C2 · Ünite 2: Atasözleri (Макал-лакаптар)

Köken ve kullanım

Metin: Макалдын да мекени бар

Bişkek'te doktora yapan Zeynep, tezinde Kırgız ve Türk atasözlerini karşılaştırıyor. Bu amaçla halkbilimci Bakıt Bey'le (Бакыт агай) bir söyleşi yapıyor. Konuşmada atasözlerinin nereden geldiği, Türkçeyle ortak mirası ve hangi durumda nasıl kullanıldıkları tartışılıyor.

Зейнеп: Бакыт агай, убакыт бөлгөнүңүз үчүн чоң рахмат. Диссертациямда кыргыз жана түрк макалдарын салыштырып жатам, ошондуктан сиздин пикириңиз мен үчүн абдан баалуу.
Bakıt Hocam, zaman ayırdığınız için çok teşekkürler. Tezimde Kırgız ve Türk atasözlerini karşılaştırıyorum, bu yüzden görüşünüz benim için çok değerli.

Бакыт агай: Кубанычтамын, кызым. Макал — элдин кылымдар бою топтогон тажрыйбасынын каймагы. Аны изилдеген адам элдин жан дүйнөсүнө кирет.
Memnuniyetle, kızım. Atasözü, bir halkın yüzyıllar boyunca biriktirdiği deneyimin kaymağıdır. Onu inceleyen kişi halkın iç dünyasına girer.

Зейнеп: Адегенде терминдерден баштасак. Кыргызчада "макал", "лакап", "накыл сөз" деген сөздөр бар. Алардын айырмасы эмнеде?
Önce terimlerden başlayalım. Kırgızcada “makal”, “lakap”, “nakıl söz” diye sözler var. Aralarındaki fark nedir?

Бакыт агай: Макал толук ойду, жыйынтыкты билдирет жана насаат берет: "Бөлүнгөндү бөрү жейт". Ал эми лакап бир нерсени образдуу сүрөттөйт, бирок насаат бербейт. Мисалы, "кой үстүнө торгой жумурткалаган заман" тынч, бейпил, молчулук мезгилди билдирет.
Atasözü tam bir düşünce, bir yargı bildirir ve öğüt verir: “Sürüden ayrılanı kurt kapar.” Lakap ise bir şeyi imgeli biçimde betimler ama öğüt vermez. Örneğin “koyunun sırtına tarlakuşunun yumurtladığı zaman” huzurlu, barış içinde, bolluk dolu bir dönemi anlatır.

Зейнеп: Кызык! Түрк тилинде "лакап" деген сөз жөн гана адамдын экинчи атын билдирет.
İlginç! Türkçede “lakap” sözü yalnızca bir insanın ikinci adını bildirir.

Бакыт агай: Туура байкадың. Кыргызчада да "лакап ат" деген сөз бар. Бирок "макал-лакап" деп бирге айтканда, элдик накыл сөздөрдүн баарын түшүнөбүз.
Doğru fark ettin. Kırgızcada da “lakap at” (takma ad) sözü var. Ama “makal-lakap” diye birlikte söylediğimizde halkın bütün özlü sözlerini kastederiz.

Зейнеп: Ал эми макалдар кайдан келип чыккан? Алардын көбү көчмөн турмушка байланыштуу го?
Peki atasözleri nereden çıkmış? Çoğu göçebe hayatla ilgili herhalde?

Бакыт агай: Албетте. Ата-бабаларыбыз мал багып, жайлоодон жайлоого көчүп жашашкан. Ат жок жерде көчмөн турмуш да жок болчу. Ошондуктан "Ат — эр канаты" дейбиз.
Elbette. Atalarımız hayvan güderek yayladan yaylaya göçerek yaşarlardı. Atın olmadığı yerde göçebe hayat da olmazdı. Bu yüzden “At, yiğidin kanadıdır” deriz.

Зейнеп: "Бөлүнгөндү бөрү жейт" деген макал да ошол турмуштан чыккандыр. Түрк тилинде да дээрлик ушундай макал бар.
“Bölüneni kurt yer” atasözü de o hayattan çıkmıştır herhalde. Türkçede de neredeyse aynı atasözü var (“Sürüden ayrılanı kurt kapar”).

Бакыт агай: Мына, көрдүңбү! Мындай макалдар тилдерибиз бөлүнө электе эле пайда болгон болушу мүмкүн. XI кылымда Махмуд Кашгари түзгөн сөздүктө да жүздөгөн макал жана накыл сөз бар.
İşte, gördün mü! Böyle atasözleri dillerimiz ayrılmadan önce ortaya çıkmış olabilir. 11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud'un hazırladığı sözlükte de yüzlerce atasözü ve özlü söz var.

Зейнеп: Мен үчүн эң таң калыштуусу — "Жыгылган күрөшкө тойбойт" деген макал. Түркчөсү дээрлик сөзмө-сөз бирдей!
Benim için en şaşırtıcısı “Yenilen güreşe doymaz” atasözü. Türkçesi neredeyse kelimesi kelimesine aynı: “Yenilen pehlivan güreşe doymaz”!

Бакыт агай: Ооба, күрөш эки элде тең байыркы оюн. Бирок жалпы мурастан тышкары, ар бир элдин өзүнүн гана макалдары да бар. Мисалы: "Ата көргөн ок жонот, эне көргөн тон бычат". Илгери ок жонуу да, тон бычуу да ар бир үй-бүлөдө муундан муунга өткөн өнөр болчу.
Evet, güreş iki halkta da çok eski bir oyundur. Ama ortak mirasın dışında her halkın yalnızca kendine ait atasözleri de vardır. Örneğin: “Babasını gören ok yontar, anasını gören kürk biçer.” Eskiden ok yontmak da kürk biçmek de her ailede kuşaktan kuşağa geçen bir hünerdi.

Зейнеп: Демек, бала үй-бүлөдө эмнени көрсө, ошону үйрөнөт. Биз мындай учурда "Куш уясында көргөнүн кылат" дейбиз.
Demek ki çocuk ailede ne görürse onu öğrenir. Biz böyle durumlarda “Kuş yuvada gördüğünü yapar” deriz.

Бакыт агай: Дал ошол маани. Айрым макалдар болсо башка тилдерден келген. "Жүз сомуң болгончо, жүз досуң болсун" деген макал орус тилинен которулган, бирок рублдин ордуна сом коюлуп, кыргыз турмушуна ыңгайлашып калган.
Tam o anlam. Bazı atasözleri ise başka dillerden gelmiştir. “Yüz somun olacağına yüz dostun olsun” atasözü Rusçadan çevrilmiş, ama rublenin yerine som konarak Kırgız hayatına uyarlanmıştır.

Зейнеп: Ал эми жазуучулардын сөздөрү чы? Айтматовдун "манкурт" деген сөзү азыр макалдай колдонулат го.
Peki ya yazarların sözleri? Aytmatov'un “mankurt” sözü artık bir atasözü gibi kullanılıyor, değil mi?

Бакыт агай: Ооба, мындай сөздөрдү учкул сөз дейбиз. Айтматов "Кылым карытар бир күн" романында өз атын, энесин, тегин унуткан адамды манкурт деп атаган. Бүгүн бул сөздү дээрлик ар бир кыргыз билет.
Evet, böyle sözlere “uçkul söz” (kanatlı söz) deriz. Aytmatov “Gün Olur Asra Bedel” romanında kendi adını, annesini, kökünü unutan insana mankurt adını vermiştir. Bugün bu sözü neredeyse her Kırgız bilir.

Зейнеп: Макалды кайсы учурда колдонуу керектигин билүү да маанилүү экен. Кечээ коңшубуздун атасы көз жумду, мен эмне дээримди билбей калдым.
Atasözünü hangi durumda kullanmak gerektiğini bilmek de önemliymiş. Dün komşumuzun babası vefat etti, ne diyeceğimi bilemedim.

Бакыт агай: Мындай учурда "Таш түшкөн жерине оор" дешет. Бул сөз кайгыны түшүнүп, аны бөлүшүп жатканыңды билдирет. Бирок макалды ашыкча колдонбо: ар бир сүйлөмүңдө макал болсо, угарманды тажатып аласың.
Böyle durumlarda “Taş düştüğü yere ağırdır” derler. Bu söz acıyı anladığını ve paylaştığını gösterir. Ama atasözünü aşırı kullanma: her cümlende bir atasözü olursa dinleyeni bıktırırsın.

Зейнеп: "Ойноп сүйлөсөң да, ойлоп сүйлө" дегендей, ар бир сөздү ордуна жараша айтуу керек экен да.
“Şakayla konuşsan da düşünerek konuş” dendiği gibi, her sözü yerine göre söylemek gerekiyormuş demek.

Бакыт агай: Баракелде, кызым! Макалды так ордуна коюп колдондуң. Эми диссертацияңа кыргыз элинин акылын да кошо аласың.
Aferin kızım! Atasözünü tam yerinde kullandın. Artık tezine Kırgız halkının aklını da katabilirsin.

Dilbilgisi

Terimler: [[макал]], [[лакап]], [[накыл сөз]], [[учкул сөз]]

Kırgız halkbiliminde özlü sözler birkaç türe ayrılır. Türkçedeki “atasözü – deyim – vecize – özdeyiş” ayrımına benzer bir sistemdir. Gündelik dilde hepsine birden макал-лакаптар denir.

Kırgızca terim	Tanımı	Örnek	Türkçe
макал	tam yargı bildiren, öğüt veren kalıplaşmış cümle	Бөлүнгөндү бөрү жейт.	atasözü
лакап	imgeli betimleme; yargı ya da öğüt bildirmez	кой үстүнө торгой жумурткалаган заман	deyiş, mecazlı söz
фразеологизм	kalıplaşmış söz öbeği, cümle içinde çekimlenir	көз жумуу	deyim
накыл сөз	bilge ve özlü söz (halktan ya da bilinen bir kişiden)	Ойноп сүйлөсөң да, ойлоп сүйлө.	özlü söz, vecize
учкул сөз	bir eserden ya da kişiden halka yayılmış söz	манкурт	kanatlı söz

Ayrım çizgisi şudur: макал kendi başına bir cümledir ve genel bir doğruyu söyler; лакап ve фразеологизм ise cümlenin bir parçası olur: Ал кезде кой үстүнө торгой жумурткалаган заман эле. (O zamanlar huzur ve bolluk devriydi.)

💡 учкул “uçan” demektir: учкул сөз ağızdan ağıza uçarak yayılan sözdür. Rusçadaki “kanatlı sözler” kavramının karşılığıdır ve özellikle yazarlardan, filmlerden, tarihî kişilerden halka geçen sözler için kullanılır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: лакап sözünü Türkçedeki gibi “takma ad” sanmak. Kırgızcada tek başına лакап bir deyiş türüdür; takma ad ise лакап атtır: Анын лакап аты — Чоңбаш. (Onun lakabı “Koca Kafa”.) Benzer biçimde накыл Türkçedeki “nakil, taşıma” değil, özlü, hikmetli demektir.

Köken (1): göçebe hayat, zanaat ve aile

Kırgız atasözlerinin büyük bölümü göçebe hayvancılık kültüründen doğmuştur. At, koyun, koç, kurt, kamçı, kazık ve kazan, bu sözlerin temel imgeleridir. Bir atasözünün imgesini anlamak, onun kökenini ve dolayısıyla anlamını anlamaktır.

Kırgızca	Kelimesi kelimesine	Kökeni ve anlamı	Türkçe karşılığı
Ат — эр канаты.	At, yiğidin kanadıdır.	göçebe için at hayattır; insanın gücü aracındadır	(doğrudan karşılığı yok)
Бөлүнгөндү бөрү жейт.	Bölüneni kurt yer.	sürüden ayrılan hayvan kurda yem olur; birlik	Sürüden ayrılanı kurt kapar.
Жакшы атка бир камчы, жакшы жигитке бир сөз.	İyi ata bir kamçı, iyi yiğide bir söz.	iyi at tek kamçıyla anlar; anlayışlı insana tek söz yeter	Akıllıya bir işaret yeter.
Эки кочкордун башы бир казанга батпайт.	İki koçun başı bir kazana sığmaz.	iki güçlü lider bir arada olamaz	İki cambaz bir ipte oynamaz.
Атың барда жер тааны, атаң барда эл тааны.	Atın varken yer tanı, baban varken el tanı.	fırsat varken dünyayı ve insanları tanı	(doğrudan karşılığı yok)
Ата көргөн ок жонот, эне көргөн тон бычат.	Babasını gören ok yontar, anasını gören kürk biçer.	aile zanaatı kuşaktan kuşağa geçer; çocuk ailesinden öğrenir	Kuş yuvada gördüğünü yapar.
Сүт менен кирген мүнөз сөөк менен чыгат.	Sütle giren huy kemikle çıkar.	çocuklukta edinilen huy ömür boyu sürer	Can çıkmayınca huy çıkmaz.

💡 Bu atasözlerinde Türkçenin eski söz varlığını bulursunuz: бөрү (börü = kurt), эр (er = yiğit), тон (eski Türkçede “giysi”), ок (ok). Türkçede unutulmuş ya da arkaikleşmiş birçok söz, Kırgız atasözlerinde canlı olarak yaşar.

Ата көргөн ок жонот дегендей, уулу да атасындай уста болду. — Babasını gören ok yontar dedikleri gibi, oğlu da babası gibi usta oldu.
Бөлүнгөндү бөрү жейт, ошондуктан ынтымакта болушубуз керек. — Sürüden ayrılanı kurt kapar; bu yüzden birlik içinde olmalıyız.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Türkçe atasözünü Kırgızcaya çevirip atasözü gibi sunmak. Куш уясында көргөнүн кылат. Kırgızca anlaşılır, ama bir Kırgız atasözü değildir ✗. Aynı anlam için Kırgızlar Ата көргөн ок жонот, эне көргөн тон бычат der ✓. Türkçe atasözünü ancak açıklama olarak, “Türkçede şöyle deriz” diye aktarabilirsiniz.

Köken (2): ortak Türk mirası ve “ikiz” atasözleri

Kırgızca ile Türkçe, aynı kökten gelen iki dil olduğu için bazı atasözleri iki dilde neredeyse aynıdır. Bunların bir kısmı dillerin ayrılmasından önceki döneme kadar uzanır. 11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud'un (Махмуд Кашгари) hazırladığı Türkçe sözlükte yüzlerce atasözü yer alır; aynı yüzyılda bugünkü Kırgızistan topraklarındaki Balasagun'da yaşamış Жусуп Баласагынın “Kutadgu Bilig”i de özlü sözlerle doludur.

Kırgızca	Türkçe	Fark
Жыгылган күрөшкө тойбойт.	Yenilen pehlivan güreşe doymaz.	Kırgızcada “pehlivan” sözü yok: [[жыгылган]] = yıkılan, yenilen
Тамчы тамып көл болот.	Damlaya damlaya göl olur.	Kırgızcada “damla damlayıp”: ad + fiil
Башка түшкөндү көз көрөт.	Başa gelen çekilir.	Kırgızcada “göz görür”: başa geleni insan görür, katlanır
Таш түшкөн жерине оор.	Ateş düştüğü yeri yakar.	imge farklı: ateş yerine taş
Илим — ийне менен кудук казгандай.	İğneyle kuyu kazmak.	Türkçede deyim, Kırgızcada atasözü: bilim, iğneyle kuyu kazmak gibidir
Жаштыкта алган билим — ташка тамга баскандай.	Ağaç yaşken eğilir.	imge farklı: taşa basılmış damga gibi kalıcıdır

Жыгылган күрөшкө тойбойт дегендей, ал кийинки жылы дагы сынакка катышты. — Yenilen pehlivan güreşe doymaz dedikleri gibi, ertesi yıl yine sınava katıldı.
Тамчы тамып көл болот: күн сайын он сөз үйрөнсөң, бир жылда үч миңден ашат. — Damlaya damlaya göl olur: her gün on söz öğrenirsen bir yılda üç bini geçer.

💡 “İkiz” atasözleri öğrenmeyi çok hızlandırır: anlamı zaten bilirsiniz, yalnızca Kırgızca biçimi ezberlemeniz gerekir. Ezberlerken Türkçeyle farkı bir cümleyle not edin; örneğin “Kırgızcada pehlivan yok, ateş yerine taş var.”

⚠️ Türklerin tipik hatası: İkiz atasözüne Türkçedeki ögeyi eklemek ya da Türkçe yapıyı taşımak. Жыгылган балбан күрөшкө тойбойт ✗ → Жыгылган күрөшкө тойбойт ✓; atasözü olarak Тамчылай-тамчылай көл болот ✗ → Тамчы тамып көл болот ✓. Atasözü kalıplaşmıştır; bir sözü eklemek ya da değiştirmek onu bozar.

Köken (3): çeviri atasözleri ve kanatlı sözler

Her canlı dil gibi Kırgızca da başka dillerden atasözü alır. 20. yüzyılda Rusçayla yoğun temas sonucunda bazı Rus atasözleri Kırgızcaya çevrilmiş ve zamanla Kırgız hayatına uyarlanmıştır. Ayrıca yazarların eserlerinden çıkan sözler de halkın diline yerleşir; bunlara учкул сөздөр denir.

Kırgızca	Kaynak	Açıklama
Жүз сомуң болгончо, жүз досуң болсун.	Rusça (“yüz rublen olmasın, yüz dostun olsun”)	ruble yerine Kırgız parası som kullanılmış
манкурт	Cengiz Aytmatov, “Кылым карытар бир күн”	kökünü, dilini, ailesini unutan insan
накыл сөздөр	Жусуп Баласагын, “Кутадгу билиг” (11. yüzyıl)	bilgece öğütler; bir kısmı bugün de konuşmalarda alıntılanır

Çeviri atasözü ile yerli atasözünü ayırmanın ipucu, imgedir: yerli atasözlerinde göçebe hayatın nesneleri (at, koyun, kazan, kamçı, yayla) vardır; çeviri atasözlerinde ise para birimi, şehir hayatı ya da başka kültürlerin nesneleri görülür.

Айтматов айткандай, тилин унуткан адам манкурт болуп калат. — Aytmatov'un dediği gibi, dilini unutan insan mankurtlaşır.
Жүз сомуң болгончо, жүз досуң болсун дегендей, ал досторунун жардамы менен ишин баштады. — Yüz somun olacağına yüz dostun olsun dedikleri gibi, işine dostlarının yardımıyla başladı.

💡 манкурт Türkçeye de “mankurt” olarak geçmiştir; Türkiye'de de aynı anlamda kullanılır. Bu, bir edebî sözün yalnızca kendi dilinde değil, akraba dillerde de kanatlanmasının güzel bir örneğidir.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Kanatlı sözü atasözü gibi “halkındır” diye sunmak ya da kaynağını karıştırmak. манкурт bir halk atasözü değil, Aytmatov'un romanından çıkmış bir sözdür; yazıda Айтматов айткандай ya da Айтматовдун сөзү менен айтканда diye kaynağıyla anılır. Ayrıca romanın Kırgızca adı Кылым карытар бир күнdür; Türkçe “Gün Olur Asra Bedel” adını kelimesi kelimesine Kırgızcaya geri çevirmeyin.

Atasözünün dilbilgisi: genellik ve ritim

Atasözleri zamansız ve kişisiz bir doğruyu söyler. Bu yüzden Kırgızca atasözlerinde belirli dilbilgisi yapıları tekrar tekrar karşımıza çıkar. Türkçe atasözlerindeki yapıların hemen hepsi Kırgızcada da vardır: “Sürüden ayrılanı kurt kapar” ile Бөлүнгөндү бөрү жейт aynı kalıptadır.

Yapı	Örnek	Türkçe karşılık yapısı
-ган + belirtme eki (özne/nesne olarak sıfat-fiil)	Бөлүнгөндү бөрү жейт.	ayrılanı (-an + -ı)
geniş zaman (-т / -ат / -йт)	Тамчы тамып көл болот.	olur (-r)
genel 2. kişi: şart + geniş zaman	Кең болсоң, кем болбойсуң.	Ne ekersen onu biçersin.
genel 2. kişi: emir	Ойноп сүйлөсөң да, ойлоп сүйлө.	Önce düşün, sonra söyle.
бар + -да (varken)	Атың барда жер тааны.	atın varken
fiilsiz yüklem, uzun çizgi	Ат — эр канаты.	At yiğidin kanadıdır.
-гандай (gibi)	Илим — ийне менен кудук казгандай.	kazmak gibidir

Ritim de atasözünün dilbilgisinin parçasıdır. Kırgız atasözleri çoğunlukla iki paralel yarıdan oluşur ve yarılar ses tekrarıyla bağlanır: кең болсоң, кем болбойсуң, ойноп сүйлөсөң да, ойлоп сүйлө, бөлүнгөндү бөрү жейт. Bu ses oyunları atasözünü akılda tutar.

💡 Кең болсоң, кем болбойсуң (Gönlün geniş olursa eksik kalmazsın) ve Ойноп сүйлөсөң да, ойлоп сүйлө (Şakayla konuşsan da düşünerek konuş) atasözlerinde tek bir sesin değişmesiyle (кең/кем, ойноп/ойлоп) anlam kurulur. Türkçede de “Az olsun, öz olsun” gibi atasözleri aynı ses oyununu kullanır.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Atasözünü konuşulan duruma göre çekimleyip “düzeltmek”. Atasözündeki 2. kişi ve geniş zaman geneldir, dinleyiciyi kastetmez: bir arkadaşınız hakkında konuşurken bile Кең болсоң, кем болбойсуң denir; Кең болсо, кем болбойт ✗ ya da Бөлүнгөндү бөрү жеди ✗ gibi biçimler kalıbı bozar.

Kullanım: çerçeveleme, kısaltma, dönüştürme ve görgü

B2 düzeyinde … деген сөз бар, … дешет, … дегендей kalıplarını öğrendiniz. İleri düzeyde, özellikle yazıda ve resmî konuşmada, atasözünü daha zengin kalıplarla sunarız:

Kırgızca kalıp	Türkçe	Üslup
… деп бекеринен айтылбаса керек.	… boşuna söylenmemiş olsa gerek.	yazı, konuşma
Ата-бабаларыбыз … деп бекер айтышпаган.	Atalarımız … diye boşuna dememişler.	konuşma, hitabet
Элибизде … деген накыл сөз бар.	Halkımızda … diye bir özlü söz vardır.	yazı, hitabet
… деп туура айтышкан.	… diye doğru söylemişler.	konuşma
Макалда айтылгандай, …	Atasözünde dendiği gibi, …	yazı

Çok bilinen atasözlerinin konuşmada yalnızca ilk yarısı söylenir; dinleyici gerisini kendisi tamamlar: Ата көргөн ок жонот дегендей… Basında ise atasözleri sık sık dönüştürülerek başlık yapılır; okur asıl atasözünü tanıdığı için başlık hem dikkat çeker hem de anlamı özetler.

"Тамчы тамып көл болот" деп бекеринен айтылбаса керек: шаардын бак-дарактары ар бир тургундун салымы менен көбөйдү. — “Damlaya damlaya göl olur” boşuna söylenmemiş olsa gerek: şehrin ağaçları her sakinin katkısıyla çoğaldı. (yazı)
Тамчы тамып — бюджет болот. — Damlaya damlaya bütçe olur. (dönüştürülmüş gazete başlığı, uydurma örnek)
Атың барда жер тааны дегендей, жаш кезиңде көп сапар кыл. — Atın varken yer tanı dedikleri gibi, gençken çok yolculuk yap. (öğüt)

Atasözü seçimi bir görgü meselesidir. Taziyede Таш түшкөн жерине оор (Taş düştüğü yere ağırdır) acıyı paylaşmayı bildirir. Olası bir kötülükten söz etmeden önce Жаман айтпай жакшы жок denir (Türkçedeki “ağzımdan yel alsın, kötü söylemeyelim ama”). Öğüt veren atasözlerini genellikle büyükler küçüklere söyler; küçüğün büyüğe atasözüyle öğüt vermesi saygısızlık sayılabilir.

💡 Atasözü konuşmanın tuzudur, yemeği değil. Bir konuşmada bir iki yerinde atasözü dinleyiciyi etkiler; her cümlede atasözü ise yapay ve yorucu durur. Kırgız hitabet geleneğinde ustalık, doğru atasözünü doğru anda söyleyebilmektir.

⚠️ Türklerin tipik hatası: Atasözünü durumun ağırlığına uymayan bir bağlamda kullanmak. Telefonunu kaybeden bir arkadaşa Таш түшкөн жерине оор demek ✗ — bu söz ölüm ve büyük acılar için ayrılmıştır. İki meslektaş hakkında, onların yanında Эки кочкордун башы бир казанга батпайт demek de kırıcı olabilir. Atasözünün anlamı kadar ağırlığını da öğrenin.

Kelimeler

✍️ Alıştırmaları çöz ve testi geç

🕊️ Dilmaçım ile ücretsiz Kırgızca öğren →