B2 · Ünite 3: Ekonomi (Экономика)

Adlaştırma, iş dili, sayılar ve oranlar

Metin: Жарым жылдын жыйынтыгы

Bişkek'teki Türk-Kırgız ortaklığı “Ala-Too Tekstil” şirketinde yönetim toplantısı yapılıyor. Genel müdür Mehmet, finans müdürü Aygül ve satış müdürü Azamat ilk altı ayın rakamlarını konuşuyor. Adlaştırmalara ([[баанын көтөрүлүшү]]), yüzde ve kesirlere ([[12 пайызга]], [[төрттөн бири]]) ve iş dili kalıplarına ([[салыштырмалуу]], [[эсебинен]]) dikkat edin.

Мехмет: Кутман таң, кесиптештер! Бүгүн биринчи жарым жылдын жыйынтыктарын талкуулайбыз. Айгүл, сөз сизге.
Günaydın meslektaşlar! Bugün ilk altı ayın sonuçlarını görüşeceğiz. Aygül, söz sizde.

Айгүл: Рахмат. Негизги көрсөткүчтөрдөн баштайын. Биринчи жарым жылда компаниянын кирешеси 48 миллион сомду түздү. Бул өткөн жылдын ушул мезгилине салыштырмалуу 12 пайызга көп.
Teşekkürler. Temel göstergelerden başlayayım. İlk altı ayda şirketin geliri 48 milyon som oldu. Bu, geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 12 fazla.

Мехмет: Жакшы жыйынтык. Ал эми пайда кандай?
İyi bir sonuç. Peki kâr ne durumda?

Айгүл: Таза пайда 6,3 миллион сомго жетти. Бирок чыгашалар да өстү: кездеменин баасы 18 пайызга кымбаттады.
Net kâr 6,3 milyon soma ulaştı. Ama giderler de arttı: Kumaşın fiyatı yüzde 18 pahalandı.

Азамат: Ооба, мунун себеби — импорттолгон кездеменин баасынын жогорулашы. Ошондуктан айрым буюмдардын баасын бир аз көтөрүүгө туура келди.
Evet, bunun nedeni ithal kumaşın fiyatının yükselmesi. Bu yüzden bazı ürünlerin fiyatını biraz artırmak zorunda kaldık.

Мехмет: Баанын көтөрүлүшү сатууга кандай таасир тийгизди?
Fiyat artışı satışları nasıl etkiledi?

Азамат: Биз күткөндөй чоң терс таасир болгон жок. Сатуунун көлөмү 5 пайызга гана азайды, ал эми онлайн сатуу эки эсе көбөйдү.
Beklediğimiz kadar büyük bir olumsuz etki olmadı. Satış hacmi yalnızca yüzde 5 azaldı, çevrim içi satışlar ise iki katına çıktı.

Мехмет: Эки эсе? Бул кызыктуу. Онлайн сатуу азыр жалпы сатуунун канча пайызын түзөт?
İki kat mı? Bu ilginç. Çevrim içi satışlar şu an toplam satışların yüzde kaçını oluşturuyor?

Азамат: Болжол менен төрттөн бирин. Былтыр он пайызга жакын эле. Кардарларыбыздын үчтөн бири азыр бизден интернет аркылуу гана сатып алат.
Yaklaşık dörtte birini. Geçen yıl yüzde ona yakındı. Müşterilerimizin üçte biri artık bizden yalnızca internetten alışveriş yapıyor.

Айгүл: Бир нерсени кошумчалайын: онлайн сатуунун эсебинен жеткирүү чыгашалары да көбөйдү. Бир буйрутманы жеткирүү орточо 250 сомго турат.
Bir şey ekleyeyim: Çevrim içi satışlar yüzünden teslimat giderleri de arttı. Bir siparişin teslimatı ortalama 250 soma mal oluyor.

Мехмет: Демек, жеткирүүнү арзандатуунун жолун табышыбыз керек. Кандай сунуштар бар?
Demek ki teslimatı ucuzlatmanın yolunu bulmamız gerekiyor. Ne önerileriniz var?

Азамат: Бир жергиликтүү жеткирүү кызматы менен келишим түзсөк, чыгашаларды 30 пайызга чейин кыскартууга болот.
Yerel bir kargo şirketiyle sözleşme yaparsak giderleri yüzde 30'a kadar azaltabiliriz.

Айгүл: Бул сунуш маанилүү. Бирок келишимдин шарттарын кылдат текшерүү зарыл.
Bu öneri önemli. Ama sözleşmenin şartlarını dikkatle incelemek şart.

Мехмет: Макул. Экинчи маселе — экспорт. Казакстанга экспорттун көлөмү кандай?
Peki. İkinci konu ihracat. Kazakistan'a ihracat hacmi ne durumda?

Айгүл: Экспорт жалпы кирешенин 15 пайызын түзөт, болжол менен 7 миллион сом. Алматыдагы жаңы өнөктөшүбүздүн эсебинен бул көрсөткүч жыл аягына чейин 20 пайызга жетиши мүмкүн.
İhracat toplam gelirin yüzde 15'ini oluşturuyor, yaklaşık 7 milyon som. Almatı'daki yeni ortağımız sayesinde bu gösterge yıl sonuna kadar yüzde 20'ye ulaşabilir.

Мехмет: Абдан жакшы. Анда экинчи жарым жылдын пландарын мындай белгилейли: онлайн сатууну өнүктүрүү, жеткирүү чыгашаларын кыскартуу жана экспортту кеңейтүү.
Çok iyi. O hâlde ikinci altı ayın planlarını şöyle belirleyelim: çevrim içi satışların geliştirilmesi, teslimat giderlerinin azaltılması ve ihracatın genişletilmesi.

Азамат: Ошондой эле кызматкерлердин эмгек акысын инфляцияга жараша жогорулатууну сунуштайм.
Ayrıca çalışanların maaşlarının enflasyona göre artırılmasını öneriyorum.

Мехмет: Туура. Айгүл, ушул маселе боюнча эсептөөлөрдү даярдап коюңузчу. Кийинки жолугушууда чечим кабыл алабыз.
Doğru. Aygül, bu konuyla ilgili hesaplamaları hazırlar mısınız? Bir sonraki toplantıda karar veririz.

Dilbilgisi

İş dilinde adlaştırma: -уу ve -ыш

Rapor ve toplantı dili, eylemleri isim gibi kullanmayı sever: “satış hacmi”, “fiyatların artışı”, “giderlerin azaltılması”. Kırgızcada bunun iki temel aracı vardır: eylemin kendisini adlandıran -уу (сатуу, кыскартуу) ve süreci, nasıl olduğunu anlatan -ыш (өсүш, азайыш). -ыш, kimin/neyin süreci olduğunu gösteren ilgi hâliyle ve iyelik ekiyle kullanılır: баалардын өсүшү — fiyatların artışı.

Kırgızca	Yapı	Türkçe
сатуунун көлөмү	-уу + ilgi	satış hacmi
баалардын өсүшү	ilgi + -ыш + iyelik	fiyatların artışı
кирешенин азайышы	ilgi + -ыш + iyelik	gelirin azalması
баанын көтөрүлүшү	edilgen + -ыш	fiyatın yükseltilmesi
чыгашаларды кыскартуу	belirtme + -уу	giderlerin azaltılması
экспортту кеңейтүү	belirtme + -уу	ihracatın genişletilmesi
онлайн сатууну өнүктүрүү	belirtme + -уу	çevrim içi satışın geliştirilmesi

Önemli bir fark: Türkçede nesneli eylemler çoğu zaman edilgen adlaştırmayla ve ilgi hâliyle söylenir (“giderlerin azaltılması”). Kırgızcada ise en doğal biçim etkendir: nesne belirtme hâlinde kalır, eylem -уу alır: чыгашаларды кыскартуу (kelimesi kelimesine “giderleri azaltma”).

💡 -уу ekinin biçimleri: ünsüzden sonra -уу / -үү (сатуу, текшерүү, өсүү); а ya da е ile biten gövdelerde gövde ünlüsü de yuvarlaklaşarak -оо / -өө olur: талкуула- → талкуулоо, иште- → иштөө, эсепте- → эсептөө.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki “-ma/-me”yi aktarmak ya da ünlüyle biten gövdeye eki düz eklemek. сатма ✗ → сатуу ✓; иштеү ✗ → иштөө ✓; талкуулау ✗ → талкуулоо ✓. -ыш da dörtlü uyuma girer: өсүш, азайыш, көтөрүлүш.

Soyut isimler: -лык / -дык / -тык ve -чылык

Türkçedeki “-lık / -lik” eki Kırgızcada da soyut isim yapar ve ekonomi dilinde çok verimlidir: туруктуу (istikrarlı) → туруктуулук (istikrar), атаандаш (rakip) → атаандаштык (rekabet). Fark, ekin ilk ünsüzünün çoğul ekindeki gibi değişmesi ve ünlüsünün dar ünlülü dörtlü uyuma girmesidir.

Kırgızca	Kural	Türkçe
туруктуу → туруктуулук	ünlüden sonra -лык/-лик/-лук/-лүк	istikrar
натыйжалуу → натыйжалуулук	ünlüden sonra	verimlilik
бай → байлык	й ve р'den sonra -лык	zenginlik
жетишсиз → жетишсиздик	з, л, м, н… sonrası -дык/-дик	yetersizlik, eksiklik
коопсуз → коопсуздук	з'den sonra	güvenlik
атаандаш → атаандаштык	sert ünsüzden sonra -тык/-тик	rekabet
өнөктөш → өнөктөштүк	sert ünsüzden sonra	ortaklık
жоопкер → жоопкерчилик	-чылык/-чилик (özel)	sorumluluk

Экономикалык туруктуулук бизнес үчүн абдан маанилүү. — Ekonomik istikrar iş dünyası için çok önemli.
Онлайн рынокто атаандаштык күчөп жатат. — Çevrim içi pazarda rekabet artıyor.
Алматыдагы өнөктөштүк экспортту кеңейтти. — Almatı'daki ortaklık ihracatı genişletti.

💡 Kuralı ezberlemenize gerek yok: çoğul ekiyle aynı mantık! атаандаштар → атаандаштык, коопсуздар → коопсуздук. Yalnızca ünlü dar olur: çoğulda о / ө, burada у / ү.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki gibi her söze л ile eklemek ya da yuvarlak ünlüden sonra eki düz yazmak. атаандашлык ✗ → атаандаштык ✓; туруктуулык ✗ → туруктуулук ✓; өнөктөштик ✗ → өнөктөштүк ✓.

Büyük sayılar, ondalık sayılar ve kesirler

Büyük sayılar Türkçedeki gibi sıralanır: миң (bin), миллион, миллиард. Sayıdan sonra isim yine tekil kalır: 48 миллион сом, 250 сом. Ondalık sayılar ve kesirler ise farklı okunur: Türkçede payda bulunma hâlindedir (“üçte bir”), Kırgızcada çıkma hâlinde: үчтөн бир.

Kırgızca	Rakam	Türkçe
жарым	1/2	yarım
бир жарым	1,5	bir buçuk
үчтөн бир	1/3	üçte bir
төрттөн бир	1/4	dörtte bir
төрттөн үч	3/4	dörtte üç
алты бүтүн ондон үч	6,3	altı tam onda üç / altı virgül üç
эки бүтүн жүздөн жыйырма беш	2,25	iki tam yüzde yirmi beş
кырк сегиз миллион	48 000 000	kırk sekiz milyon

Кардарларыбыздын үчтөн бири интернет аркылуу сатып алат. — Müşterilerimizin üçte biri internetten alışveriş yapıyor.
Онлайн сатуу жалпы сатуунун төрттөн бирин түзөт. — Çevrim içi satış toplam satışın dörtte birini oluşturuyor.
Таза пайда 6,3 миллион сомго жетти. — Net kâr 6,3 milyon soma ulaştı.

💡 “Bir bütünün parçası” Türkçedeki gibi ilgi hâli + iyelikle kurulur: кардарлардын үчтөн бири = müşterilerin üçte biri. Nesne olunca belirtme hâli eklenir: төрттөн бирин түзөт.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki bulunma hâlini aktarmak. үчтө бир ✗ → үчтөн бир ✓; ондо үч ✗ → ондон үч ✓. Sayıdan sonra çoğul de yanlıştır: 48 миллион сомдор ✗ → 48 миллион сом ✓.

Yüzdeler ve oranlar: пайыз, -га / -га чейин, эсе

Yüzde Kırgızcada sayıdan sonra gelir: 12 пайыз (yüzde 12). Bir artışın ya da azalışın miktarı yönelme hâliyle verilir: 12 пайызга өстү = yüzde 12 arttı. Bir hedefe kadar ulaşma ise -га чейин ya da жетти ile anlatılır: 20 пайызга чейин өстү / 20 пайызга жетти = yüzde 20'ye çıktı. Kat oranı için эсе kullanılır: эки эсе көбөйдү = iki katına çıktı.

Kırgızca	Anlam	Türkçe
Киреше 12 пайызга өстү.	artış miktarı	Gelir yüzde 12 arttı.
Сатуу 5 пайызга азайды.	azalış miktarı	Satış yüzde 5 azaldı.
Экспорт 15 пайыздан 20 пайызга чейин өстү.	başlangıç → hedef	İhracat yüzde 15'ten yüzde 20'ye çıktı.
Бул көрсөткүч 20 пайызга жетти.	hedefe ulaşma	Bu gösterge yüzde 20'ye ulaştı.
Онлайн сатуу эки эсе көбөйдү.	kat	Çevrim içi satış iki katına çıktı.
Экспорт жалпы кирешенин 15 пайызын түзөт.	pay	İhracat toplam gelirin yüzde 15'ini oluşturuyor.

Кездеменин баасы 18 пайызга кымбаттады. — Kumaşın fiyatı yüzde 18 pahalandı.
Онлайн сатуу азыр жалпы сатуунун канча пайызын түзөт? — Çevrim içi satış şu an toplam satışın yüzde kaçını oluşturuyor?
Чыгашаларды 30 пайызга чейин кыскартууга болот. — Giderleri yüzde 30'a kadar azaltmak mümkün.

💡 эсе ile жолуyu karıştırmayın: эки эсе bir orandır (iki kat), эки жолу ise tekrar sayısıdır (iki kez). Баасы эки эсе кымбаттады. — Fiyatı iki katına çıktı. Баасы эки жолу кымбаттады. — Fiyatı iki kez zamlandı.

⚠️ Türklerin tipik hatası 1: Türkçedeki “yüzde” sırasını korumak. пайыз 12 ✗ → 12 пайыз ✓. Türklerin tipik hatası 2: Türkçedeki “yüzde 20'ye çıktı” yönelme hâlini doğrudan aktarmak. Kırgızcada 20 пайызга өстү “yüzde 20 arttı” demektir (miktar)! “Yüzde 20'ye çıktı” için 20 пайызга чейин өстү ya da 20 пайызга жетти deyin.

Yaklaşık değer ve sınır: болжол менен, -дай, -га жакын, -дан ашык

Raporlarda rakamlar çoğu zaman yuvarlanır ya da bir sınırla verilir. Kırgızcada bunun için birkaç kalıp vardır; çoğunun Türkçede birebir karşılığı bulunur ve aynı hâlleri ister: “bine yakın” → миңге жакын, “binden fazla” → миңден ашык.

Kırgızca	Anlam	Türkçe
болжол менен 7 миллион	yaklaşık	yaklaşık 7 milyon
жүздөй кардар	aşağı yukarı (-дай)	yüz kadar müşteri
он пайызга жакын	-e yakın	yüzde ona yakın
миңден ашык буйрутма	-den fazla	binden fazla sipariş
5 пайыздан кем эмес	-den az değil	yüzde 5'ten az değil
эң аз дегенде 20 пайыз	en az	en az yüzde 20
орточо 250 сом	ortalama	ortalama 250 som

Былтыр онлайн сатуу он пайызга жакын эле. — Geçen yıl çevrim içi satış yüzde ona yakındı.
Бир айда миңден ашык буйрутма келди. — Bir ayda binden fazla sipariş geldi.
Жолугушууга жыйырмадай кызматкер келди. — Toplantıya yirmi kadar çalışan geldi.

💡 -дай / -дей / -дой / -дөй eki sayıya eklenince “kadar, aşağı yukarı” anlamı verir; ünlü uyumu çoğul ekindeki gibidir: ондой, жүздөй, миңдей, жыйырмадай. Aynı ek isimlere eklenince “gibi” demektir (A2): деңиздей.

⚠️ Türklerin tipik hatası: ашык sözünü Türkçedeki “âşık” sanmak ya da Türkçedeki “fazla” sözünü aktarmak. миңден фазла ✗ → миңден ашык ✓ (ya da миңден ашуун ✓, миңден көп ✓).

İş dili kalıpları: салыштырмалуу, байланыштуу, эсебинен, жараша, боюнча

Rapor dilinin omurgası, iki olguyu birbirine bağlayan kalıplardır. Bunların çoğu belirli bir hâl ister; Türkçedeki karşılıklarıyla birlikte öğrenin.

Kırgızca	Hâl	Örnek	Türkçe
-га салыштырмалуу	yönelme	өткөн жылга салыштырмалуу	geçen yıla göre / kıyasla
-га байланыштуу	yönelme	баалардын өсүшүнө байланыштуу	fiyat artışı nedeniyle
-нын натыйжасында	ilgi	жаңы келишимдин натыйжасында	yeni sözleşme sonucunda
-нын эсебинен	ilgi	онлайн сатуунун эсебинен	çevrim içi satış sayesinde / yüzünden
-га жараша	yönelme	инфляцияга жараша	enflasyona göre (bağlı olarak)
боюнча	yalın	бул маселе боюнча	bu konuyla ilgili
… -ны түздү	belirtme	48 миллион сомду түздү	48 milyon som oldu (tuttu)

Баалардын өсүшүнө байланыштуу айрым буюмдар кымбаттады. — Fiyat artışı nedeniyle bazı ürünler pahalandı.
Жаңы өнөктөшүбүздүн эсебинен экспорт өсүшү мүмкүн. — Yeni ortağımız sayesinde ihracat artabilir.
Эмгек акыны инфляцияга жараша жогорулатуу керек. — Maaşları enflasyona göre artırmak gerekiyor.

💡 эсебинен (kelimesi kelimesine “hesabından”) hem olumlu hem olumsuz neden bildirir: “sayesinde” de olabilir, “yüzünden / -in pahasına” da. Anlamı bağlam belirler. түзүү fiili ise raporda “tutmak, … olmak, oluşturmak” anlamındadır ve nesnesi belirtme hâli alır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: боюнча sözünü Türkçedeki “boyunca” sanmak. İş dilinde боюнча “… ile ilgili, … -e göre” demektir: бул маселе боюнча — bu konuyla ilgili; план боюнча — plana göre. Türkçedeki zaman anlamında “boyunca” için бою kullanılır: жыл бою — yıl boyunca.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →