C1 · Ünite 1: Bilimsel dil (Илимий стиль)

Kişisiz ve edilgen yapılar

Metin: Илимий макаланын тили

Bişkek'te doktora yapan Murat, ilk Kırgızca makalesinin özetini danışmanı Prof. Dr. Gülnara Asanovna'ya okuyor. Hoca, Türkçe alışkanlıkla “ben”li yazılmış cümleleri bilimsel üsluba çeviriyor. Edilgen fiillere ([[каралат]], [[жүргүзүлдү]], [[иштетилди]]) ve kişisiz kalıplara ([[белгилей кетүү керек]], [[деп эсептелет]]) dikkat edin.

Мурат: Гүлнара Асановна, макаламдын аннотациясын окуп берейинби?
Gülnara Asanovna, makalemin özetini size okuyayım mı?

Гүлнара Асановна: Окуңуз, угуп жатам.
Okuyun, dinliyorum.

Мурат: "Бул макалада мен Бишкектеги түрк студенттеринин кыргыз тилин үйрөнүү тажрыйбасын изилдедим."
“Bu makalede ben Bişkek'teki Türk öğrencilerin Kırgızca öğrenme deneyimini araştırdım.”

Гүлнара Асановна: Мазмуну жакшы, бирок илимий стилде "мен" деп көп жазылбайт. Мындай жазыңыз: "Макалада ... тажрыйбасы каралат."
İçerik iyi, ama bilimsel üslupta pek “ben” diye yazılmaz. Şöyle yazın: “Makalede … deneyimi incelenmektedir.”

Мурат: Түшүндүм. Анда: "Макалада Бишкектеги түрк студенттеринин кыргыз тилин үйрөнүү тажрыйбасы каралат."
Anladım. O hâlde: “Makalede Bişkek'teki Türk öğrencilerin Kırgızca öğrenme deneyimi incelenmektedir.”

Гүлнара Асановна: Мына, азыр илимий стилге ылайык. Улантыңыз.
İşte, şimdi bilimsel üsluba uygun. Devam edin.

Мурат: "Биз 2025-жылы 120 студенттин арасында сурамжылоо жүргүздүк."
“2025 yılında 120 öğrenci arasında anket yaptık.”

Гүлнара Асановна: Бул жерде "биз" деп жазса да болот. Бирок туюк мамиле менен жазсаңыз, илимий журналдарга көбүрөөк туура келет: "2025-жылы 120 студенттин арасында сурамжылоо жүргүзүлдү."
Burada “biz” diye yazılabilir de. Ama edilgen çatıyla yazarsanız bilimsel dergilere daha çok uyar: “2025 yılında 120 öğrenci arasında anket yapıldı.”

Мурат: "Сурамжылоонун жыйынтыгында студенттердин көпчүлүгү үчүн ң, ө, ү тыбыштары эң кыйын экени аныкталды."
“Anketin sonucunda öğrencilerin çoğu için ñ, ö, ü seslerinin en zor sesler olduğu belirlendi.”

Гүлнара Асановна: Жакшы, "аныкталды" деген сөз туура колдонулду. Эми мындай бир сүйлөм кошуңуз: "Белгилей кетүү керек, түрк студенттери кыргыз тилиндеги сөздөрдүн көбүн тез түшүнүшөт."
Güzel, “belirlendi” sözü yerinde kullanılmış. Şimdi şöyle bir cümle ekleyin: “Belirtmek gerekir ki Türk öğrenciler Kırgızcadaki sözcüklerin çoğunu çabuk anlamaktadır.”

Мурат: Эмне үчүн "мен белгилейм" деп жазбайбыз?
Neden “ben belirtiyorum” diye yazmıyoruz?

Гүлнара Асановна: Илимий текстте автор эмес, фактылар биринчи орунда турат. Ошондуктан "белгилей кетүү керек", "деп эсептелет", "айтууга болот" сыяктуу жаксыз түзүлүштөр колдонулат.
Bilimsel metinde yazar değil, olgular ön plandadır. Bu yüzden “belirtmek gerekir”, “kabul edilmektedir”, “söylenebilir” gibi kişisiz yapılar kullanılır.

Мурат: Түрк тилинде да так ушундай түзүлүштөр бар экен.
Türkçede de tam böyle yapılar varmış meğer.

Гүлнара Асановна: Туура. Эки тил тектеш болгондуктан, мындай түзүлүштөр дээрлик бирдей. Мисалы, "тарабынан" деген сөз түрк тилинде да дал ошол маанини берет.
Doğru. İki dil akraba olduğu için bu tür yapılar neredeyse aynı. Örneğin “tarabınan” sözü Türkçede de tam aynı anlamı verir: “tarafından”.

Мурат: "Алынган маалыматтар статистикалык программа аркылуу иштетилди."
“Elde edilen veriler istatistik programıyla işlendi.”

Гүлнара Асановна: Абдан жакшы. Корутундуда эмне деп жаздыңыз?
Çok iyi. Sonuç bölümüne ne yazdınız?

Мурат: "Изилдөөнүн натыйжалары тил үйрөтүүдө түрк жана кыргыз тилдеринин окшоштугуна таянуу зарыл экенин көрсөттү."
“Araştırmanın bulguları, dil öğretiminde Türkçe ile Kırgızcanın benzerliğine dayanmanın gerekli olduğunu gösterdi.”

Гүлнара Асановна: Сонун. Бирок "зарыл" деген сөз өтө катуу угулат. "... таянуу максатка ылайыктуу деп эсептөөгө болот" деп жазсаңыз, жумшагыраак болот.
Harika. Ama “gerekli” sözü fazla kesin duruyor. “… dayanmanın amaca uygun olduğu düşünülebilir” diye yazarsanız daha yumuşak olur.

Мурат: Рахмат! Демек, илимий стилдин сыры "ким" эмес, "эмне" экен.
Teşekkürler! Demek ki bilimsel üslubun sırrı “kim” değil, “ne”ymiş.

Гүлнара Асановна: Так ошондой. Эми макалаңызды журналга жөнөтсөңүз болот.
Tam öyle. Artık makalenizi dergiye gönderebilirsiniz.

Dilbilgisi

Edilgen çatı (туюк мамиле): ek seçimi

Kırgızcada edilgen çatı, Türkçede olduğu gibi fiil köküne -л / -ын / -ыл eklenerek kurulur. Mantık aynıdır: işi yapan değil, işin kendisi öne çıkar. Ek, dar ünlülü olduğu için dörtlü uyuma girer: -ыл / -ил / -ул / -үл, -ын / -ин / -ун / -үн.

Kırgızca kök	Edilgen	Kural	Türkçe
жаз-, айт-, бер-	жазыл-, айтыл-, берил-	ünsüzden sonra -ыл/-ил/-ул/-үл	yazıl-, söylen-, veril-
колдон-, көрсөт-, жүргүз-	колдонул-, көрсөтүл-, жүргүзүл-	yuvarlak ünlüden sonra -ул/-үл	kullanıl-, gösteril-, yürütül-
ал-, бил-, бөл-	алын-, билин-, бөлүн-	л'den sonra -ын/-ин/-үн	alın-, bilin-, bölün-
жаса-, кара-, аныкта-, сакта-	жасал-, карал-, аныктал-, сактал-	ünlüden sonra çoğunlukla -л	yapıl-, incelen-, belirlen-, saklan-
белгиле-, тазала-	белгилен-, тазалан-	son hecesinde л olan köklerde -н	belirlen-, temizlen-

Макалада бул маселе кеңири каралат. — Makalede bu sorun ayrıntılı olarak incelenmektedir.
2025-жылы 120 студенттин арасында сурамжылоо жүргүзүлдү. — 2025 yılında 120 öğrenci arasında anket yapıldı.
Натыйжалар 2-таблицада көрсөтүлдү. — Bulgular Tablo 2'de gösterildi.
Иштин максаты киришүүдө белгиленди. — Çalışmanın amacı girişte belirtildi.

💡 Türkçe ile en büyük fark ünlüyle biten köklerdedir. Türkçede ünlüden sonra -n gelir (okun-, aran-); Kırgızcada ise çoğunlukla -л: окул- “okun-”, карал- “incelen-”, жасал- “yapıl-”. -н yalnızca son hecesinde л bulunan köklerde kalır: белгилен-, тазалан-.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçedeki -n'yi taşıyıp каранат ✗, аныктанды ✗, окунат ✗ yazmak. Doğrusu каралат ✓, аныкталды ✓, окулат ✓. İkinci hata yuvarlak ünlüden sonra eki düz yazmaktır: колдонылат ✗ → колдонулат ✓, көрсөтилди ✗ → көрсөтүлдү ✓.

Ajan ve dayanak: тарабынан, негизинде, натыйжасында, боюнча, -га ылайык

Bilimsel metinde edilgen cümle çoğu zaman işi yapanı hiç anmaz. Anmak gerektiğinde Kırgızca, Türkçenin kullandığı sözün aynısını kullanır: тарабынан “tarafından”. Dayanak, kaynak ve sonuç ise iyelikli ilgeçlerle verilir; bunların hepsinin Türkçede birebir karşılığı vardır.

Kırgızca	Yapı	Türkçe
окумуштуулар тарабынан иштелип чыккан ыкма	ilgi hâlsiz isim + тарабынан	bilim insanları tarafından geliştirilmiş yöntem
сурамжылоонун негизинде	-нын + негизинде	anket temelinde, ankete dayanarak
изилдөөнүн натыйжасында	-нын + натыйжасында	araştırmanın sonucunda
расмий маалыматтар боюнча	yalın isim + боюнча	resmî verilere göre
эл аралык стандарттарга ылайык	yönelme hâli + ылайык	uluslararası standartlara uygun olarak
жыйынтыгында	iyelikli bulunma	sonuç olarak, sonucunda

Бул ыкма окумуштуулар тарабынан иштелип чыккан. — Bu yöntem bilim insanları tarafından geliştirilmiştir.
Сурамжылоонун негизинде үч негизги көйгөй аныкталды. — Anket temelinde üç temel sorun belirlendi.
Изилдөө эл аралык талаптарга ылайык жүргүзүлдү. — Araştırma uluslararası ölçütlere uygun olarak yürütüldü.

💡 боюнча çok işlevlidir: “-e göre” (маалымат боюнча), “alanında” (тил илими боюнча адис “dilbilim uzmanı”) ve “hakkında” (бул маселе боюнча “bu konuda”). Bilimsel metinde en sık kullanılan ilgeçtir.

⚠️ Türklerin tipik hatası: тарабынанdan önce ilgi eki kullanmak. Türkçede de “bilim insanlarının tarafından” ✗ denmez; Kırgızcada da окумуштуулардын тарабынан ✗ yerine окумуштуулар тарабынан ✓ yazılır. Buna karşılık негизинде ve натыйжасында ilgi eki ister: изилдөө натыйжасында ✗ → изилдөөнүн натыйжасында ✓.

Kişisiz kalıplar: белгилей кетүү керек, деп эсептелет, айтууга болот

Bilimsel Türkçede “belirtmek gerekir”, “kabul edilmektedir”, “söylenebilir” gibi kişisiz yapılar yazarı geri plana iter. Kırgızcada bunun karşılığı isim-fiil -уу ile kurulan kalıplar ve деп + edilgen fiildir. Çoğunu Türkçe karşılığıyla birlikte ezberlemek en kolay yoldur.

Kırgızca	Türkçe	Kullanım
Белгилей кетүү керек, ...	Belirtmek gerekir ki …	önemli bir noktayı öne çıkarma
Баса белгилөө зарыл, ...	Özellikle vurgulamak gerekir ki …	güçlü vurgu
... деп эсептелет.	… olarak kabul edilir / edilmektedir.	yerleşik görüş
... деп айтууга болот.	… denebilir, … söylenebilir.	ihtiyatlı sonuç
... экени белгилүү.	… olduğu bilinmektedir.	genel bilgi
... экени талашсыз.	… olduğu tartışmasızdır.	kesin yargı
Мисал катары ... келтирүүгө болот.	Örnek olarak … verilebilir.	örnekleme
... көңүл буруу керек.	… dikkat etmek gerekir.	uyarı

Белгилей кетүү керек, бул маселе мурда аз каралган. — Belirtmek gerekir ki bu sorun daha önce az incelenmiştir.
Кыргыз жана түрк тилдери тектеш тилдер деп эсептелет. — Kırgızca ile Türkçe akraba diller olarak kabul edilir.
Мисал катары Ысык-Көлдөгү туристтик жайларды келтирүүгө болот. — Örnek olarak Issık-Göl'deki turistik tesisler verilebilir.

💡 -ууга болот “-mek mümkündür, -ebilir” demektir ve hiçbir şahıs eki almaz: айтууга болот “söylenebilir”, салыштырууга болот “karşılaştırılabilir”. Konuşma dilindeki айтса болот da aynı anlamdadır, ama bilimsel metinde -ууга болот tercih edilir.

⚠️ Türklerin tipik hatası: “Belirtmek gerekir ki” yapısındaki “ki”yi çevirmeye çalışmak. Белгилей кетүү керек ки, ... ✗ Kırgızcada “ki” bağlacı yoktur; virgül yeterlidir: Белгилей кетүү керек, ... ✓. Ayrıca “belirtmek” fiilini белгилөө керек diye kurmak yanlış değildir, ama kalıplaşmış biçim zarf-fiilli белгилей кетүү керекtir.

Bilimsel geniş zaman ve bağlantı kalıpları: каралат, жогоруда белгиленгендей

Türkçe bilimsel metinlerde “-mektedir” biçimi çok yaygındır: “incelenmektedir, kullanılmaktadır”. Kırgızcada bunun karşılığı sade geniş zamandır: каралат, колдонулат, эсептелет. Metnin içinde geri ve ileri gönderme yapan kalıplar ise sıfat-fiil + -дай ile kurulur.

Kırgızca	Türkçe
Макалада ... маселеси каралат.	Makalede … sorunu incelenmektedir.
Бул ыкма көп колдонулат.	Bu yöntem sıkça kullanılmaktadır.
Жогоруда белгиленгендей, ...	Yukarıda belirtildiği gibi, …
Жогоруда айтылгандай, ...	Yukarıda söylendiği gibi, …
Таблицадан көрүнүп тургандай, ...	Tablodan görüldüğü gibi, …
Белгилүү болгондой, ...	Bilindiği gibi, …
Төмөндө ... каралат.	Aşağıda … ele alınacaktır.

Таблицадан көрүнүп тургандай, студенттердин көпчүлүгү ң тыбышын кыйын деп эсептейт. — Tablodan görüldüğü gibi öğrencilerin çoğunluğu ñ sesini zor bulmaktadır.
Жогоруда белгиленгендей, эки тилдин сөз байлыгы көп жагынан окшош. — Yukarıda belirtildiği gibi iki dilin söz varlığı birçok bakımdan benzerdir.
Төмөндө изилдөөнүн негизги натыйжалары каралат. — Aşağıda araştırmanın temel bulguları ele alınacaktır.

💡 белгилүү болгондой ve жогоруда айтылгандай Türkçedeki “bilindiği gibi, yukarıda söylendiği gibi” kalıplarının birebir karşılığıdır: sıfat-fiil -ган + benzerlik eki -дай = “-dığı gibi”. Ek dörtlü uyuma girer: көрсөтүлгөндөй “gösterildiği gibi”.

⚠️ Türklerin tipik hatası: “-mektedir”i şimdiki zaman sanıp -ып жатат ile çevirmek. Макалада бул маселе каралып жатат. ✗ (“şu anda inceleniyor” anlamına gelir) → Макалада бул маселе каралат. ✓ Bilimsel metindeki genel, zamansız ifadelerde Kırgızca sade geniş zamanı kullanır.

Yazarın sesi: биз, edilgen yapı ve ihtiyatlı anlatım

Kırgızca bilimsel metinde yazar kendinden ya hiç söz etmez (edilgen ve kişisiz yapılar) ya da “yazar biz”i kullanır: биз карадык, биздин оюбузча. Tekil мен makalede neredeyse hiç kullanılmaz; bu konuda Türkçe akademik gelenekle aynıdır. Sonuçlar kesin değilse ihtiyatlı (yumuşatılmış) kalıplar tercih edilir.

Kırgızca	Ton	Türkçe
Мен изилдедим.	uygunsuz (fazla kişisel)	Ben araştırdım.
Биз карап чыктык.	kabul edilir (yazar biz)	İnceledik.
... каралды / аныкталды	nesnel (edilgen)	… incelendi / belirlendi.
... болушу мүмкүн.	ihtiyatlı	… olabilir.
... деп болжолдонот.	ihtiyatlı (varsayım)	… olduğu varsayılmaktadır.
... деп божомолдоого болот.	ihtiyatlı (hipotez)	… olduğu öne sürülebilir.
Биздин оюбузча, ...	yazarın görüşü	Kanaatimizce, …

Биздин оюбузча, бул натыйжа башка өлкөлөрдөгү студенттерге да тиешелүү. — Kanaatimizce bu sonuç başka ülkelerdeki öğrenciler için de geçerlidir.
Бул айырма тилдердин тыбыштык түзүлүшүнө байланыштуу болушу мүмкүн. — Bu fark dillerin ses yapısıyla ilgili olabilir.
Мындай ыкма башка тилдерди үйрөтүүдө да натыйжалуу болот деп божомолдоого болот. — Bu tür bir yöntemin başka dillerin öğretiminde de etkili olacağı öne sürülebilir.

💡 Kesinlik derecesini ayarlamayı öğrenin: аныкталды (belirlendi) > көрсөттү (gösterdi) > болушу мүмкүн (olabilir) > деп божомолдоого болот (öne sürülebilir). Hakemler, verinin desteklemediği kesin yargıları (зарыл, талашсыз) sık sık eleştirir.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe akademik dildeki kesinlik bildiren “-mıştır”ı (“belirlenmiştir” gibi) Kırgızcaya -дыр ile aktarmak. Kırgızcada -дыр kesinlik değil tahmin bildirir: аныкталгандыр “belirlenmiş olsa gerek”, келгендир “gelmiştir herhâlde”. Kesin sonuç sade geçmişle verilir: аныкталды ✓.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →