C1 · Ünite 8: Hukuk dili (Юридикалык тил)

Terimler ve kalıplar

Metin: Ижара келишими

Bişkek'te yeni bir işe başlayan Zeynep bir daire kiralıyor. Sözleşmeyi imzalamadan önce, avukat olan Kırgız arkadaşı Azamat ile metni madde madde okuyorlar. Tırnak içindeki cümleler sözleşmeden alıntıdır; hukuk dilinin kalıplarını Azamat'ın sade açıklamalarıyla karşılaştırın.

Зейнеп: Азамат, батирдин ээси келишимге бүгүн кечке чейин кол коюшумду сурап жатат. Бирок айрым сүйлөмдөрдү такыр түшүнбөй жатам.
Azamat, dairenin sahibi sözleşmeyi bugün akşama kadar imzalamamı istiyor. Ama bazı cümleleri hiç anlamıyorum.

Азамат: Көрсөтчү. Биринчи бөлүм: "Ушул келишим ижарага берүүчү Т. Асанова менен ижарачы З. Демир ортосунда түзүлдү." Бул жерде тараптар аныкталып жатат.
Göster bakalım. Birinci bölüm: “İşbu sözleşme kiraya veren T. Asanova ile kiracı Z. Demir arasında düzenlenmiştir.” Burada taraflar belirleniyor.

Зейнеп: "Тараптар" деген сөз түркчөгө абдан окшош экен.
“Taraflar” sözü Türkçeye çok benziyormuş.

Азамат: Ооба, экөө тең араб тилинен келген. Эми экинчи бөлүмдү окуйлу: "Ижара мөөнөтү 2026-жылдын 1-ноябрынан тартып бир жылга белгиленет."
Evet, ikisi de Arapçadan gelmiş. Şimdi ikinci bölümü okuyalım: “Kira süresi 1 Kasım 2026 tarihinden itibaren bir yıl olarak belirlenir.”

Зейнеп: Бул түшүнүктүү. Ал эми ижара акысы жөнүндө эмне деп жазылган?
Bu anlaşılır. Peki kira bedeli hakkında ne yazılmış?

Азамат: "Ижарачы ижара акысын ар айдын 5-күнүнө чейин төлөөгө милдеттүү." Демек, ай сайын бешинчи күнгө чейин төлөшүң керек.
“Kiracı, kira bedelini her ayın 5'ine kadar ödemekle yükümlüdür.” Demek ki her ay beşine kadar ödemen gerekiyor.

Зейнеп: Кечиктирсем эмне болот?
Geciktirirsem ne olur?

Азамат: Мына: "Ижара акысы өз убагында төлөнбөгөн учурда ижарачы ар бир кечиктирилген күн үчүн 0,1 пайыз өлчөмүндө айып пул төлөйт."
İşte: “Kira bedelinin zamanında ödenmemesi hâlinde kiracı, geciktirilen her gün için yüzde 0,1 oranında para cezası öder.”

Зейнеп: "Айып" деген сөз мени бир аз чочутту. Түркчөдө ал "уят" дегенди билдирет да!
“Ayıp” sözü beni biraz ürküttü. Türkçede o “utanılacak şey” demek ya!

Азамат: Ха-ха, бул жерде уяттын эч кандай тиешеси жок. "Айып пул" — башкача айтканда, акчалай жаза, жөн эле штраф.
Ha ha, burada utançla hiçbir ilgisi yok. “Ayıp pul”, başka bir deyişle para cezası, düpedüz ceza ücreti.

Зейнеп: Ал эми бул сүйлөм: "Ижарага берүүчүнүн жазуу жүзүндөгү макулдугусуз батирди үчүнчү жакка ижарага берүүгө тыюу салынат."
Peki şu cümle: “Kiraya verenin yazılı onayı olmaksızın dairenin üçüncü bir kişiye kiraya verilmesi yasaktır.”

Азамат: Башкача айтканда, ээсинин уруксатысыз батирди башка бирөөгө бере албайсың. "Тыюу салынат" — мыйзам тилинде абдан көп кездешкен туюнтма.
Başka bir deyişle, sahibinin izni olmadan daireyi başka birine veremezsin. “Yasaktır” kalıbı kanun dilinde çok sık geçen bir ifadedir.

Зейнеп: Түшүндүм. Менин укуктарым да жазылганбы?
Anladım. Benim haklarım da yazılmış mı?

Азамат: Ооба, төртүнчү бөлүмдө: "Ижарачы ижарага берүүчүгө бир ай мурда жазуу жүзүндө кабарлоо шарты менен келишимди мөөнөтүнөн мурда бузууга укуктуу."
Evet, dördüncü bölümde: “Kiracı, kiraya verene bir ay önceden yazılı olarak bildirmek şartıyla sözleşmeyi süresinden önce feshetme hakkına sahiptir.”

Зейнеп: Бул жакшы экен. Акыркы сүйлөм эмне дейт: "Ушул келишим тараптар кол койгон учурдан тартып күчүнө кирет"?
Bu iyiymiş. Son cümle ne diyor: “İşbu sözleşme tarafların imzaladığı andan itibaren yürürlüğe girer”?

Азамат: Демек, кол койгондон кийин келишим экөөңөр үчүн тең милдеттүү болуп калат. Ошондуктан эч нерсени шашылыш кылба.
Yani imzaladıktan sonra sözleşme ikiniz için de bağlayıcı olur. Bu yüzden hiçbir şeyi aceleye getirme.

Зейнеп: Дагы бир суроо: келишим канча нускада түзүлөт?
Bir soru daha: sözleşme kaç nüsha düzenlenir?

Азамат: Эки нускада, ар бир тарапка бирден. Экөөнө тең кол коюп, бир нускасын өзүңдө сакта. Талаш-тартыш чыкса, ушул документ сенин эң негизги далилиң болот.
İki nüsha, her tarafa birer tane. İkisini de imzalayıp bir nüshasını sende sakla. Bir anlaşmazlık çıkarsa bu belge senin en temel kanıtın olur.

Зейнеп: Рахмат, Азамат! Сенсиз бул тилди түшүнмөк эмесмин.
Teşekkürler Azamat! Sen olmasan bu dili anlamazdım.

Азамат: Эч нерсе эмес. Мыйзам тили алгач кургак көрүнөт, бирок анын туруктуу туюнтмаларын үйрөнсөң, баары жеңил болуп калат.
Bir şey değil. Kanun dili ilk başta kuru görünür, ama kalıp ifadelerini öğrenirsen her şey kolaylaşır.

Dilbilgisi

Hukuk dilinin özellikleri ve terimlerin kökeni

Hukuk dili (юридикалык тил), resmî yazışma üslubunun en sıkı biçimidir. Üç temel özelliği vardır: kesinlik (her terim tek anlamlıdır), kişisizlik (duygu ve değerlendirme yoktur) ve kalıplaşma (aynı durum hep aynı sözlerle anlatılır). Türk hukuk diliyle de bu bakımdan tam bir benzerlik vardır.

Kırgız hukuk terimleri üç kaynaktan gelir: Türkçe ile ortak Arapça-Farsça sözler, Kırgızcanın kendi Türkçe kökenli sözleri ve Rusça (çoğu zaman Latince kökenli) terimler. Ortak katman Türk öğrenciye büyük avantaj sağlar; ama Türkçedeki bazı temel hukuk sözleri Kırgızcada hiç yoktur.

Kırgızca	Kaynak	Türkçe
укук, талап, мүлк, тарап, арыз, ижара	Arapça (Türkçe ile ortak)	hak/hukuk, talep, mülk, taraf, dilekçe, kira
мөөр	Farsça (Türkçe ile ortak)	mühür
мыйзам, келишим, жоопкерчилик, берене, ченем, күбө	Kırgızcada yerleşik sözler	kanun, sözleşme, sorumluluk, madde, norm, tanık
сот, кодекс, адвокат, прокурор, нотариус	Rusça	mahkeme, kanun(name), avukat, savcı, noter

💡 Arapça kökenli terimlerde ses denkliklerine dikkat edin: Kırgızcada “f” sesi yerli sözlerde п olur (taraf → тарап), sözbaşındaki “h” düşer (hukuk → укук), ünlüler de sık sık uzar ya da yuvarlaklaşır (mühür → мөөр).

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki hukuk terimini Kırgız harfleriyle yazıp kullanmak. *канун ✗ → мыйзам ✓; *махкеме ✗ → сот ✓; *мадде ✗ → берене ✓; *сөзлөшмө ✗ → келишим ✓. Bu sözler Kırgızcada ya hiç yoktur ya da anlaşılmaz.

Kalıp ifadeler: uyarınca, dayanarak, itibaren

Hukuk metinleri, Türkçedeki “uyarınca”, “esas alınarak”, “itibaren” gibi edat öbekleriyle örülüdür. Kırgızcadaki karşılıkları da büyük ölçüde hal eki + edat/isim yapısındadır ve değişmeden tekrarlanır:

Kırgızca kalıp	Türkçe	Örnek
…га ылайык	… uyarınca, …e uygun olarak	мыйзамга ылайык
…нын негизинде	… esas alınarak, …e dayanarak	келишимдин негизинде
…га байланыштуу	… ile ilgili olarak; … nedeniyle	ушул маселеге байланыштуу
…дан тартып	…den itibaren	1-ноябрдан тартып
белгиленген тартипте	belirlenen usulde	мыйзамда белгиленген тартипте
жазуу жүзүндө	yazılı olarak	жазуу жүзүндө кабарлоо
…ган учурда	… hâlinde, … durumunda	төлөнбөгөн учурда
… шарты менен	… şartıyla	бир ай мурда кабарлоо шарты менен

Кыргыз Республикасынын Эмгек кодексине ылайык, кызматкер жыл сайын акы төлөнүүчү өргүүгө укуктуу. — Kırgız Cumhuriyeti İş Kanunu uyarınca çalışan, her yıl ücretli izin hakkına sahiptir.
Келишимдин негизинде тараптар өз милдеттерин аткарышат. — Taraflar yükümlülüklerini sözleşme esas alınarak yerine getirir.
Ушул жобо 2027-жылдын 1-январынан тартып күчүнө кирет. — İşbu yönetmelik 1 Ocak 2027 tarihinden itibaren yürürlüğe girer.

💡 Türkçe hukuk dilindeki “işbu” sözünün Kırgızcadaki karşılığı ушулdur: ушул келишим = işbu sözleşme, ушул мыйзам = işbu kanun. Gündelik dilde “bu” anlamındaki бул hukuk metninde bu işlevi görmez.

⚠️ Türklerin tipik hatası: ылайык ve байланыштуу kalıplarında yönelme ekini unutmak ya da yanlış ek kullanmak. мыйзамды ылайык ✗ → мыйзамга ылайык ✓; ден соолукка байланыштуу ✓ (ден соолук + -ка). тартып ise çıkma eki ister: 1-ноябрдан тартып ✓, 1-ноябрга тартып ✗.

Yükümlülük, hak ve yasak

Hukuk normu ya bir yükümlülük, ya bir hak, ya da bir yasak bildirir. Kırgızcada üçü de aynı yapıyla kurulur: -уу isim-fiili + yönelme eki (-га) + belirleyici söz. Bu yapı, Türkçedeki “ödemekle yükümlüdür”, “feshetmeye yetkilidir” yapılarına çok benzer.

Kırgızca kalıp	Türkçe	Örnek
…ууга милдеттүү	…mekle yükümlüdür	Ижарачы төлөөгө милдеттүү.
…ууга тийиш	…mesi gerekir, …mek zorundadır	Тараптар бири-бирине кабарлоого тийиш.
…ууга укуктуу	…me hakkına sahiptir, …meye yetkilidir	Ижарачы келишимди бузууга укуктуу.
…ууга тыюу салынат	…mek yasaktır	Имаратта тамеки тартууга тыюу салынат.
…ууга жол берилбейт	…meye izin verilmez	Шарттарды бир тараптуу өзгөртүүгө жол берилбейт.
geniş zaman -ат / -йт	normatif geniş zaman: …er/…ir	Ижарачы коммуналдык төлөмдөрдү өзү төлөйт.

💡 Türkçede olduğu gibi Kırgızcada da kanun dili geniş zamanı emir anlamında kullanır: Мыйзам жарыяланган күндөн тартып күчүнө кирет. = Kanun yayımı tarihinde yürürlüğe girer. Burada кирет bir tahmin değil, bağlayıcı bir hükümdür.

⚠️ Türklerin tipik hatası 1: Gündelik керек ile hukuk metni yazmak. Ижарачы төлөшү керек. anlaşılır ama hukuk dili değildir; sözleşmede Ижарачы төлөөгө милдеттүү. yazılır.

⚠️ Türklerin tipik hatası 2: укуктуу (hakkı olan, yetkili) ile укуктук (hukuki, hukuka ait) sıfatlarını karıştırmak. укуктук ченем = hukuk normu; Ижарачы бузууга укуктуу. = Kiracı feshetmeye yetkilidir. Ижарачы бузууга укуктук. ✗

Edilgen ve kişisiz yapılar

Hukuk metni kimin yaptığından çok neyin yapılacağıyla ilgilenir; bu yüzden edilgen çatı çok sıktır. Kırgızcada edilgen eki Türkçedeki gibi -ыл / -ын (ünlüden ve л'den sonra -н) eklenerek yapılır ve dörtlü ünlü uyumuna girer.

Kırgızca	Kök	Türkçe
түзүлөт	түз- (düzenlemek)	düzenlenir
белгиленет	белгиле- (belirlemek)	belirlenir
төлөнөт	төлө- (ödemek)	ödenir
каралат	кара- (incelemek, görmek)	incelenir, (dava) görülür
чечилет	чеч- (çözmek)	çözülür, karara bağlanır
жараксыз деп таанылат	тааны- (tanımak)	geçersiz sayılır
кол коюлат	кой- (koymak)	imzalanır

Келишим эки нускада түзүлөт. — Sözleşme iki nüsha olarak düzenlenir.
Талаш-тартыштар сүйлөшүүлөр аркылуу чечилет, макулдукка келбеген учурда сот тартибинде каралат. — Uyuşmazlıklar müzakere yoluyla çözülür, uzlaşmaya varılamaması hâlinde yargı yoluyla görülür.
Мыйзамга каршы келген келишим жараксыз деп таанылат. — Kanuna aykırı sözleşme geçersiz sayılır.

💡 Edilgen ekinin seçimi Türkçeyle neredeyse aynıdır: ünlüden ve л'den sonra -н (öde-n-ir → төлө-н-өт), ünsüzden sonra -ыл (düzen-l-enir → түз-үл-өт). Fark yalnızca ünlü uyumundadır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Edilgen ekinden sonra ünlü uyumunu Türkçe gibi iki biçimli yapmak. төлөнет ✗ → төлөнөт ✓; түзүлет ✗ → түзүлөт ✓; коюлот ✗ → коюлат ✓ (у'dan sonra geniş ünlü а olur).

İsim zincirleri ve adlaştırma

Hukuk dili uzun ilgi-iyelik zincirleri kurar ve eylemleri isim-fiille (-уу, -ган) adlaştırır. Türkçede de durum aynıdır: “Kırgız Cumhuriyeti Medeni Kanunu'nun 5. maddesi”. Kırgızcada her halkada ilgi eki (-нын) ve iyelik eki (-ы) eksiksiz yazılır.

Кыргыз Республикасынын Граждандык кодексинин 5-беренеси — Kırgız Cumhuriyeti Medeni Kanunu'nun 5. maddesi
келишимдин шарттарын бузуу — sözleşme şartlarının ihlali
милдеттенмелерди аткарбоо — yükümlülüklerin yerine getirilmemesi
Келишимдин шарттарын бузгандыгы үчүн тарап жоопкерчилик тартат. — Taraf, sözleşme şartlarını ihlal ettiği için sorumluluk taşır.

Tarihler ve sıra sayıları da kalıplaşmıştır: 2026-жылдын 1-ноябры (1 Kasım 2026), 5-берене (5. madde; okunuşu бешинчи берене), 3.1-пункт (3.1. bent). Türkçedeki gibi gün önce gelir, ama yıl başa geçer ve ilgi ekiyle bağlanır.

💡 Türkçedeki “-dığı için” yapısı hukuk dilinde Kırgızcada -гандыгы үчүн ya da -ганы үчүн ile verilir; -гандыгы daha kitabidir. -гандыгына карабастан ise “-dığı hâlde”dir.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki takısız isim tamlamasını Kırgızcaya aktarıp ilgi ekini düşürmek. Эмгек кодекси 5-берене ✗ → Эмгек кодексинин 5-беренеси ✓. Ünsüzle biten sözde ilgi ekinin ünsüzü de değişir: кодекс → кодекстин, ama iyelikten sonra кодекси → кодексинин.

Hukuk dilinde yalancı dostlar

Ortak söz varlığı, hukuk dilinde en tehlikeli yanılgıları da doğurur: bir söz Türkçeye benzediği için yanlış anlaşılırsa, bütün maddenin anlamı değişebilir. Aşağıdaki sözleri özellikle ezberleyin:

Kırgızca	Kırgızcadaki anlamı	Türkçede dikkat
айып	kusur, suç; ceza (айып пул = para cezası)	“ayıp, utanç” değil
арыз	dilekçe, başvuru	“arıza” değil
кол коюу	imzalamak	[[кол]] = el; “kol” değil
мамлекет	devlet	“memleket, yurt” değil
укук	hak; hukuk	çoğu zaman “hak”: адам укуктары
кызмат	görev, kadro; hizmet	кызматтан бошотуу = görevden alma
доо	dava (hukuki talep)	Türkçedeki “dava, ülkü” anlamı yok

Айып менде эмес. — Kusur bende değil.
Ал иштен бошотуу жөнүндө арыз жазды. — İşten ayrılma dilekçesi yazdı.
Тараптар келишимге кол коюшту. — Taraflar sözleşmeyi imzaladı.

💡 Yalancı dostlara karşı en iyi yöntem sözü öbek içinde öğrenmektir: айып tek başına değil айып пул, арыз tek başına değil арыз жазуу, кол tek başına değil кол коюу. Kalıp ezberlendikçe Türkçe çağrışım zayıflar.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Айып пул төлөйт. cümlesini “ayıp parası öder” diye anlamak ya da арыз sözünü bir teknik arıza başvurusu sanmak. Hukuk metninde bir söz Türkçeye çok benziyorsa, anlamını mutlaka sözlükten doğrulayın.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →