi.	ettirgen -т
Кошуналар мени чакырышты.	Komşular beni davet ettiler.	işteş / çoğul -ыш
Эртең менен жуунам.	Sabah yıkanırım.	dönüşlü -ун

Жаңы мектепке беш жүз окуучу кабыл алынгандыгы белгилүү болду. — Yeni okula beş yüz öğrencinin kabul edildiği öğrenildi.
Мектеп компания тарабынан курулган. — Okul şirket tarafından yapıldı.
Шаарда жаңы парк ачылгандыгы белгилүү болду. — Şehirde yeni bir parkın açıldığı öğrenildi.

💡 Edilgen eki, kök л ile bitiyorsa -ын olur: ал- → алын-, бил- → билин-; ünlüyle bitiyorsa yalnızca -л: башта- → башталат (başlanıyor, başlıyor).

⚠️ Türklerin tipik hatası: ettirgen ekini Türkçedeki gibi her yerde “-dır” diye kurmak. Ünlüyle biten fiillerde Kırgızca da -т kullanır: сүйлө- → сүйлөт- ✓ (сүйлөдүр- ✗), жатта- → жаттат- ✓. Haber kalıbında da uyuma dikkat: ачылгандыгы ✓, курулгандугу ✓, келгендиги ✓

Resmî dil ve gerçek dışı şart: [[Урматтуу…]], [[-ууңузду суранам]], [[-са … -мак]], [[-ганда … -мак]]

Resmî yazışmada сиз ile hitap edilir; dilekçe (арыз) belli kalıplarla yazılır. İstek, isim-fiil -уу + iyelik + belirtme (-ууңузду) ve суранам (rica ederim) ile bildirilir.

Kırgızca	Türkçe
Урматтуу Асан Асанович!	Sayın Asan Asanoviç!
Компаниянын директору А. Асановго	Şirket müdürü A. Asanov'a
инженер М. Йылмаздан	mühendis M. Yılmaz'dan
Арыз	Dilekçe
Мага эмгек өргүүсүн берүүңүздү суранам.	Bana yıllık izin vermenizi rica ederim.
Урматтоо менен, …	Saygılarımla, …

B1-10'da gerçek dışı şartı öğrendiniz: şimdiki hayal için -са …, -мак (“olsa …-erdi”), geçmişte gerçekleşmemiş durum için -ганда …, -мак (“olsaydı …-erdi”). Olumsuzu -мак эмес ile yapılır.

Убактым болсо, ар күнү басмакмын. — Vaktim olsa her gün yürürdüm.
Эгер ошондо кошунам жардам бербегенде, эч нерсе кыла алмак эмесмин. — O zaman komşum yardım etmeseydi hiçbir şey yapamazdım.
Мен сиздин ордуңузда болсом, арызды кыргызча жазмакмын. — Yerinizde olsam dilekçeyi Kırgızca yazardım.

💡 Resmî dilde istek bildirirken sık kullanılan sözler: суранам (rica ederim), уруксат бериңиз (izin verin), тиркелет (ektedir), колу (imza), күнү (tarih). Türkçedeki “Gereğini arz ederim” gibi kalıplar yerine Kırgızcada суранам yeterlidir.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki iki “-erdi”yi karıştırmak. Hayal için -мак ✓ (бармакмын = gitsem giderdim), alışkanlık için -чу ✓ (барчумун = eskiden giderdim). Ve -мак Türkçedeki mastar değildir: “gitmek” = баруу.

Belgisiz zamirler: [[бирөө]], [[бир нерсе]], [[эч ким]], [[эч нерсе]], [[ар ким]], [[баары]]

B1'in son konusu belgisiz zamirlerdi. бирөө (biri), бир нерсе (bir şey), кимдир бирөө (birisi) olumlu cümlede; эч ким (hiç kimse), эч нерсе (hiçbir şey), эч качан (hiçbir zaman) Türkçedeki gibi olumsuz fiille; ар ким (herkes), ар бир (her bir), баары (hepsi) toplayıcı anlamda kullanılır.

Ката кетирбей туруп, эч ким тил үйрөнгөн эмес. — Hata yapmadan kimse dil öğrenmemiştir.
Баарыбыз абдан кубанычтуу элек. — Hepimiz çok mutluyduk.
Бирөө сизди сурап жатат. — Biri sizi soruyor.
Арызды жазуу үчүн кимдир бирөөнүн жардамы керек болду. — Dilekçeyi yazmak için birinin yardımı gerekti.
Баарыңыздарга ийгилик каалайм! — Hepinize başarılar dilerim!

💡 Zamirler hâl eki alır ve bu sırada uzun ünlü korunur: бирөөгө, бирөөнү, бирөөдөн; эч кимге, эч нерседен. “Hiç, hiç de” anlamı zamirsiz verilecekse такыр kullanılır: Такыр түшүнгөн жокмун.

⚠️ Türklerin tipik hatası: “biri, birisi” için бири demek ve эч кимden sonra olumsuz fiili unutmak. Бири чалды. ✗ → Бирөө чалды. ✓; Эч ким келди. ✗ → Эч ким келген жок. ✓

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →